Anuvaka 2
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼, ਰੋਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਾਜਿਕ–ਮਾਨਸਿਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਮ, ਗਰਭਧਾਰਣ ਅਤੇ ਦਿਰਘਾਯੂਤਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਗੂ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਪਚਾਰਕ ਵਿਧੀਆਂ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਪੁੰਸਵਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਜਨਨ-ਸ਼ਕਤੀ, (2) ਗਰਭਦ੍ਰੰਹਣ—ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਗਰਭ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, (3) ਅਕਾਲ ਮੌਤ/ਹਿੰਸਕ ਵਧ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ-ਸ਼ਾਂਤੀ, (4) ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ—ਸੱਪ-ਵਿਸ਼/ਵਿਸ਼ਬਾਧਾ, ਨੇਤਰ-ਰੋਗ, ਬਲਾਸ, ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ਼ੋਰ/ਜ੍ਵਰ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਮਾ ਆਦਿ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਇਲਾਜ, (5) ਔਸ਼ਧੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਮਿੱਤਰ—ਦਵਾਈ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 6.11 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪੁੰਸਵਨ (ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ) ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ “ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ” ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਮੀ ਦਾ ਅਸ਼ਵੱਥ ਉੱਤੇ ਵਾਲਾ ਵਨਸਪਤੀ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹਿਮਤੀ-ਅਤੇ-ਸੰਤਾਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Sukta 12
AV 6.12 ਅਥਰਵਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮ ਲਏ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਧੁ’ (ਮਿਠਾਸ) ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਰੂਪ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮੂੰਹ ਲਈ (ਗ੍ਰਹਿਣ/ਵਾਣੀ) ਅਤੇ ਦਿਲ ਲਈ (ਪ੍ਰਾਣ-ਭਾਵ ਕੇਂਦਰ) ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਗੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ (ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਂਗ) ਅਤੇ ਮਿਠੇ, ਸ਼ੁਭ ਜਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰਤਾਲ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Sukta 13
AV 6.13 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਜਯ–ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਧ (ਵਧ/ਸੰਹਾਰ) ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਰਾਹ—ਦਿਵ੍ਯ, ਰਾਜਸੀ, ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇਕ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਟਾਲਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ‘ਮੋੜ’ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਾਤਕ ਬੋਲ, ਵੈਰੀ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਅਤੇ ਦੈਤਿਕ/ਪਿਸਾਚੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਕ ਔਖਧੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਵੱਲ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 14
AV 6.14 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਆਥਰਵਣਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ‘ਬਲਾਸ’ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਅੰਦਰ ਧੱਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਢਿੱਲਾਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ, ਜੋੜਾਂ, ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀੜਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ‘ਬੰਧਨ’ ਅਤੇ ‘ਮੂਲ’ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਨਿਰਹਾਨੀ ਬਣਾਕੇ ਦੂਰ ਭਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕੇ।
Sukta 15
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਟੋਟਕਾ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਓਸ਼ਧੀ—ਜੋ ਮੁੱਖ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਵਜੋਂ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਹੈ—ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਮਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਸਿਆਈ ਜਥੇ ਵਾਂਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪਦਾਨੁਕ੍ਰਮਤਾ (ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਸ਼) ਨੂੰ ਰਿਤੂਅਲ ਉਪਮਾ ਬਣਾਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀ (ਭਾਵੇਂ ਆਪਣਾ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਭਜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ‘ਉੱਤਮਤਵ’—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ—ਨੂੰ ਢਾਲ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 16
AV 6.16 ਅਕṣi-ਰੋਗ (ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਲਈ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਆਥਰਵਣਿਕ ਚੰਗਿਆਈ-ਮੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ ਆਹਵਾਨ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੇ ਨਾਮ ਲਏ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ-ਵਾਹਕ ਕਰੰਭ ਰਾਹੀਂ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਰਸ (ਸਾਰ/ਸੱਪ) ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਆਤਮਾ/ਭੂਤ-ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ‘ਕਾਬੂ/ਬੰਨ੍ਹ’ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 17
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਸੂਕਤ ਗਰਭਦ੍ਰੰਹਣ ਮੰਤਰ ਹੈ: ਧਰਤੀ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਥਾਂਮਣ ਨੂੰ ਗਰਭਧਾਰਣ ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ‘ਗਰਭ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ’ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪૃਥਿਵੀ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸੱਦ ਕੇ, ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸਵ-ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੱਕ ਭ੍ਰੂਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੌਰ ਤੇ ਥਾਂਮਿਆ ਰਹੇ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 18
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਚੰਗਿਆਈ-ਮੰਤਰ ‘ਈਰਸ਼ਿਆ’ (ਈਰਖਾ/ਡਾਹ) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ, ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪਸ਼ ਜੋ ਭੜਕ ਕੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਈਰਖਾਲੂ ਮਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚੋਂ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਛੱਡਣਾ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਵੈਰੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਠੰਢਾ’ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਝ-ਸਹਿਮਤੀ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 19
AVŚ 6.19 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਮਾਨ—‘ਆਪ-ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ’ ਸੋਮ-ਤੱਤ—ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕਾਂ (ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਮਨੂ-ਪੁਰਖ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਕੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਕੇਵਲ ਰਸਮੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਠੀਕ ਸੰਕਲਪ (ਕ੍ਰਤੁ), ਯੋਗਤਾ/ਦੱਖਤਾ (ਦਕ੍ਸ਼), ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ (ਜੀਵ), ਸੁਰੱਖਿਆ/ਅਰਿਸ਼ਟਤਾ (ਅਰਿਸ਼ਟਤਾ), ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕਕਾਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।
Sukta 20
AVŚ 6.20 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਤਕਮਨ-ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ/ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਸਰਾ-ਜਿਹੀ ਘੁਲਾਉ ਬਿਮਾਰੀ (ਯਕਸ਼ਮਾ) ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ, ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਆ ਅਤੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਅਭਿਚਾਰਿਕ ‘ਮੁੜ-ਮੋੜ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ‘ਅਵ੍ਰਤ’ (ਵ੍ਰਤ/ਨਿਯਮਤ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ) ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਘਰਾਣਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ‘ਨਮੋ’ ਦੇ ਨਮਸਕਾਰ-ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.