
Sātyaki-praveśaḥ and Duryodhana-saṃnipātaḥ (Sātyaki’s passage and Duryodhana’s mass engagement)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-prasaṅga (Strategic convergence toward Jayadratha’s killing)
Dhṛtarāṣṭra opens by questioning how Sātyaki could move through the Kaurava host without being stopped, implying either a vacuum in resistance or extraordinary single-handed capacity. Sañjaya replies by describing the scale and soundscape of the clash—chariots, elephants, cavalry, and infantry converging in a tumult likened to cosmic turbulence—while noting the exceptional nature of formations associated with Droṇa’s earlier strategic design. The Pāṇḍava side issues urgent exhortations to clear a route toward the Jayadratha objective, intensifying coordinated pressure. As the engagement peaks, Sātyaki is said to have reached Arjuna after heavy fighting. Dhṛtarāṣṭra then pivots to concern for Duryodhana: whether he avoided combat when facing many. Sañjaya narrates Duryodhana’s forceful entry, his disruption of Pāṇḍava ranks, exchanges of missile strikes with leading figures, and the counteraction by Yudhiṣṭhira that checks his bow, followed by renewed collisions as Droṇa receives the attackers—framing the episode as a high-density contest of leadership, formation, and endurance.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब युयुधान (सात्यकि) ने धृष्टद्युम्न को छुड़ाया और द्रोण के बाण-प्रहार को निष्फल किया, तब क्रुद्ध द्रोण ने रण में क्या किया? → संजय वर्णन करता है कि द्रोण क्रोध-विष से भरे, धनुष ताने, तीक्ष्ण नाराचों से सुसज्जित होकर लाल वेगवान अश्वों वाले रथ पर सात्यकि की ओर झपटते हैं। दोनों पक्षों के रथी, गज, अश्वारोही और पदाति उस द्वंद्व को घेरकर स्तब्ध दृष्टि से देखते हैं; धूल और बाण-जाल से दिशाएँ ढँक जाती हैं और सहायक दल अपने-अपने नायक की रक्षा में टूट पड़ते हैं। → द्रोण और सात्यकि का अद्भुत संग्राम चरम पर पहुँचता है—छत्र कटकर गिरते हैं, ध्वज धराशायी होते हैं, दोनों रक्तसिक्त होकर भी विजय-लालसा में डटे रहते हैं; एक ओर युधिष्ठिर, भीम, नकुल-सहदेव सात्यकि की ढाल बनते हैं, दूसरी ओर सहस्रों राजकुमार दुःशासन को आगे कर द्रोण की रक्षा हेतु आ जुटते हैं, और रणभूमि धूल-धुएँ व शरवृष्टि से अंधकारमय हो जाती है। → लंबे, घोर और सर्वव्यापी संघर्ष के बाद क्षणिक विराम-सा छा जाता है—गरज, ललकार, सिंहनाद, शंख और दुन्दुभि के घोष थम जाते हैं; कोई बोलता तक नहीं, मानो रण स्वयं साँस रोक लेता हो। → यह मौन किस नए प्रहार, किस नई व्यूह-रचना, या किस निर्णायक पतन का संकेत है—अगला क्षण किसके पक्ष में फूटेगा?
Verse 1
ऑपन- माल बछ। अ-्-छऋाल अष्टनवतितमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और सात्यकिका अदभुत युद्ध धृतराष्ट उवाच बाणे तस्मिन् निकत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते । तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय
धृतराष्ट्र उवाच । बाणे तस्मिन् निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते । तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय ॥ अमर्षवशमापन्नो महाधनुर्धरो गुरुः । सात्यकिं प्रति युद्धेऽस्मिन् किमकरोद् द्रोण आहवे ॥
Verse 2
अमर्षितो महेष्वास: सर्वशस्त्रभृतां वर: । नरव्याप्र: शिने: पौत्रे द्रोण: किमकरोद् युधि
धृतराष्ट्र उवाच—संजय! यदा वृष्णिवीराग्रणीः शिनेः पौत्रो युयुधानो द्रोणाचार्यस्य तं शरं छित्त्वा धृष्टद्युम्नं प्राणसंकटात् त्रातवान्, तदा अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः नरव्याघ्रो द्रोणः शिनेः पौत्रं सात्यकिं प्रति युधि किमकरोत्?
Verse 3
संजय उवाच सम्प्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासन: । तीक्षणधारेषुदशन: शितनाराचद्दंष्टवान्
संजय उवाच—स सम्प्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्य इवोरगः; व्यादितास्यशरासनः, तीक्ष्णधारेषुदशनः, शितनाराचदंष्टवानिव बभूव।
Verse 4
नरवीर: प्रमुदित: शोणैरश्वैर्महाजवै:
संजय उवाच—प्रमुदितो नरवीरो द्रोणः शोणैरश्वैर्महाजवैः, उत्पतद्भिरिवाकाशे क्रामद्भिरिव पर्वतम्, रुक्मपुङ्खान् शरान् वर्षन् तत्र युयुधानमभ्युपाद्रवत्।
Verse 5
उत्पतद्धिरिवाकाशे क्रामद्धिरिव पर्वतम् रुक्मपुड्खाउछरानस्यन् युयुधानमुपाद्रवत्
संजय उवाच—उत्पतद्भिरिवाकाशे क्रामद्भिरिव पर्वतम्, रुक्मपुङ्खान् शरान् वर्षन् प्रमुदितो द्रोणो युयुधानमुपाद्रवत्।
Verse 6
शरपातमहावर्ष रथघोषबलाहकम् । कार्मुकाकर्षविक्षेपं नाराचबहुविद्युतम्
संजय उवाच—शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम्। कार्मुकाकर्षविक्षेपं नाराचबहुविद्युतम्॥
Verse 7
शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम् । द्रोणमेघमनावार्य हयमारुतचोदितम्
सञ्जय उवाच—द्रोणो हयमारुतचोदित इव अनावार्यो मेघः समभवत्। शक्तिखड्गरूपमशनिं बिभ्रत्, क्रोधवेगसमुत्थितः।
Verse 8
दृष्टवैवाभिपतन्तं तं शूर: परपुरंजय: । उवाच सूत॑ शैनेय: प्रहसन् युद्धदुर्मद:,शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले रणदुर्मद शूरवीर सात्यकि द्रोणाचार्यको अपने ऊपर आक्रमण करते देख सारथिसे जोर-जोरसे हँसते हुए बोले--
सञ्जय उवाच—तमभिपतन्तं दृष्ट्वा शूरः परपुरंजयः शैनेयः सात्यकिः युद्धदुर्मदः प्रहसन् सूतं प्रत्युवाच।
Verse 9
एन॑ वैब्राद्माणं शूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम् । आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दःखभयापहम्
सूत! एष वै ब्राह्मणः शूरः स्वकर्मण्यनवस्थितः। आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दुःखभयापहः। एष आचार्यो राजपुत्राणां सततं शूरमान्यते; तस्मात् त्वं प्रसन्नमनाः शीघ्रं वेगवद्भिरायुधैः प्रतिमुखं गच्छ।
Verse 10
शीघ्र प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत् आचार्य राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्
शीघ्रप्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत्। आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्॥
Verse 11
ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमा: । द्रोणस्पाभिमुखा: शीघ्रमगच्छन् वातरंहस:,तदनन्तर चाँदीके समान श्वेत रंगवाले और वायुके समान वेगशाली सात्यकिके उत्तम घोड़े द्रोणाचार्यके सामने शीघ्रतापूर्वक जा पहुँचे
ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमाः। द्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रमगच्छन् वातरंहसः॥
Verse 12
ततस्तौ द्रोणशैनेयौ युयुधाते परंतपौ । शरैरनेकसाहसैस्ताडयन्तौ परस्परम्,फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य और सात्यकि एक-दूसरेपर सहस्ंरों बाणोंका प्रहार करते हुए युद्ध करने लगे
ततस्तौ द्रोणशैनेयौ युयुधाते परंतपौ । शरैरनेकसाहसैस्ताडयन्तौ परस्परम् ॥
Verse 13
इषुजालावृतं व्योम चक्रतुः पुरुषर्षभौ । पूरयामासतुर्वीरावुभी दश दिश: शरै:,उन दोनों पुरुषशिरोमणि वीरोंने आकाशको बाणोंके समूहसे आच्छादित कर दिया और दसों दिशाओंको बाणोंसे भर दिया
इषुजालावृतं व्योम चक्रतुः पुरुषर्षभौ । पूरयामासतुर्वीरावुभी दश दिशः शरैः ॥
Verse 14
मेघाविवातपापाये धाराभिरितरेतरम् । न सम सूर्यस्तदा भाति न ववौ च समीरण:
मेघाविवातपापाये धाराभिरितरेतरम् । न सम सूर्यस्तदा भाति न ववौ च समीरणः ॥
Verse 15
इषुजालावृतं घोरमन्धकारं समन्ततः । अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत् तदा,चारों ओर बाणोंका जाल-सा बिछ जानेके कारण वहाँ घोर अन्धकार छा गया था। उस समय अन्य शूरवीरोंका वहाँ पहुँचना असम्भव-सा हो गया
इषुजालावृतं घोरमन्धकारं समन्ततः । अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत् तदा ॥
Verse 16
अन्धकारीकृते लोके द्रोणशैनेययो: शरै: । तयो: शीघ्रास्त्रविदुषोद्रोणसात्वतयोस्तदा
अन्धकारीकृते लोके द्रोणशैनेययोः शरैः । तयोः शीघ्रास्त्रविदुषो द्रोणसात्वतयोस्तदा ॥
Verse 17
इषूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातज:
सञ्जय उवाच—इषूणां संनिपातेन धाराभिघातजः शब्दः समजायत; सततप्रवृत्तानां शरधाराणां प्रहारसमुद्भवोऽसौ घोरः निनादो युद्धस्य तीव्रतां सूचयामास।
Verse 18
शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वन: । बाणोंके परस्पर टकरानेसे उनकी धारोंके आघात-प्रत्याघातसे जो शब्द होता था, वह इन्द्रके छोड़े हुए वज्रास्त्रोंकी गड़गड़ाहटके समान सुनायी पड़ता था ।।
सञ्जय उवाच—शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वनः शुश्रुवे; शराणां धाराणामाघात-प्रत्याघातजः स निनादो देवाधिपतेर्वज्रस्य गर्जितमिवाभवत। नाराचैव्यतिविद्धानां शराणां रूपमाबभौ—घनैः प्रहारैः परस्परं संक्रान्तानां विद्धानां च।
Verse 19
तयोज्यातलनिर्घोष: शुश्रुवे युद्धशौण्डयो:
सञ्जय उवाच—तयोर्ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे युद्धशौण्डयोः; तीक्ष्णः प्रतिनादोऽसौ समराय समुत्सुकतां सूचयन् घोरतया व्यराजत।
Verse 20
अजसं शैलशुज्भराणां वज्जेणाहन्यतामिव । उन दोनों युद्धकुशल वीरोंके धनुषोंकी प्रत्यंचाकी टंकारध्वनि ऐसी सुनायी देती थी, मानो पर्वतोंके शिखरोंपर निरन्तर वज़से आघात किया जा रहा हो ।।
सञ्जय उवाच—अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यतामिव तयोर्धनुषोर्ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे। उभयोस्तौ रथौ राजन्, ते चाश्वाः, तौ च सारथी च समरे समुपस्थिताः।
Verse 21
निर्मलानामजिद्दानां नाराचानां विशाम्पते
सञ्जय उवाच—निर्मलानामजिद्दानां नाराचानां विशाम्पते, समरे प्रयोगोऽभवत्—अप्रतिहतानां शत्रून् निवारयितुमशक्यानामिव।
Verse 22
उभयो: पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजी
उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजी।
Verse 23
स्रवद्धिः शोणितं गात्रै: प्रखुताविव वारणौ
स्रवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रखुताविव वारणौ।
Verse 24
गर्जितोत्क्रुष्टसंनादा: शड्खदुन्दुभिनि:स्वना:
गर्जितोत्क्रुष्टसंनादाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः।
Verse 25
तृष्णीम्भूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन्
तृष्णीम्भूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन्।
Verse 26
रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहा: पदातय:
रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहाः पदातयः।
Verse 27
अवैक्षन्ताचलैनेंत्रै: परिवार्य नरर्षभौ । रथी, महावत, घुड़सवार और पैदल सभी उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंको घेरकर उन्हें एकटक नेत्रोंसे निहारने लगे ।। हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम्
अवैक्षन्ताचलैर्नेत्रैः परिवार्य नरर्षभौ । रथिनो महावताः शूरा अश्वारोहाः पदातयः । सर्वे तौ नरशार्दूलौ एकाग्रैर्नेत्रैर्न्यवीक्षन्त । हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथैवानीकानि वाजिनाम् ॥
Verse 28
मुक्ताविद्रुमचित्रैश्ष मणिकाञज्चनभूषितै:
मुक्ताविद्रुमचित्रैश्च मणिकाञ्चनभूषितैः । अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः । उभे सेन्ये तदा भान्ति ध्वजैः कवचभूषणैः । शस्त्रप्रभाभिरुद्भास्य मेघवृन्दमिव प्रभो ॥
Verse 29
ध्वजैराभरणैश्षित्रै: कवचैश्न हिरण्मयै: । वैजयन्तीपताकाभि: परिस्तोमाड्रकम्बलै:
ध्वजैराभरणैश्चित्रैः कवचैश्च हिरण्मयैः । वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाजिनकम्बलैः ॥
Verse 30
विमलैर्निशितै: शस्त्रैहयानां च प्रकीर्णकै: । जातरूपमयीभिश्व राजतीभि श्र मूर्थसु
विमलैर्निशितैः शस्त्रैर्हयानां च प्रकीर्णकैः । जातरूपमयीभिश्च राजतीभिश्च मूर्धसु ॥
Verse 31
गजानां कुम्भमालाभिरर्दन्तवेष्टैक्ष भारत । सबलाका: सखट्योता: सैरावतशतह्दा:
गजानां कुम्भमालाभिरर्दन्तवेष्टैश्च भारत । सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतैरिव ॥
Verse 32
अपश्यन्नस्मदीयाश्र ते च यौधिष्लिरा: स्थिता:
संजय उवाच—अस्मदीयान् न पश्यन्तः ते योधाः युधिष्ठिरस्य नेतृत्वे दृढाः स्थिताः, रणदाबेऽपि निश्चयेन स्थिराः।
Verse 33
संरम्भामर्षताम्राक्षो महोरग इव श्वसन् | संजयने कहा--महाराज! उस समय क्रोध और अमर्षसे लाल आँखें किये द्रोणाचार्यने फुफकारते हुए महानागके समान बड़े वेगसे सात्यकिपर धावा किया। क्रोध ही उस महानागका विष था
संजय उवाच—महाराज! तदा क्रोधामर्षारुणाक्षो द्रोणाचार्यो महोरग इव श्वसन्, महावेगेन सात्यकिं प्रति अभ्यधावत्। क्रोध एव तस्य विषमिवासीद्; आकृष्टधनुः प्रसारितमुख इवाभात्; तीक्ष्णशरा दन्ता इव, नाराचा दाढा इव बभूवुः।
Verse 34
सिद्धचारणसंघाश्न विद्याधरमहोरगा: । ब्रह्मा और चन्द्रमा आदि सब देवता विमानोंपर बैठकर वहाँ युद्ध देखनेके लिये आये थे। उनके साथ ही सिद्धों और चारणोंके समूह
संजय उवाच—सिद्धचारणसंघाश्च विद्याधरमहोरगाः। ब्रह्मा च चन्द्रमा चैव देवा अन्ये विमानस्थिताḥ, युद्धं द्रष्टुं समाययुः; दिव्यैः प्रत्यागताक्षेपैः शस्त्रास्त्रविधिभिश्च तत् रणं महदभवत्।
Verse 35
हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ
संजय उवाच—तौ महाबलौ योधौ रणमध्येऽस्त्रेषु हस्तलाघवं दर्शयन्तौ विचेरतुः।
Verse 36
ततो द्रोणस्य दाशार्ह: शरांश्रिच्छेद संयुगे
संजय उवाच—ततः संयुगे शरच्छेदसंभ्रमे दाशार्हः सात्यकिः द्रोणस्य प्रहारं प्रत्युद्ययौ, अस्त्रेणास्त्रं समासाद्य।
Verse 37
निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजो5परं धनु:
सञ्जय उवाच—निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजसुतोऽपरं धनुराददे; रणदाबेऽपि तस्य शीघ्रनिश्चयोऽव्याहतसज्जता च प्रादुरभवत्।
Verse 38
ततस्त्वरन् पुनद्रोणो धरनुर्हस्तो व्यतिष्ठत
सञ्जय उवाच—ततः पुनर्द्रोणस्त्वरमाणो धनुर्हस्तः स्थिरं व्यतिष्ठत; युद्धं प्रवर्तयितुं कृतनिश्चयो धर्मयुद्धस्य दारुणस्थैर्यं बिभ्रत्।
Verse 39
एवमेकशतं छिन्न॑ धनुषां दृढ्धन्विना
सञ्जय उवाच—एवं दृढधन्विना शतं धनूंषि छिन्नानि; तस्य शौर्यकौशलं रणं दारुणतरं चकार।
Verse 40
न चान्तरं तयोर्दष्टं संधाने छेदनेडपि च । इस प्रकार सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले सात्यकिने आचार्यके एक सौ धनुष काट डाले; परंतु कब वे संधान करते हैं और सात्यकि कब उस धनुषको काट देते हैं, उन दोनोंके इस कार्यमें किसीको कोई अन्तर नहीं दिखायी दिया ।।
सञ्जय उवाच—न च तयोः संधाने छेदने चान्तरं किञ्चिद् अदृश्यत; यदा धनुः संधत्ते तदा सात्यकिः तत् क्षिणोति—इति सर्वे विस्मिताः। ततः संयुगे द्रोणः कर्मातिमानुषं दृष्ट्वा सात्यकेः पराक्रमं मनसि न्यधात्।
Verse 41
युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत् । राजेन्द्र! तदनन्तर रणक्षेत्रमें सात्यकिके उस अमानुषिक पराक्रमको देखकर द्रोणाचार्यने मन-ही-मन इस प्रकार विचार किया || ४० ई ।।
सञ्जय उवाच—युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत्। राजेन्द्र, तदनन्तरं रणक्षेत्रे सात्यकेरमानुषं पराक्रमं दृष्ट्वा द्रोणो मनसा व्यचिन्तयत्—“एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनञ्जये भीष्मे च नरशार्दूले यथाश्रुतं यथादृष्टं; सात्वतकुलश्रेष्ठे वीरसात्यकौ तदिव दृश्यते।” इति द्रोणो युद्धमध्यऽपि गुणं गुणिनि प्रशशंस।
Verse 42
भीष्मे च पुरुषव्याप्रे यदिदं सात्वतां वरे । त॑ चास्य मनसा द्रोण: पूजयामास विक्रमम्
सञ्जय उवाच—सात्वतां वरे युयुधाने यदिदं पराक्रमप्रदर्शनं दृश्यते, तादृशं परशुरामे कार्तवीर्यार्जुने धनञ्जये च पुरुषसिंहे भीष्मे च एव श्रुतपूर्वं दृष्टपूर्वं च। तद् दृष्ट्वा द्रोणो मनसा तस्य विक्रमं पूजयामास प्रशशंस च।
Verse 43
लाघवं वासवस्येव सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तम: । तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवा: सवासवा:
सञ्जय उवाच—वासवस्येव युयुधानस्य लाघवं सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तमो द्रोणोऽस्त्रविदां श्रेष्ठस्तुतोष; देवा अपि सवासवा मुदिता बभूवुः।
Verse 44
न तामालक्षयामासूुर्लघुतां शीघ्रचारिण: । देवाश्न युयुधानस्य गन्धर्वाश्व विशाम्पते
सञ्जय उवाच—न तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रचारिणः। देवा गन्धर्वाश्च विशाम्पते युयुधानस्य॥
Verse 45
ततोन््यद् धनुरादाय द्रोण: क्षत्रियमर्दन:
सञ्जय उवाच—ततोऽन्यद् धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः।
Verse 46
तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभि: प्रतिहत्य स सात्यकि:
सञ्जय उवाच—तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहत्य स सात्यकिः।
Verse 47
तस्यातिमानुषं कर्म दृष्टवान्यैरसमं रणे
सञ्जय उवाच—तस्यातिमानुषं कर्म दृष्टवानस्मि रणे, यदन्यैः समं नास्ति।
Verse 48
यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकि:
सञ्जय उवाच—यदस्त्रं द्रोणोऽस्यति तदेव सात्यकिरप्यस्यति प्रत्युत्तरम्, समं समं रणे।
Verse 49
ततः क्रुद्धो महाराज धर्नुर्वेदस्य पारग:
सञ्जय उवाच—ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः।
Verse 50
तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य स:
सञ्जय उवाच—तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः।
Verse 51
दिव्यमस्त्रं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत् । शत्रुओंका नाश करनेवाले उस अत्यन्त भयंकर आग्नेयास्त्रकों देखकर महाधनुर्धर सात्यकिने भी वारुण नामक दिव्यास्त्रका प्रयोग किया ।।
सञ्जय उवाच—महेष्वासस्ततो दिव्यं वारुणं समुदैरयत्। दिव्यास्त्रधारिणौ दृष्ट्वा हाहाकारो महानासीद्।
Verse 52
अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते
सञ्जय उवाच—ते तव वारुणाग्नेये अस्त्रे बाणसमाहिते सज्जे आस्ताम्, बाणाः प्रहर्तुं सम्यगुपकल्पिताः।
Verse 53
न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्कर: । वे वारुण और आग्नेय दोनों अस्त्र उन दोनोंके द्वारा अपने बाणोंमें स्थापित होकर जबतक एक-दूसरेके प्रभावसे प्रतिहत नहीं हो गये, तभीतक भगवान् सूर्य दक्षिणसे पश्चिमके आकाशमें ढल गये || ५२ $ ।।
यावन्न तावुभावस्त्रे परस्परप्रभावप्रतिहते अभवताम्, तावदेव भास्करः दक्षिणात् पश्चिमदिशि नभसि व्यावर्तत। ततः युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः।
Verse 54
धृष्टद्युम्नमुखै: सार्थ विराटश्व सकेकय:
धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटाश्वैः सकेकयैः सह, सम्यग्युक्ता धर्मबुद्धयः समरे समवायेनाभ्यवर्तन्त।
Verse 55
दुःशासन पुरस्कृत्य राजपुत्रा: सहस्रश:
दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः समभ्यवर्तन्त।
Verse 56
ततो युद्धमभूद् राज॑स्तेषां तव च धन्विनाम्
ततो युद्धमभूद् राजन् तेषां तव च धन्विनाम्।
Verse 57
सर्वमाविग्नमभवतन्न प्राज्ञायत किंचन । सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत
सञ्जय उवाच—तत्र सर्वमाविग्नमभवत्, न प्राज्ञायत किञ्चन। सैन्येनोत्थापितेन रजसा ध्वस्ते रणाङ्गणे निर्मर्यादं युद्धमवर्तत॥
Verse 97
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणाचार्य और धृष्ट्युम्नका युद्धविषयक सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणधृष्टद्युम्नयुद्धवर्णने सप्तनवतितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 98
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणसात्यकियुद्धे अष्टनवतितमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणसात्यकियुद्धवर्णने अष्टनवतितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 163
नान्तरं शरवृष्टीनां ददृशे नरसिंहयो: । शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेकी कलाको जाननेवाले द्रोणाचार्य तथा सात्वतवंशी सात्यकिके बाणोंसे लोकमें अन्धकार छा जानेपर भी उस समय उन दोनों पुरुषसिंहोंकी बाण-वर्षामें कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था
सञ्जय उवाच—नान्तरं शरवृष्टीनां ददृशे नरसिंहयोः। द्रोणाचार्यसात्वतवंश्यसात्यकिभ्यां मुक्तैः शरैर्लोकं तमसा छादितेऽपि तयोस्तदा शरवृष्टौ न कश्चिद्विशेषोऽदृश्यत॥
Verse 183
आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत । भरतनन्दन! नाराचोंसे अत्यन्त विद्ध हुए बाणोंका स्वरूप विषधर नागोंके डँसे हुए सर्पोंके समान जान पड़ता था
सञ्जय उवाच—आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत। नाराचैः समन्ताद्विद्धानां शराणां रूपं विषधरनागदष्टसर्पसदृशं बभूव॥
Verse 203
रुक्मपुड्खै: शरैश्छिन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा । राजन! उन दोनोंके वे रथ, वे घोड़े और वे सारथि सुवर्णमय पंखवाले बाणोंसे क्षत- विक्षत होकर उस समय विचित्ररूपसे सुशोभित हो रहे थे
सञ्जय उवाच—राजन्, तदा तयो रथौ तयोश्च हयाः सारथिश्च रुक्मपुङ्खैः शरैश्छिन्ना विदीर्णाश्च, क्षतविक्षताङ्गा इव विचित्ररूपेण शोभामुपजग्मुः—रणघातैरेव भूषणीकृताः।
Verse 216
निर्मुक्ताशीविषा भानां सम्पातो5भूत् सुदारुण: । प्रजानाथ! केंचुल छोड़कर निकले हुए सर्पोके समान निर्मल और सीधे जानेवाले नाराचोंका प्रहार वहाँ बड़ा भयंकर प्रतीत होता था
सञ्जय उवाच—प्रजानाथ, तत्र नाराचानां सुदारुणः सम्पातोऽभूत्; ते केञ्चुलं विमुच्य निर्गता इवाशीविषाः, निर्मलाः सरला गतिं वहन्तो दीप्ताः शीघ्राश्च; तेषां प्रहारो रणभूमौ भयानकः प्रतीयते स्म।
Verse 226
उभौ रुधिरसिक्ताड्रावुभौ च विजयैषिणौ । दोनोंके छत्र कटकर गिर गये, ध्वज धराशायी हो गये और दोनों ही विजयकी अभिलाषा रखते हुए खूनसे लथपथ हो रहे थे
सञ्जय उवाच—उभौ रुधिरसिक्ताङ्गावुभौ च विजयैषिणौ; तयोश्छत्रे छिन्नं पतिते, ध्वजौ च धराशायिनौ; तथापि तौ रणमध्ये जयलालसौ समरेऽतिष्ठताम्।
Verse 236
अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरै: शरै: । सारे अंगोंसे रक्तकी धारा बहनेके कारण वे दोनों वीर मदवर्षी गजराजोंके समान जान पड़ते थे। वे एक-दूसरेको प्राणान्तकारी बाणोंसे बेध रहे थे
सञ्जय उवाच—अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः; सर्वाङ्गेभ्यः स्रवद्रुधिरधाराभ्यां तौ मदवर्षिणौ गजराजाविव बभूवतुः, परस्परं प्राणान्तकैर्बाणैर्व्यध्नताम्।
Verse 253
ददर्श द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जन: । सारी सेनाएँ मौन थीं, योद्धा युद्धसे विरत हो गये थे, सब लोग कौतूहलवश उन दोनोंके द्वैरथ युद्धका दृश्य देखने लगे
सञ्जय उवाच—ताभ्यां द्वैरथं दृष्ट्वा जनः जातकौतूहलः; सेनाः सर्वाः तूष्णीं बभूवुः, योधाश्च युद्धाद्विरताः; सर्वे कौतूहलात् तयोर्द्वैरथयुद्धदर्शनाय समवस्थिताः।
Verse 276
तथैव रथवाहिन्य: प्रतिव्यूह्मृ व्यवस्थिता: । हाथियोंकी सेनाएँ चुपचाप खड़ी थीं, घुड़सवार सैनिकोंकी भी यही दशा थी तथा रथसेनाएँ भी व्यूह बनाकर वहाँ स्थिरभावसे खड़ी थीं
तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः । तूष्णीं स्थिरा विनीताश्च स्वस्थानानि समाविशन् ॥
Verse 313
अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुरा: । भारत! मोती और मूँगोंसे चित्रित तथा मणियों और सुवर्णोंसे विभूषित ध्वज
अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः । मुक्ताप्रवालचित्रैश्च मणिसौवर्णभूषितैः ॥ ध्वजैर्विचित्राभरणैः सुवर्णकवचैस्तथा । वैजयन्तीपताकाभिः पताकाभिश्च शोभिताः ॥ गजझूलककम्बलैः शस्त्रैस्तीक्ष्णैश्च दीप्तिभिः । अश्वपृष्ठोपधानैश्च गजकुम्भशिरःस्थितैः ॥ हेमरजतमालाभिर्दन्तवेष्टनसंयुतैः । उभे सेन्येऽभवन् राजन् वर्षामेघसमोपमे ॥ बकपङ्क्तिखद्योतैश्च ऐरावतविभूषितैः । विद्युत्प्रभाभिराकीर्णैर्मेघसंघैरिव प्रभो ॥
Verse 326
तद् युद्ध युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मन: । राजन! हमारी और युधिष्ठिरकी सेनाके सैनिक वहाँ खड़े होकर महामना द्रोण और सात्यकिका वह युद्ध देख रहे थे
तद् युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः । राजन् पश्यन्ति तत्र स्म स्थिताः सैन्याः परस्परम् ॥
Verse 343
विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयो: पुरुषसिंहयो: । वे सब लोग उन दोनों पुरुषसिंहोंके विचित्र गमन-प्रत्यागमन, आक्षेप तथा नाना प्रकारके अस्त्रनिवारक व्यापारोंसे आश्वर्यचकित हो रहे थे
विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः । गमनागमनसंयुक्तैः क्षेपैश्चास्त्रनिवारणैः ॥
Verse 353
अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी । महावीर द्रोणाचार्य और सात्यकि अस्त्र चलानेमें अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए बाणोंद्वारा एक-दूसरेको बेध रहे थे
अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी । क्षिप्रहस्तौ महावीरौ बाणवृष्टिमवर्षताम् ॥
Verse 363
पत्रिभि: सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युते: । इसी बीचमें सात्यकिने महातेजस्वी द्रोणाचार्यके धनुष और बाणोंको पंखयुक्त सुदृढ़ बाणोंद्वारा युद्धस्थलमें शीघ्र ही काट डाला
सञ्जय उवाच—पत्रिभिः सुदृढैराशु सात्यकिः समरे तदा । महाद्युतेर्द्रोणस्य धनुर्बाणांश्च चिच्छिदे ॥
Verse 373
सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य च सात्यकि: । तब भरद्वाजनन्दन द्रोणने पलक मारते-मारते दूसरा धनुष हाथमें लेकर उसपर प्रत्यंचा चढ़ायी; परंतु सात्यकिने उनके उस धनुषको भी काट डाला
सञ्जय उवाच—सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य च सात्यकिः । अथापि भरद्वाजसुतो द्वितीयं धनुराददे । तस्मिन् प्रत्यञ्चां समारोप्य तदप्यस्य व्यकर्तयत् ॥
Verse 383
सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशितै: शरै: । तब द्रोणाचार्य पुनः बड़ी उतावलीके साथ दूसरा धनुष हाथमें लेकर खड़े हो गये; परंतु ज्यों ही वे धनुषपर डोरी चढ़ाते
सञ्जय उवाच—सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः । द्रोणोऽपि पुनरुत्तस्थौ धनुरादाय वेगतः । यदा यदा प्रत्यञ्चां तु समारोपयति प्रभुः । तदा तदा शितैर्बाणैः सात्यकिस्तच्छिनत्त्युत ॥
Verse 443
सिद्धचारणसंघाश्न विदुद्रोणस्य कर्म तत् । प्रजानाथ! रणभूमिमें शीघ्रतापूर्वक विचरनेवाले सात्यकिकी उस फुर्तीको देवताओं
सञ्जय उवाच—सिद्धचारणसंघाश्च देवगन्धर्वसत्तमाः । द्रोणस्यैवेदृशं कर्म मन्यन्ते स्म पुरा नृप । अदृष्टपूर्वं तु तदा सात्यकेः शीघ्रचारितम् । रणभूमौ महावेगं ददृशुस्ते समागताः ॥
Verse 453
अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठी योधयामास भारत | भारत! तत्पश्चात् अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियसंहारक द्रोणाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर विभिन्न अस्त्रोंद्वारा युद्ध आरम्भ किया
सञ्जय उवाच—अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठी योधयामास भारत । ततः क्षत्रियसंहारे द्रोणो भरद्वाजसुतः । अन्यद्धनुरुपादाय नानास्त्रैः समयोधयत् ॥
Verse 463
जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत् | सात्यकिने अपने अस्त्रोंकी मायासे आचार्यके अस्त्रोंका निवारण करके उन्हें तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। वह अद्भुत-सी घटना हुई
सञ्जय उवाच—निशितैर्बाणैस्तं जघान, तदद्भुतमिवाभवत्। सात्यकिः स्वास्त्रमायया आचार्यस्यास्त्राणि निवार्य, तं तीक्ष्णैः शरैर्विव्याध—अद्भुतं तदभवत्॥
Verse 473
युक्त योगेन योगज्ञास्तावका: समपूजयन् । उस रणक्षेत्रमें सात्यकिके उस युक्तियुक्त अलौकिक कर्मको, जिसकी दूसरोंसे कोई तुलना नहीं थी, देखकर आपके रणकौशलवेत्ता सैनिक उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे
सञ्जय उवाच—रणक्षेत्रे सात्यकेर्युक्तियुक्तमलौकिकं कर्म, यस्य नोपमा विद्यते, दृष्ट्वा तव योगज्ञा योधाः सम्यक् समपूजयन्, भूरि-भूरि प्रशशंसुश्च॥
Verse 483
तमाचार्यो5प्यसम्भ्रान्तो डयो धयच्छत्रुतापन: । द्रोणाचार्य जिस अस्त्रका प्रयोग करते, उसीका सात्यकि भी करते थे। शत्रुओंको संताप देनेवाले आचार्य द्रोण भी घबराहट छोड़कर सात्यकिसे युद्ध करते रहे
सञ्जय उवाच—आचार्योऽप्यसम्भ्रान्तः शत्रुतापनः द्रोणः सात्यकिना सह युध्यत। यदस्त्रं द्रोणः प्रयुङ्क्ते, तदेव सात्यकिरपि प्रत्यपद्यत; एवं स निःशङ्को युद्धमकरोत्॥
Verse 496
वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत् । महाराज! तदनन्तर धरनुर्वेदके पारंगत विद्वान् द्रोणाचार्यने कुपित हो सात्यकिके वधके लिये एक दिव्यास्त्र प्रकट किया
सञ्जय उवाच—महाराज! युयुधानस्य वधाय कुपितो द्रोणाचार्यो धनुर्वेदपारगः दिव्यमस्त्रमुदैरयत्॥
Verse 513
न विचेरुस्तदाकाशे भूतान्याकाशगाम्यपि । उन दोनोंको दिव्यास्त्र धारण किये देख वहाँ महान् हाहाकार मच गया। उस समय आकाशचारी प्राणी भी आकाशमें विचरण नहीं करते थे
सञ्जय उवाच—तदा तौ दिव्यास्त्रधारिणौ दृष्ट्वा महान् हाहाकारोऽभवत्। तस्मिन्काले आकाशगामिनोऽपि भूतानि नाकाशे विचेरुः॥
Verse 533
नकुल: सहदेवश्न पर्यरक्षन्त सात्यकिम् | तब राजा युधिष्ठिर, पाण्डुकुमार भीमसेन, नकुल और सहदेव सब ओरसे सात्यकिकी रक्षा करने लगे
सञ्जय उवाच—नकुलः सहदेवश्च सात्यकिं पर्यरक्षताम्। ततः राजा युधिष्ठिरो भीमसेनश्च पाण्डवौ, नकुलः सहदेवश्च, सर्वतः परितः स्थित्वा सात्यकेः परिरक्षणं चक्रुः॥
Verse 546
मत्स्या: शाल्वेयसेनाश्न द्रोणमाजग्मुरञज्जसा । धृष्टद्यम्म आदि वीरोंके साथ विराट, केकयराजकुमार, मत्स्यदेशीय सैनिक तथा शाल्वदेशकी सेनाएँ--से सब-के-सब अनायास ही द्रोणाचार्यपर चढ़ आये
सञ्जय उवाच—मत्स्याः शाल्वैः सह बलैः शीघ्रमाजग्मुरञ्जसा द्रोणमभ्युद्यताः। धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य विराटः केकयपुत्राश्च मत्स्यदेशीयाः शाल्वसेनाश्च सर्वेऽनायासेन द्रोणाचार्यमभ्यपतन्॥
Verse 553
द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नै: परिवारितम् । उधरसे सहस्रों राजकुमार दुःशासनको आगे करके शत्रुओंसे घिरे हुए द्रोणाचार्यके पास उनकी रक्षाके लिये आ पहुँचे
सञ्जय उवाच—द्रोणमभ्युपपद्यन्तं शत्रुभिः परिवारितम्। तस्य रक्षणार्थं सहस्रं राजकुमाराः दुःशासनं पुरस्कृत्य त्वरिताः समभ्ययुः, शत्रुसङ्घैः परिवृतं गुरुमुपाजग्मुः॥
Verse 563
रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते । राजन! तदनन्तर पाण्डवोंके और आपके धनुर्धरोंका परस्पर युद्ध होने लगा। उस समय सब लोग धूलसे आवृत और बाणसमूहसे आच्छादित हो गये थे
सञ्जय उवाच—रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते। राजन्, तदनन्तरं पाण्डवानां भवतां च धनुर्धराणां परस्परं समरः समभवत्; तदा सर्वे जनाः धूलिधूसराः शरवृष्टिभिराच्छन्ना बभूवुः॥
Verse 2436
उपारमन् महाराज व्याजहार न कश्नन । महाराज! उस समय गरजने, ललकारने और सिंहनादके शब्द तथा शंखों और दुन्दुभियोंके घोष बंद हो गये थे। कोई बातचीततक नहीं करता था
सञ्जय उवाच—उपारमन् महाराज, व्याजहार न कश्चन। महाराज, तदा गर्जितलल्कारसिंहनादाः शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च निवृत्ताः; न कश्चिदपि सम्भाषणमकरोत्॥
The dilemma concerns responsibility under collective failure: Dhṛtarāṣṭra’s question implies a moral-structural critique—whether numerical power and designated “great warriors” are accountable when a single objective-driven fighter passes through unchecked.
The chapter underscores the gap between perceived control and battlefield reality: leadership is evaluated not only by outcomes but by narrated intent, visible courage, and the capacity to sustain coordinated action amid systemic disorder.
No explicit phalaśruti is presented in these verses; the meta-layer operates through Sañjaya’s descriptive framing, which functions as interpretive commentary shaping Dhṛtarāṣṭra’s understanding of agency, merit, and fault.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.