Adhyaya 15

Verse 1

सुमतिरुवाच । अथर्षिः स्वाश्रमं गत्वा मानव्या सह भार्यया । मुदं प्राप हताशेष पातको योगयुक्तया

सुमतिरुवाच—अथर्षिः स्वाश्रमं गत्वा मानव्या सह भार्यया। योगयुक्तया तया हताशेषपातको मुदं प्राप॥

Verse 2

सा मानवी तं वरमात्मनः पतिं । नेत्रेणहीनं जरसा गतौजसम् । सिषेव एनं हरिमेधसोत्तमं । निजेष्टदात्रीं कुलदेवतां यथा

सा मानवी स्वात्मनः पतिं वरं नेत्रहीनं जरया गतौजसम्। हरिमेधसोत्तमं तमेनं कुलदेवतामिव निजेष्टदात्रीं सुष्ठु सिषेव॥

Verse 3

शूश्रूषती स्वं पतिमिंगितज्ञा । महानुभावं तपसां निधिं प्रियम् । परां मुदं प्राप सती मनोहरा । शची यथा शक्रनिषेवणोद्यता

शूश्रूषया स्वपतिं नित्यमिङ्गितज्ञा सती मनोहरा। तपोनिधिं महानुभावं प्रियं परां मुदं प्राप, यथा शची शक्रं निषेवमाणा हृष्यति॥

Verse 4

चरणौ सेवते तन्वी सर्वलक्षणलक्षिता । राजपुत्री सुंदरांगी फलमूलोदकाशना

सर्वलक्षणलक्षिता तन्वी राजपुत्री सुन्दराङ्गी। फलमूलोदकाशना चरणौ नित्यं सेवते स्म॥

Verse 5

नित्यं तद्वाक्यकरणे तत्परा पूजने रता । कालक्षेपं प्रकुरुते सर्वभूतहिते रता

नित्यं तद्वाक्यकरणे तत्परा पूजने रता। कालक्षेपं प्रकुरुते सर्वभूतहिते रता॥

Verse 6

विसृज्य कामं दंभं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं च्यवनं समतोषयत्

विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम्। अप्रमत्तोद्यता नित्यं च्यवनं समतोषयत्॥

Verse 7

एवं तस्य प्रकुर्वाणा सेवां वाक्कायकर्मभिः । सहस्राब्दं महाराज सा च कामं मनस्यधात्

एवं तस्य प्रकुर्वाणा सेवां वाक्कायकर्मभिः। सहस्राब्दं महाराज सा च कामं मनस्यधात्॥

Verse 8

कदाचिद्देवभिषजावागतावाश्रमे मुनेः । स्वागतेन सुसंभाव्य तयोः पूजां चकार सा

कदाचित् मुनेराश्रमे देवभिषजौ आगतौ। सा तयोः स्वागतेन सुसंभाव्य तयोः पूजां चकार॥

Verse 9

शर्यातिकन्याकृतपूजनार्घ । पाद्यादिना तोषितचित्तवृत्ती । तावूचतुः स्नेहवशेन सुंदरौ । वरं वृणुष्वेति मनोहरांगीम्

शर्यातिकन्या पाद्याद्यर्घादिभिः कृतपूजना। तयोः चित्तवृत्ती तोषयित्वा तौ सुंदरौ स्नेहवशादूचतुः—मनोहराङ्गि, वरं वृणुष्व॥

Verse 10

तुष्टौ तौ वीक्ष्य भिषजौ देवानां वरयाचने । मतिं चकार नृपतेः पुत्री मतिमतां वरा

देवयाचनया तुष्टौ तौ भिषजौ वीक्ष्य नृपतेः पुत्री मतिमतां वरा मतिṃ चकार॥

Verse 11

पत्यभिप्रायमालक्ष्य वाचमूचे नृपात्मजा । दत्तं मे चक्षुषी पत्युर्यदि तुष्टौ युवां सुरौ

पत्यभिप्रायमालक्ष्य नृपात्मजा वाचमूचे—यदि युवां सुरौ तुष्टौ, मे पत्युश्चक्षुषी दत्तम्॥

Verse 12

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुकन्या या मनोहरम् । सतीत्वं च विलोक्येदमूचतुर्भिषजां वरौ

इति तद्वचनं श्रुत्वा मनोहरा सुकन्या। तस्याः सतीत्वं विलोक्य तौ भिषजां वराविदमूचतुः॥

Verse 13

त्वत्पतिर्यदि देवानां भागं यज्ञे दधात्यसौ । आवयोरधुना कुर्वश्चक्षुषोः स्फुटदर्शनम्

यदि तव पतिः देवानां यज्ञे यथाभागं ददाति, तर्हि अद्यैव आवयोः नेत्रयोः स्फुटं दर्शनं कुरु।

Verse 14

च्यवनोऽप्योमिति प्राह भागदाने वरौजसोः । तदा हृष्टावश्विनौ तमूचतुस्तपतां वरम्

भागदाने वरौजसोः काले च्यवनोऽपि “ॐ” इति प्राह। तदा हृष्टावश्विनौ तमूचतुः— “तपस्विनां वर, वरं वृणीष्व।”

Verse 15

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । च्यवनस्य तपोभोगवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधप्रसङ्गे ‘च्यवनस्य तपोभोगवर्णनम्’ नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 16

ह्रदं प्रवेशितोऽश्विभ्यां स्वयं चामज्जतां ह्रदे । पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीच्या वनिताप्रियाः

अश्विभ्यां ह्रदं प्रवेशितौ तौ स्वयमेव ह्रदे निमग्नौ। ततः त्रयः पुरुषाः समुत्तस्थुः, अतिशयेन रमणीयाः स्त्रीप्रियाश्च।

Verse 17

रुक्मस्रजः कुंडलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः । तान्निरीक्ष्य वरारोहा सुरूपान्सूर्यवर्चसः

रुक्मस्रजः कुण्डलिनः तुल्यरूपाः सुवाससः। तान् सुरूपान् सूर्यवर्चसः निरीक्ष्य सा वरारोहा विस्मयेन पश्यति।

Verse 18

अजानती पतिं साध्वी ह्यश्विनौ शरणं ययौ । दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ

अजानती पतिं साध्वी ह्यश्विनौ शरणं ययौ । तौ च पातिव्रत्येन तुष्टौ तस्यै पतिं प्रदर्शयामासतुः ॥

Verse 19

ऋषिमामंत्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् । यक्ष्यमाणे क्रतौ स्वीयभागकार्याशयायुतौ

ऋषिमामन्त्र्य तौ ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् । यक्ष्यमाणे क्रतौ स्वीयभागप्राप्त्याशयायुतौ ॥

Verse 20

कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयाब्रवीत्

कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा स कृपया समभाषत ॥

Verse 21

तुष्टोऽहमद्य तव भामिनि मानदायाः । शुश्रूषया परमया हृदि चैकभक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स्वदेहो । नावेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे

तुष्टोऽहमद्य तव भामिनि मानदायाः शुश्रूषया परमया हृदि चैकभक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स्वदेहो नावेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे ॥

Verse 22

ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपः समाधि । विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः । तानेव ते मदनुसेवनयाऽविरुद्धान् । दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान्

ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपःसमाधिविद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः । तानेव ते मदनुसेवनयाऽविरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥

Verse 23

अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृंभ । विस्रंसितार्थरचनाः किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुंक्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् । दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभिः

अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भा इव; येषां वाक्यार्थरचना विस्रंसति, ते उरुक्रमस्य किं कर्तुं शक्नुवन्ति? त्वं तु सिद्धिं प्राप्ता; अतः स्वधर्मदोहान् विभवान् भुङ्क्ष्व—दिव्यान् वरान्, ये नरैः राजविक्रियाभिः सुदुरधिगमाः।

Verse 24

एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया । विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । संप्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद् । व्रीडाविलोकविलसद्धसिताननाह

एवं ब्रुवाणं विद्याविचक्षणं निरीक्ष्य सा अबला अखिलयोगमायामूर्तिः अन्तः शान्तिमगात्। ततः संप्रश्रयप्रणयविह्वलया किंचित्कम्पमानया गिरा, व्रीडाविलोकविलसद्धसितानना उवाच।

Verse 25

सुकन्योवाच । राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग । मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्तः । यस्तेऽभ्यधायि समयः सकृदंगसंगो । भूयाद्गरीयसि गुणः प्रसवः सतीनाम्

सुकन्योवाच—राद्धं बत द्विजवृष, एषोऽमोघयोगः! मायाधिपे त्वयि विभो, तदहं भर्तः अवैमि। यस्तेऽभ्यधायि समयः—सकृदेवाङ्गसंगः—स भूयाद्गरीयान् गुणः, सतीनां प्रसवः।

Verse 26

तत्रेति कृत्यमुपशिक्ष्य यथोपदेशं । येनैष कर्शिततमोति रिरंसयात्मा । सिध्येत ते कृतमनोभव धर्षिताया । दीनस्तदीशभवनं सदृशं विचक्ष्व

तत्रेति कृत्यमुपशिक्ष्य यथोपदेशं स उवाच—अनेन घनतमसा कर्शित आत्मा शमं यातु। धर्षितायाः कृतमनोभव, ते प्रयोजनं सिध्यतु। त्वं च दीनोऽपि, तदीशभवनं सदृशं विचक्ष्व।

Verse 27

सुमतिरुवाच । प्रियायाः प्रियमन्विच्छंश्च्यवनो योगमास्थितः । विमानं कामगं राजंस्तर्ह्येवाविरचीकरत्

सुमतिरुवाच—प्रियायाः प्रियमन्विच्छन् च्यवनो योगमास्थितः। विमानं कामगं राजन् तर्ह्येवाविरचीकरत्।

Verse 28

सर्वकामदुघं रम्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वार्थोपचयोदर्कं मणिस्तंभैरुपस्कृतम्

सर्वकामदुघं रम्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वार्थोपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥

Verse 29

दिव्योपस्तरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभिः पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम्

दिव्योपस्तरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभिः पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥

Verse 30

स्रग्भिर्विचित्रमालाभिर्मंजुसिंजत्षडंघ्रिभिः । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्त्रैर्विराजितम्

स्रग्भिर्विचित्रमालाभिर्मञ्जुसिंजत्षडङ्घ्रिभिः । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्त्रैर्विराजितम् ॥

Verse 31

उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । कॢप्तैः कशिपुभिः कांतं पर्यंकव्यजनादिभिः

उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । कॢप्तैः कशिपुभिः कान्तं पर्यङ्कव्यजनादिभिः ॥

Verse 32

तत्रतत्र विनिक्षिप्त नानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः

तत्रतत्र विनिक्षिप्तं नानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः ॥

Verse 33

द्वाःसु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटकम् । शिखरेष्विंद्रनीलेषु हेमकुंभैरधिश्रितम्

द्वारयोः प्रवालमयदेहल्यां वज्रकपाटं दीप्तिमत् बभौ; इन्द्रनीलशिखरेषु च हेमकुम्भैरधिश्रितं विराजते स्म।

Verse 34

चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितैः । जुष्टं विचित्रवैतानैर्मुक्ताहारावलंबितैः

वज्रभित्तिषु निर्मितैः चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैः अलंकृतं; विचित्रवैतानैः मुक्ताहारावलंबितैश्च जुष्टं बभौ।

Verse 35

हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान्मन्यमानैस्तानधिरुह्याधिरुह्य च

हंसपारावतव्रातैः तत्र तत्र निकूजितं; कृत्रिमान् मन्यमानाः तान् अधिरुह्याधिरुह्य पुनः पुनः।

Verse 36

विहारस्थानविश्राम संवेश प्रांगणाजिरैः । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मनः

विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरैः यथोपजोषं रचितैः; आत्मनः विस्मापनमिव तद् धाम बभौ।

Verse 37

एवं गृहं प्रपश्यंतीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञः स्वयं प्रोवाच तां प्रति

एवं गृहं प्रपश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा; सर्वभूताशयाभिज्ञः स्वयं तां प्रति प्रोवाच।

Verse 38

निमज्ज्यास्मिन्ह्रदे भीरु विमानमिदमारुह । सुभ्रूर्भर्तुः समादाय वचः कुवलयेक्षणा

निमज्ज्य अस्मिन् ह्रदे, हे भीरु, इदं विमानम् आरुह। कुवलयेक्षणा सुभ्रूः भर्तुः वचः समादाय तां सुभ्रुवं प्रत्युवाच।

Verse 39

सरजो बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्द्धजान् । अंगं च मलपंकेन संछन्नं शबलस्तनम्

सरजो वासो बिभ्रती, वेणीभूतान् मूर्द्धजान् धारयन्ती, मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनं चाङ्गं दधार; मलिनावस्था बभूव।

Verse 40

आविवेश सरस्तत्र मुदा शिवजलाशयम् । सांतःसरसि वेश्मस्थाः शतानि दशकन्यकाः

स मुदा तत्र सरः आविवेश—शिवजलाशयम्। अन्तःसरसि वेश्मस्थाः शतानि दशकन्यकाः निवसन्ति स्म।

Verse 41

सर्वाः किशोरवयसो ददर्शोत्पलगंधयः । तां दृष्ट्वा शीघ्रमुत्थाय प्रोचुः प्रांजलयः स्त्रियः

सर्वाः किशोरवयसो, उत्पलगन्धयः, तां ददृशुः। तां दृष्ट्वा शीघ्रमुत्थाय स्त्रियः प्राञ्जलयः प्रोचुः।

Verse 42

वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि नः करवाम किम् । स्नानेन ता महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम्

वयं तुभ्यं कर्मकर्यः; नः शाधि—किं करवाम? तां महार्हेण स्नानेन स्नापयित्वा मनस्विनीम्…

Verse 43

दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानद । भूषणानि परार्घ्यानि वरीयांसि द्युमंति च

मानद! ते तस्यै निर्मले नूतने दुकूले ददुः, तथा द्युमन्ति वरीयांसि परार्घ्याणि भूषणानि च।

Verse 44

अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् । अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजोंबरम्

सर्वगुणोपेतम् अन्नं च अमृतासवसदृशं पानं च प्राप; अथ दर्पणे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजोंबरं ददर्श।

Verse 45

ताभिः कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम्

ताभिः कन्याभिः कृतस्वस्त्ययनं बहुमानितं च; महार्हेण हारेण रुचकेन च भूषितम्।

Verse 46

निष्कग्रीवं वलयिनं क्वणत्कांचननूपुरम् । श्रोण्योरध्यस्तया कांच्या कांचन्या बहुरत्नया

निष्कग्रीवं वलयिनं क्वणत्काञ्चननूपुरम्; श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया।

Verse 47

सुभ्रुवा सुदता शुक्लस्निग्धापांगेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम्

सुभ्रूः सुदती शुक्लस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा; पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम्।

Verse 48

यदा सस्मार दयितमृषीणां वल्लभं पतिम् । तत्र चास्ते सहस्त्रीभिर्यत्रास्ते स मुनीश्वरः

यदा सा मुनिप्रियं दयितं वल्लभं पतिं सस्मार, तदा यत्र स मुनीश्वरः सहस्रीभिः स्त्रीभिः सहास्ते, तत्रैव सा समपद्यत।

Verse 49

भर्तुः पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत

तदा भर्तुः पुरस्ताद् आत्मानं स्त्रीसहस्रवृतं दृष्ट्वा, तस्य तदद्भुतां योगगतिं निरीक्ष्य, सा संशयं प्रत्यपद्यत।

Verse 50

सतां कृत मलस्नानां विभ्राजंतीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम्

सतां कृतमलस्नानैः सा पूर्वादपि विभ्राजन्ती, आत्मनो रूपं बिभ्रती, संवीतरुचिरस्तनी बभौ।

Verse 51

विद्याधरी सहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन्

विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमाना सुवाससा, जातभावोऽमित्रहन् तां तदा विमानमारोहयत्।

Verse 52

तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुषक्तो । विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य । स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभःस्थः

तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुषक्तो, विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने। बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य, स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभःस्थः॥

Verse 53

तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेंद्र । द्रोणीष्वनंगसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतोद्युधुनिपातशिवस्वनासु । रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी

तेन सहाष्टलोकपविहारप्रसिद्धः कुलाचलेन्द्रः द्रोणीषु अनङ्गसखमारुतसौभग्ययुक्तासु, सिद्धैर्नुतासु, उद्युधुनिपातशिवस्वननिनादितासु, धनदवल्ललनावरूथीमध्ये चिरं रेमे।

Verse 54

वैश्रंभके सुरवने नंदने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च सरे मे रामया रतः

वैश्रंभके सुरवने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च सरःसु मे रामया रतः ॥