Adhyaya 14

Verse 1

शेष उवाच । अथ स्वागतसंतुष्टं शत्रुघ्नं प्राह भूमिपः । रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः पुरुषर्षभः

शेष उवाच—अथ स्वागतसन्तुष्टो भूमिपः शत्रुघ्नं प्राह। रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः स पुरुषर्षभः।

Verse 2

सुमद उवाच । कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः । भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः

सुमद उवाच—कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः। भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः।

Verse 3

धन्या लोका इमे पुर्यां रघुनाथमुखांबुजम् । ये पिबंत्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः

धन्याः खल्विमे लोका अस्यां पुर्यां, ये परमानन्दिताः सन्तो रघुनाथस्य मुखाम्बुजं चाक्षिपुटकपात्रैः अनिशं पिबन्ति।

Verse 4

अर्थजातं मदीयं च नितरां पुरुषर्षभ । कृतार्थं कुलभूम्यादि वस्तुजातं महामते

अर्थजातं मदीयं च, हे पुरुषर्षभ, तथा कुलभूम्यादि सर्वं वस्तुजातं—महामते—नितरां कृतार्थं जातम्।

Verse 5

कामाक्षया प्रसादो मे कृतः पूर्वं दयार्द्रया । रघुनाथमुखांभोजं द्रक्ष्येद्य सकुटुंबकः

पूर्वं दयार्द्रया कामाक्ष्या मे प्रसादः कृतः; अद्य तु सकुटुम्बकः रघुनाथस्य मुखाम्भोजं द्रक्ष्यामि।

Verse 6

इत्युक्तवति वीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे । सर्वं तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम्

एवं वदति वीरे सुमदे पार्थिवोत्तमे, सः सर्वं रघुनाथगुणोदयमहिमानं विस्तरेण कथयामास।

Verse 7

त्रिरात्रं तत्र संस्थित्य रघुनाथानुजः परम् । गंतुं चकार धिषणां राज्ञा सह महामतिः

तत्र त्रिरात्रं संस्थित्य, महामतिः रघुनाथानुजः राज्ञा सह परं गन्तुं धिषणां चकार।

Verse 8

तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा पुष्कलेनानुमोदितः

एतद्विज्ञाय सुमदः शीघ्रमेव स्वपुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत्। महाराजशत्रुघ्नेन पुष्कलेन च सानुमोदितः॥

Verse 9

वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः

तत्र स महामतिः शत्रुघ्नसेवकेभ्यः वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च प्रददौ॥

Verse 10

ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः । पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः

ततः स बहुवित्तमैर्मन्त्रिभिः सह पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथकोटिभिश्च गमनमारभत॥

Verse 11

शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता । जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत्

शत्रुघ्नः तेन धनुर्भृता सुमदेन सहितो मार्गे विहसन् जगाम, रघुनाथप्रतापेन धारितः॥

Verse 12

पयोष्णीतीरमासाद्य जगाम स हयोत्तमः । पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा वै हयरक्षिणः

पयोष्णीतीरमासाद्य स हयोत्तमः प्रचक्राम। पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा हयरक्षिणो हि॥

Verse 13

आश्रमान्विविधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् । तत्रतत्र विशृण्वानो रघुनाथगुणोदयम्

स सुतपोभृतां ऋषीणां नानाविधान् आश्रमान् पश्यन्, तत्र तत्र रघुनाथस्य गुणोदयम् श्रुत्वा हृष्टोऽभवत्।

Verse 14

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । च्यवनोपाख्यानंनाम चतुर्दशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे च्यवनोपाख्यानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 15

इति शृण्वञ्छुभा वाचो मुनीनां परितः प्रभुः । तुतोष भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां महान्

इति परितो मुनीनां शुभा वाचः शृण्वन् प्रभुर्महान्, भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां जनानां प्रति तुतोष।

Verse 16

ददर्श चाश्रमं शुद्धं जनजंतुसमाकुलम् । वेदध्वनिहताशेषा मंगलं शृण्वतां नृणाम्

स शुद्धमाश्रमं ददर्श जनजन्तुसमाकुलम्; यत्र वेदध्वनिना अशेषममङ्गलं हतं, शृण्वतां नृणां मङ्गलं च श्रूयते।

Verse 17

अग्निहोत्रहविर्धूम पवित्रितनभोखिलम् । मुनिवर्यकृतानेक यागयूपसुशोभितम्

अग्निहोत्रहविर्धूमैः पवित्रितं नभोऽखिलं, मुनिवर्यकृतानेकयागयूपैः सुशोभितं च तत्।

Verse 18

यत्र गावस्तु हरिणा पाल्यंते पालनोचिताः । मूषका न खनंत्यस्मिन्बिडालस्य भयाद्बिलम्

यत्र हरिणैरेव पालनीयाः गावः सम्यक् पाल्यन्ते, तत्र बिडालभयात् मूषकाः स्वबिलं न खनन्ति।

Verse 19

मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् । गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः

निशि फणिनः मयूरैर्नकुलैश्च सार्धं क्रीडन्ति; अत्र च गजाः सिंहाश्च नित्यं मित्रतां गताः सन्तः सह वसन्ति।

Verse 20

एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः

तत्रत्य-नीवारभक्षणेषु कृतादराः एणाः, मुनिवृन्दैः रक्षिताः सन्तः, कालात् भयं न कुर्वन्ति।

Verse 21

गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः । कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम्

कुम्भसमोदस्काः गावः, नन्दिनीसदृशविग्रहाः, चरणोत्थेन रजसा इमां भूमिं पवित्रितां कुर्वन्ति।

Verse 22

मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम्

समित्पाणीन् मुनिवर्यान्, पद्मैः समलङ्कृतां धर्मक्रियोचितां सुमतिं च दृष्ट्वा, राममन्त्रिणं सर्वज्ञं सुमतिं स पप्रच्छ।

Verse 23

शत्रुघ्न उवाच । सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम्

शत्रुघ्न उवाच— हे सुमते, पुरतः प्रकाशमानं मुनेरिदं कस्य संस्थानमाश्रमपदं भवति? यत् निर्वैरिजन्तुभिः सेव्यम्, मुनिवृन्दसमाकुलं च।

Verse 24

श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः

मुनिवार्तां श्रोष्यामि, तया पवित्रतां विदधामि; तदीयाभिर्वार्ताभिः वर्णनादिभिरेव निजं वपुः पावयिष्यामि।

Verse 25

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः

इति शत्रुघ्नस्य महात्मनः महद्वाक्यं श्रुत्वा, रघुनाथस्य धीमतः सचिवः तदा वृत्तान्तं कथयामास।

Verse 26

सुमतिरुवाच । च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम्

सुमतिरुवाच— च्यवनस्याश्रमं विद्धि, महातापसशोभितम्; निर्वैरिजन्तुसंकीर्णं, मुनिपत्नीभिरावृतम्।

Verse 27

योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः

योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्द्वयोर्भागमादधात्; स्वायम्भुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः स एव।

Verse 28

महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह

महामुनेरस्य प्रभावो न केनापि परिमातुं शक्यते; तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह।

Verse 29

श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम्

च्यवनमहामुनेर्वार्तां श्रुत्वा रामानुजः सर्वं सुमतिं पप्रच्छ—शक्राद्यभिमानभञ्जनं सुमतिम्।

Verse 30

शत्रुघ्न उवाच । कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे

शत्रुघ्न उवाच—कदा स दसरयोर्भागं सुरपङ्क्तिषु न्ययोजयत्? स्वायम्भुवमहामखे देवराजेन किं कृतम्?

Verse 31

सुमतिरुवाच । ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति

सुमतिरुवाच—ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो भृगुरिति मुनिः श्रुतः; कदाचित् सायं समिदाहरणाय गतवान्।

Verse 32

तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः

तदा मखविनाशाय बलवान् दमनो नाम राक्षसः आगत्योच्चैः जगादेदं महाभयकरं वचः।

Verse 33

कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः

कुत्रास्ति स मुनिबन्धुः, कुत्र सा चानघा महिला? इति रोषसमाकुलमानसोऽसौ पुनः पुनरिदं वचोऽब्रवीत्।

Verse 34

तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम्

तदाहुतवहोऽग्निर्ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम्, तज्जायामन्तर्वत्नीमनिन्दितां प्रकाशयामास।

Verse 35

जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे

ततः स राक्षसस्तां रुदन्तीं कुररीमिव जहार। सा चोवाच—“भृगो! रक्षपते! रक्ष रक्ष, नाथ तपोनिधे!”

Verse 36

एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम्

एवं वदन्तीमार्तां तां गृहीत्वा स निरगाद्बहिः। दुष्टः स वाक्यप्रहारेण भृगोः सतीं बोधयन्निव ताडयामास।

Verse 37

ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः

ततो महाभयत्रस्तो गर्भोऽपि उदरमध्यतः पपात; प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवाङ्गजः।

Verse 38

तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि

तेनोक्तं—“मा व्रजाशु त्वं, तिष्ठ क्षणमेव, सुदुर्मते। भस्मी भव। यतः साध्वी स्त्री न हि परामर्शं कृत्वा परं श्रेयः समधिगच्छति।”

Verse 39

इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः

इत्युक्तः स तदा क्षिप्रं पपात, भस्मीभूतकलेवरः। ततः सा माता तदर्भकं नीत्वा, उन्मनाः सती, आश्रमं जगाम।

Verse 40

भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक

भृगुः सर्वं वह्निकृतं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः। शशाप—“सर्वभक्षस्त्वं भव, दुष्टारिसूचक च।”

Verse 41

तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते

तदा शप्तोऽतिदुःखार्तः स शीघ्रं पादयोर्जग्राह। उवाच—“स्वामिन्, मेऽनुग्रहं कुरु; कृपार्णव, महामते।”

Verse 42

मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे

भीत्या मयानृतं वचः कथितं; नाहं गुरुद्रुहः। तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु, धर्मशिरोमणे।

Verse 43

तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः

ततः स मुनितापसः दयार्द्रहृदयः तदानुग्रहमाधाय हुतभुजं प्रत्युवाच— “सर्वभक्षो भव, शुचिर्भव च।”

Verse 44

गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः

गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य शुचिर्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः । विधिवज्जातकर्मादिकं सर्वं चकार नियमानुसारतः ॥

Verse 45

च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्

च्यवनात् जात इति सर्वे तपस्विनः पुत्रं ‘च्यवन’ इति प्राहुः । स शनैः शनैर्ववृधे शुक्लप्रतिपदिन्दुवत् ॥

Verse 46

स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः

स तपः कर्तुं लोकैकपावनीं रेवां जगाम । सर्वैः शिष्यैः परिवृतः तपोबलसमन्वितैः ॥

Verse 47

गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ

गत्वा तत्र महान् वर्षाणामयुतं तपस्तेपे । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ ॥

Verse 48

मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः

मृगाः समागत्य तस्याङ्गे कण्डूं कर्तुमुत्सुकाः । स तु दुर्वारतपसा आवृतः किञ्चिदपि नाजानात् ॥

Verse 49

कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः

कदाचित् प्रभुर्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति । सकुटुम्बो ययौ रेवां महाबलसमावृतः ॥

Verse 50

तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये

तत्र महानद्यां स्नात्वा पितृदेवताः संतर्प्य । ब्राह्मणेभ्यो दानानि प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये ॥

Verse 51

तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा

तत्कन्या वनमध्ये सा विचरन्ती इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा ॥

Verse 52

तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा

तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किञ्चिद्ददर्श सा ॥

Verse 53

गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता

तत्र गत्वा सा शलाकाभिः तं विदारयामास; ततः शोणितं स्रवितुम् आरब्धम्। राजकन्यायाः खेदं दृष्ट्वा सा अतिदुःखिता बभूव।

Verse 54

न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा

पापभारविप्लुता सा जनन्यै न पित्रे च तत् न शशंस। भयातुरा स्वयमेव आत्मनात्मानं शुशोच।

Verse 55

तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः

तदा राजन् भूः चचाल, दिवश्च उल्का पपात। सर्वा दिशो धूम्राः अभवन्, सूर्यश्च परिवेषितः।

Verse 56

तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा

तदा राज्ञः हयाः नष्टाः, बहवो हस्तिनो मृताः। रत्नयुतं धनं नष्टं, तदा मिथः कलहोऽभवत्।

Verse 57

तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम्

तदालोक्य नृपो भीतः किञ्चिदुद्विग्नमानसः। जनान् अपृच्छत्—केनापि मुनये त्वपराधितम् इति।

Verse 58

पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः

पारम्पर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः ॥

Verse 59

तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु

तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु ॥

Verse 60

तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत्

तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत् ॥

Verse 61

तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न

तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न ॥

Verse 62

तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः

तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः ॥

Verse 63

तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् । ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम्

तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचक्षुषा समन्विताम्। कुलवयोरूपशीललक्षणसम्पन्नां स्वात्मजां ददौ॥

Verse 64

दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना । तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः

यदा नृपेण कमललोचना कन्या दत्ता, तदा मुनिरुषोद्भवाः सर्वेऽपि उत्पाताः शमं ययुः॥

Verse 65

राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे । प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः

राजा तस्मै तपसां निधये मुनये स्वात्मजां दत्त्वा, भूयः स्वां नगरीं प्राप; दयायुतोऽपि दुःखितोऽभवत्॥