Sarga 1

Verse 1

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।।।

ഹേ അനഘനേ, അന്ന് ഭരതൻ മാതുലകുലത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, സ്നേഹത്തെ മുൻനിർത്തി നിത്യശത്രുഘ്നനായ ശത്രുഘ്നനെയും കൂടെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.

Verse 2

तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।।।

അവിടെ അവൻ സഹോദരനോടൊപ്പം താമസിച്ചു, എല്ലാ സത്കാരങ്ങളാലും ആദരിക്കപ്പെട്ടു; മാതുലനായ അശ്വപതി പുത്രസ്നേഹത്തോടെ അവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ലാളിച്ചു.

Verse 3

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।।।

അവിടെ പോലും, ഇഷ്ടമെന്നപോലെ തൃപ്തിയായി വസിച്ചിരുന്ന ആ രണ്ടു വീര സഹോദരന്മാർ വൃദ്ധനായ ദശരഥ മഹാരാജാവിനെ നിരന്തരം സ്മരിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 4

राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।।।

മഹാതേജസ്സനായ രാജാവ് ദശരഥനും വീട്ടിൽ നിന്ന് അകലെ പാർത്തിരുന്ന തന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരായ ഭരതനെയും ശത്രുഘ്നനെയും സ്മരിച്ചു; അവർ മഹേന്ദ്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) വരുണൻ എന്നിവരെപ്പോലെ ഉപമിക്കപ്പെട്ടവർ ആയിരുന്നു.

Verse 5

सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।।।

അവനു പ്രിയരായ ആ നാലു പുരുഷശ്രേഷ്ഠ പുത്രന്മാരും ഒരുപോലെ പ്രിയരായിരുന്നു—സ്വശരീരത്തിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ച നാലു ഭുജങ്ങൾപോലെ।

Verse 6

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।।।

അവരിൽ മഹാതേജസ്സുള്ള രാമൻ പിതാവിന് ആനന്ദകാരകനായി; സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്ക് എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെ ഗുണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 7

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।।।

ഉന്നതമായ റാവണന്റെ വധം ആഗ്രഹിച്ച ദേവന്മാർ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ സനാതന വിഷ്ണു മനുഷ്യലോകത്തിൽ (രാമനായി) ജനിച്ചു।

Verse 8

कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।।।

അപരിമിത തേജസ്സുള്ള ആ പുത്രനാൽ കൗശല്യ ദീപ്തിയായി; ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വജ്രപാണി ഇന്ദ്രനാൽ അദിതി ശോഭിച്ചതുപോലെ।

Verse 9

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।।।

അവൻ രൂപസമ്പന്നനും വീര്യവാനും അസൂയരഹിതനുമായിരുന്നു; ഗുണങ്ങളിൽ ദശരഥനോടു സമൻ—ഭൂമിയിൽ അപരിമേയനായ പുത്രൻ രാമൻ തന്നെയായിരുന്നു।

Verse 10

स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।।।

അവൻ എപ്പോഴും പ്രശാന്തചിത്തനായി ആദ്യം മൃദുവായി സംസാരിച്ചു; കഠിനമായി പറഞ്ഞാലും അതിന് കഠിനമായ മറുപടി അവൻ കൊടുത്തില്ല.

Verse 11

कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।।।

ആത്മസംയമം കൊണ്ടു അവൻ എങ്ങനെയായാലും ചെയ്ത ഒരൊറ്റ ഉപകാരത്തിലും തൃപ്തനായി; എന്നാൽ ആത്മവത്ത്വം മൂലം മറ്റുള്ളവരുടെ നൂറു അപകാരങ്ങളും മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചില്ല.

Verse 12

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।।।

ശീലത്തിലും ജ്ഞാനത്തിലും വയസ്സിലും മുതിർന്ന സജ്ജനന്മാരോടു അവൻ നിത്യവും സംവദിച്ചു; ആയുധാഭ്യാസത്തിന്റെ ഇടവേളകളിലും പോലും അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 13

बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।।।

അവൻ ബുദ്ധിമാനും മധുരഭാഷിയും ആയിരുന്നു; ആദ്യം തന്നെ സംസാരിച്ച് പ്രിയവചനങ്ങളേ ഉച്ചരിക്കുമായിരുന്നു. വീരനായിട്ടും തന്റെ മഹാപരാക്രമത്തിൽ ഒരിക്കലും അഹങ്കരിച്ചില്ല.

Verse 14

नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।।।

അവൻ ഒരിക്കലും അസത്യം പറയുകയില്ല; പണ്ഡിതനായി മുതിർന്നവരെ യഥാവിധി ആദരിച്ചിരുന്നു. ജനങ്ങൾ അവനെ സ്നേഹിച്ചു; അവനും ജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് സ്നേഹത്തോടെ പരിപാലിച്ചു.

Verse 15

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।।।

അവൻ കരുണാസമ്പന്നനും ക്രോധജയിയും ആയിരുന്നു; ബ്രാഹ്മണരെ യഥാവിധി ആദരിച്ചു. ദീനദുഃഖിതരോടു ദയ കാണിക്കുന്നവൻ, ധർമ്മജ്ഞൻ, നിത്യവും ആത്മസംയമനമുള്ള ശുചിയുമായിരുന്നു.

Verse 16

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।।।

കുലത്തിന് യോജിച്ച മനസ്സോടെ അവൻ തന്റെ ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ അത്യന്തം മാനിച്ചു; മഹത്തായ കീർത്തിയിൽ നിന്നു മഹത്തായ സ്വർഗ്ഗഫലം ലഭിക്കുന്നു എന്നു വിശ്വസിച്ചു.

Verse 17

नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।।।

വിദ്വാനായിരുന്നിട്ടും അവൻ അശ്രേയസ്സായ പ്രവൃത്തികളിൽ രതനായിരുന്നില്ല; മറ്റുള്ളവർക്കു വിരോധമായ വാക്കുകളിൽ രുചിയും ഇല്ലായിരുന്നു. എന്നാൽ തുടർച്ചയായ യുക്തിവാദത്തിലും നിരൂപണത്തിലും വാചസ്പതിയെപ്പോലെ വാഗ്മിയായിരുന്നു.

Verse 18

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।।।

അവൻ രോഗരഹിതനും യുവാവും വാഗ്മിയും മനോഹരദേഹസമ്പന്നനും ആയിരുന്നു; ദേശകാലോചിതമായത് എന്തെന്നു അറിയുന്നവൻ. ലോകത്തിൽ അവൻ ഏകാന്തമായി അനന്യമായി നിർമ്മിതനായ പുരുഷൻ—മനുഷ്യരുടെ മൂല്യം തിരിച്ചറിയുന്നവൻ, സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ സാദ്ധുവും സജ്ജനനും.

Verse 19

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।।।

ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ രാജപുത്രൻ പ്രജകൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനായി; തന്റെ സദ്ഗുണംകൊണ്ട് അവൻ അവർക്കു ദേഹത്തിന് പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണവായുവുപോലെ ജീവസ്വരൂപനായി തോന്നി.

Verse 20

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।।।

വിദ്യാവ്രതങ്ങൾ യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ച് സ്നാതകസ്നാനം പൂർത്തിയാക്കിയ ഭരതന്റെ അഗ്രജൻ, സാംഗവേദം യഥാവത് അറിയുന്നവനായി; ഇഷ്വസ്ത്രവിദ്യയായ ധനുര്വിദ്യയിൽ പിതാവിനേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനായി.

Verse 21

कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।।।

ശുഭകുലത്തിൽ ജനിച്ച അവൻ സാദ്ധുവും അദീനനും—ഒരിക്കലും ഹീനമനസ്കനല്ല; വാക്കിൽ സത്യവാനും നടപ്പിൽ ഋജുവും. ധർമ്മവും അർത്ഥവും ദർശിക്കുന്ന വൃദ്ധ ദ്വിജന്മാർ അവനെ നല്ലവിധം ശിക്ഷിച്ചു വിനീതനാക്കി.

Verse 22

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।।।

അവൻ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയുടെ തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞവൻ; ദൃഢസ്മൃതിയുള്ളവനും പ്രതിഭാസമ്പന്നനും ആയിരുന്നു. ലോകാചാരങ്ങളിലെയും യുക്തമായ ശീലനടപ്പിലെയും കർമവിധി-ക്രമങ്ങളിലെയും കാര്യങ്ങളിൽ കൃതകൽപ്പനായി വിശാരദനായിരുന്നു.

Verse 23

निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।।।

അവൻ വിനീതനും അന്തർഭാവങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കുന്നവനും ആയിരുന്നു; രഹസ്യമായി മന്ത്രാലോചന നടത്തുന്നവനും വിശ്വസ്ത സഹായികളുള്ളവനും. അവന്റെ ക്രോധവും ഹർഷവും ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാകാതെ, ദാനത്തിനും സംയമത്തിനും യോജ്യമായ സമയം അറിയുന്നവനായിരുന്നു.

Verse 24

दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।।।

അവൻ ദൃഢഭക്തിയുള്ളവനും സ്ഥിരപ്രജ്ഞനുമായിരുന്നു; അസദ്വസ്തു സ്വീകരിക്കുകയില്ല, ദുർവചനവും പറയുകയില്ല. അലസതയില്ലാതെ സദാ അപ്രമത്തനായി, സ്വന്തം ദോഷവും മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷവും അറിയുന്നവനായിരുന്നു.

Verse 25

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।।।

അവൻ ശാസ്ത്രജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും ആയിരുന്നു; മനുഷ്യരുടെ സ്വഭാവഭേദം തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ നിപുണനായിരുന്നു. പ്രഗ്രഹം (ശിക്ഷ/നിയന്ത്രണം)യും അനുഗ്രഹവും—ഇരുവിഷയങ്ങളിലും ന്യായാനുസൃതമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ വിവേകശാലിയായിരുന്നു.

Verse 26

सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।।।

സത്സംഗ്രഹവും പ്രഗ്രഹണവും (സജ്ജനരെ ചേർത്തുവെച്ച് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കൽ) കൂടാതെ ദോഷികളെ നിഗ്രഹിക്കൽ—ഇവയിൽ യോജ്യമായ സ്ഥാനംയും അളവും അറിഞ്ഞ് അവൻ നിപുണനായിരുന്നു. ആയ (രാജസ്വ) കാര്യങ്ങളിൽ ഉപായജ്ഞനായി, വ്യയകർമ്മം യഥാവിധിയും ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ നടത്തേണ്ടതെങ്ങനെ എന്നതും അവൻ അറിഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 27

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।।।

ശാസ്ത്രസമൂഹങ്ങളിലും പരസ്പരം ബന്ധിച്ച വിജ്ഞാനശാഖകളിലും അവൻ ശ്രേഷ്ഠത പ്രാപിച്ചു. ആദ്യം അർത്ഥവും ധർമ്മവും സമ്യകായി ഗ്രഹിച്ച്, പിന്നെ സുഖവിലാസത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു; എങ്കിലും ഒരിക്കലും അലസനായിരുന്നില്ല.

Verse 28

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।।।

സൗമ്യ വിനോദത്തിനായുള്ള കലകളിൽ അവൻ നിപുണനായിരുന്നു; ധനത്തിന്റെ യുക്തമായ വിഭജനവും അവൻ അറിഞ്ഞിരുന്നു. ആനകളെയും കുതിരകളെയും കയറുന്നതിലും അവയെ വിനയത്തിലേക്ക് പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിലും അവൻ പ്രാവീണ്യം പുലർത്തി.

Verse 29

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।।।

ധനുർവേദം അറിയുന്നവരിൽ ലോകത്തിൽ അവൻ അഗ്രഗണ്യനായിരുന്നു; അതിരഥൻ—പരമ രഥയോദ്ധാവ്—എന്നായി ആദരിക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുക്കളെ നേരിട്ട് മുന്നേറി നിർണായകമായി പ്രഹരിക്കാനും, സേനാനയത്തിൽ വിശാരദനാകാനും അവൻ കഴിവുള്ളവനായിരുന്നു.

Verse 30

अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।।।

യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധരായ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും പോലും അവനെ അപ്രധൃഷ്യനായി കണ്ടു; അവൻ അജേയനായിരുന്നു. അവൻ അനസൂയൻ—അസൂയരഹിതൻ—ആയിരുന്നു; ക്രോധം ജയിച്ചവൻ; അഹങ്കാരിയുമല്ല, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുമല്ല. യാതൊരു ജീവിയെയും അവൻ അവമാനിച്ചില്ല; കാലത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിനും അവൻ കീഴടങ്ങിയില്ല.

Verse 31

एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।।।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।

ഇങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ ആ രാജപുത്രൻ, ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാഗുണം കൊണ്ടു പ്രജകളിലും ത്രിലോകങ്ങളിലും ആദരിക്കപ്പെട്ടവനായിരുന്നു. ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെയും, വീര്യത്തിൽ ശചീപതി ഇന്ദ്രനെപ്പോലെയും ആയിരുന്നു.

Verse 32

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।।।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।

അതുപോലെ, സർവ്വപ്രജകൾക്കും പ്രിയവും പിതാവിന് ആനന്ദം ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഗുണങ്ങളാൽ രാമൻ കിരണങ്ങളാൽ ദീപ്തനായ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 33

तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।।।लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।

ഇങ്ങനെ വ്രതധർമ്മത്തിൽ സമ്പന്നനും അപ്രതിരോധ്യമായ പരാക്രമമുള്ളവനും ദിക്ക്പാലന്മാർക്ക് സമാനനായ നാഥനുമായ അവനെ കണ്ടു ഭൂമിദേവി തന്നെ അവനെ തന്റെ അധിപനായി ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 34

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।।।दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।

ഈ അനേകം അനുപമഗുണങ്ങളാൽ യുക്തനായ പുത്രനെ കണ്ടപ്പോൾ, ശത്രുദമനനായ രാജാവ് ദശരഥൻ ഗഹനമായ ചിന്തയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 35

अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।।।प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।

അപ്പോൾ ദീർഘായുസ്സോടെ വൃദ്ധനായ ആ രാജാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഈ സന്തോഷചിന്ത ഉദിച്ചു: “ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ രാമൻ എങ്ങനെ രാജാവാകാം?”

Verse 36

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।।।कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।

അവനോടുള്ള പരമസ്നേഹം രാജാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു: “എപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ പ്രിയപുത്രനെ അഭിഷിക്തനായതായി കാണും?”

Verse 37

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।।।मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।

“അവൻ ലോകത്തിന്റെ ക്ഷേമവും വർദ്ധിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും കരുണയുള്ളവൻ. ജനങ്ങൾക്ക് അവൻ എനിക്കിലും പ്രിയൻ—മഴ പെയ്യിക്കുന്ന പർജന്യൻ പെയ്യുമ്പോൾ പ്രിയനാകുന്നതുപോലെ.”

Verse 38

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।।।महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।

“വീര്യത്തിൽ അവൻ യമനും ശക്രനും തുല്യൻ; ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെ; ധൈര്യത്തിൽ പർവ്വതസമൻ—ഗുണങ്ങളിൽ എനിക്കിലും ശ്രേഷ്ഠൻ.”

Verse 39

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।।।अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।

“ഈ പ്രായത്തിൽ തന്നേ എന്റെ പുത്രൻ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയിലും ഭരണാധികാരിയായി സ്ഥാപിതനായിരിക്കുന്നതു ഞാൻ കണ്ടാൽ, അത് എനിക്ക് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചതുപോലെ ആയിരിക്കും.”

Verse 40

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

ഇങ്ങനെ, മറ്റു രാജാക്കന്മാർക്കിടയിൽ ദുർലഭവും ലോകത്തിൽ ലോകോത്തരവുമായ അനേകം വിധത്തിലുള്ള ശുഭവും പ്രശംസനീയവും അളവറ്റതുമായ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ അവനെ നിരീക്ഷിച്ച മഹാരാജാവ്, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നിർണ്ണയിച്ച് അവനെ യുവരാജാവായി അംഗീകരിച്ചു.

Verse 41

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

ഇങ്ങനെ, മറ്റു രാജാക്കന്മാർക്കിടയിൽ ദുർലഭവും ലോകത്തിൽ ലോകോത്തരവുമായ അനേകം വിധത്തിലുള്ള ശുഭവും പ്രശംസനീയവും അളവറ്റതുമായ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ അവനെ നിരീക്ഷിച്ച മഹാരാജാവ്, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നിർണ്ണയിച്ച് അവനെ യുവരാജാവായി അംഗീകരിച്ചു.

Verse 42

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।।।स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।

അതിനുശേഷം ബുദ്ധിമാനായ രാജാവ് ദിവ്യലോകത്തും ആകാശത്തും ഭൂമിയിലും ഉത്പാതജന്യമായ ഭയങ്കര ഭീതികളെ കണ്ടു; തന്റെ ശരീരത്തിൽ വാർദ്ധക്യം കടന്നുവരുന്നതും അവൻ ശ്രദ്ധിച്ചു.

Verse 43

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।।।लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।

പിന്നീട് പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള മഹാത്മാവായ രാമന് ലോകത്തിൽ അത്യന്തം പ്രിയത്വമുണ്ടെന്ന് അവൻ അറിഞ്ഞു; അവനിലൂടെ തന്റെ ദുഃഖം അകന്നുപോകുമെന്നു ചിന്തിച്ചു.

Verse 44

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।।।प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।

സ്വന്തത്തിന്റെയും പ്രജകളുടെയും ശ്രേയസ്സിനായി, പ്രീതിവശാൽ, യോജ്യകാലം വന്നതായി അറിഞ്ഞ ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് ഭക്തിയോടെ വേഗം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 45

नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।।।समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।

പൃഥ്വീപതിയായ രാജാവ് ദേശമൊട്ടാകെ നിന്നു പല നഗരങ്ങളിലെ പ്രധാന പൗരന്മാരെയും വിവിധ ജനപദങ്ങളിലെ അഗ്രഗണ്യരെയും, കൂടാതെ പ്രമുഖ രാജാക്കന്മാരെയും വേർതിരിച്ച് വിളിച്ചു കൂട്ടി.

Verse 46

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।।।त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।

എന്നാൽ നരാധിപൻ അതിവേഗത്തിൽ കേകയരാജനെയോ ജനകനെയോ വിളിപ്പിച്ചില്ല; ആ ഇരുവരും പിന്നീടു ആ പ്രിയവാർത്ത കേൾക്കും.

Verse 47

तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।।।ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।

പദമർയ്യാദപ്രകാരം വാസസ്ഥലങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകി യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ട അവരെ, സ്വയം അലങ്കൃതനായ രാജാവ് പ്രജാപതി പ്രജകളെ നോക്കുന്നതുപോലെ ദർശിച്ചു.

Verse 48

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।।।ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।

ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ തകർക്കുന്ന ആ നൃപതി ഇരുന്നശേഷം, ജനങ്ങൾക്കു പ്രിയവും ലോകസമ്മതവുമായ ശേഷിച്ച രാജാക്കന്മാർ പിന്നീടു പ്രവേശിച്ചു.

Verse 49

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।।।राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।

പിന്നീട് രാജാചാരപ്രകാരം രാജാവ് നല്കിയ വിവിധ ആസനങ്ങളിൽ, നിയന്ത്രിതരായ നൃപന്മാർ രാജാവിനേ മാത്രം അഭിമുഖമായി ഇരുന്നു.

Verse 50

सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैःपुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौसहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।।।

യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ട വിനയസമ്പന്നരായ നൃപന്മാരും, മാനദായകരായ നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും സമീപം ഇരുന്നപ്പോൾ, അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നൃപതി ദേവന്മാർ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന സഹസ്രനേത്രനായ ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.