Anuvaka 2
मुख्य विषय: मंत्र आणि औषधी/वृक्ष-आधारित वैद्यक यांच्या साहाय्याने विष, रोग तसेच अंतर्गत सामाजिक-मानसिक उपद्रव दूर करून जन्म–गर्भधारणा–दीर्घायुष्य यांसह जीवनस्थैर्य साधणारे अनुप्रयुक्त संरक्षण व उपचार. उपविषय: पुंसवन व पुत्र-प्राप्तीची जननशक्ती; गर्भदृंहण (भ्रूण-स्थैर्य) व गर्भधारणेची स्थिरता; अकाली मृत्यू, हिंसक वध इत्यादींवर मृत्युंजय/शांती; भैषज्य—सर्पविष, नेत्ररोग, बलास, ज्वर/यक्ष्मा यांसाठी लक्ष्यित उपचार; औषधी व वृक्ष-सहकारी हे वैद्यकीय सहाय्यक.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 6.11 हे संक्षिप्त पुंसवन (पुत्रप्राप्ती) मंत्र आहे. “पुत्रलाभ” साधण्यासाठी स्त्रियांमध्ये जननशक्तीचे संक्रमण करून ती स्थिर करतो. शमी–अश्वत्थ या वनस्पती-प्रतीकाला प्रजापतीच्या विधानाशी जोडतो आणि अनुमती व सिनीवाली या संमती-आणि-फलप्रद शक्तींना आवाहन करून गर्भफल पुरुष अपत्याकडे वळवतो.
Sukta 12
AV 6.12 हे अथर्वण परंपरेतील संक्षिप्त उपचार-मंत्र आहे. विश्वशुद्धी करणाऱ्या शक्तींचे आणि पवित्र ज्ञानाच्या संपूर्ण अधिकाराचे आवाहन करून तो सर्पविष दूर करतो. शेवटी तो जलांना व नामनिर्दिष्ट नद्यांना ‘मधु’—गोड, मंगळमय—करून शांत करतो आणि उपचाराला शांती-कल्याणाच्या रूपात विस्तारतो: मुखासाठी (ग्रहण/वाणी) आणि हृदयासाठी (प्राण-भावनिक केंद्र) हितकरता. सूर्याच्या सर्वव्यापी पवित्रतेप्रमाणे विष रुग्णापासून वेगळे करून, मधुर व शुभ जलांद्वारे पुन्हा समरसता प्रस्थापित करणे ही या सूक्ताची शक्ती आहे.
Sukta 13
AV 6.13 हे संक्षिप्त मृत्युजय-शांती सूक्त आहे. मृत्यूला नमस्कार (नमस्) करून आणि वध (संहार) येऊ शकणाऱ्या प्रत्येक सामाजिक व वैश्विक मार्गाला—दैवी, राजकीय आणि सामुदायिक—मान देऊन, अकाली मृत्यू टाळण्याचा याचा हेतू आहे. मृत्यूवर आक्रमण न करता, हे त्याचा हेतू शांत करून ‘वळवते’, घातक वाणी, शत्रुत्वपूर्ण निर्णय/न्यायनिर्णय आणि राक्षसी/पिशाचिक शक्ती निष्प्रभ करते; तसेच औषधी उपाय आणि ब्राह्मणीय सामर्थ्य जीवन, आरोग्यलाभ व पुनर्प्राप्तीच्या दिशेने संलग्न करते.
Sukta 14
AV 6.14 हा एक संक्षिप्त आथर्वणिक उपचार-मंत्र आहे. तो हाडे, सांधे, अवयव आणि हृदय-प्रदेशातही अडकून सैलपणा आणणाऱ्या रोगरूप ‘बलास’ला लक्ष्य करतो. तीन अनुष्टुभ् छंदातील मंत्रांत प्रथम बाधा ओळखली जाते; नंतर तिचा “बंध” व “मूळ” कापून पूर्णपणे उपटून टाकण्याची आज्ञा दिली जाते; आणि शेवटी ती दुर्बल व निरुपद्रवी करून दूर हाकलली जाते, जेणेकरून ती पुन्हा परत येऊ नये.
Sukta 15
हा संक्षिप्त अथर्ववैदिक अभिचारिक/रक्षा-मंत्र, वनस्पती-परिवारातील समर्थक वृक्षांसह व्यक्तिरूप प्रधान ओषधीला आवाहन करून संरक्षणात्मक सर्वोच्चता प्रस्थापित करतो. वनस्पतींच्या नैसर्गिक श्रेणीक्रमाला (ओषधींमध्ये सोम, वृक्षांमध्ये तलाश) विधीतील सामाजिक व आध्यात्मिक उन्नतीचे रूपक बनवून, कोणताही आक्रमक (नातलग असला तरी) निष्प्रभ केला जातो. या सूक्ताची शक्ती “उत्तमत्व” (सर्वोच्च असणे) हेच कवच म्हणून उभे करण्यामध्ये आहे: श्रेष्ठत्वच संरक्षण ठरते.
Sukta 16
AV 6.16 हे अक्षि-रोग (डोळ्यांचा आजार) दूर करण्यासाठीचे संक्षिप्त आथर्वणिक उपचार-मंत्र आहे. यात औषधाचे आवाहन करून, व्याधीचे नावाने ओळखलेले दूत/भूतसदृश कारक जोरकसपणे हाकलले जातात. तयार केलेल्या अन्न-वाहकात (करंभ) औषधी ‘रस’ (सार/सत्त्व) जागृत करून, विकाराच्या अनेक रूपांची व आत्मा-नावांची यादी करून त्यांना ‘पकडून’ दूर केले जाते.
Sukta 17
हे लघु अथर्ववैदिक सूक्त ‘गर्भदृंहण’ मंत्र आहे: पृथ्वीच्या अतुलनीय धारण‑शक्ती व स्थैर्याला आदर्श मानून ‘गर्भ दृढ करणे’ हा याचा हेतू आहे. सर्व प्राणी, पर्वत आणि सुव्यवस्थित जग यांना वाहून धरणारी स्थिर आधाररूपा पृथ्वी (पृथिवी) हिचे वारंवार आवाहन करून, सवितृदेवाच्या प्राणप्रेरक शक्तीखाली प्रसवाची योग्य वेळ येईपर्यंत भ्रूण सुरक्षितपणे धरून राहावा अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 18
हा संक्षिप्त अथर्ववैदिक उपचारमंत्र हृदयात रुतून बसलेल्या, मनातून उत्पन्न झालेल्या उष्णतेसारख्या ‘ईर्ष्या’ (मत्सर/असूया)ला लक्ष्य करतो; ती शोकात आणि सामाजिक हानीत भडकते. अंतर्गत अग्नी शमविणे, ईर्ष्याग्रस्त मनाला पृथ्वीसारखे व मृतांसारखे जड-निष्क्रिय करणे, आणि चामड्याच्या पिशवीतील उष्णता बाहेर काढून टाकणे अशा प्रतिमांद्वारे हा स्तोत्रकर्म शत्रुत्वपूर्ण आवेग ‘थंड’ करून सौहार्द पुनर्स्थापित करतो.
Sukta 19
AVŚ 6.19 हे संक्षिप्त शुद्धीकरणसूक्त आहे. यात ‘स्वयं-शुद्ध’ पवमान—सोम-तत्त्व—आणि त्याच्याशी संबद्ध शुद्धिकारक शक्ती (देव, पितृ-मनु-पुरुष, तसेच सर्व भूतसृष्टी) यांना आवाहन करून, पठणकर्त्याचे सर्व स्तरांवर शोधन व्हावे अशी प्रार्थना केली आहे. ही शुद्धी केवळ विधीपुरती मर्यादित नाही; तिचा हेतू शुभ-सामर्थ्य पुनर्स्थापित करणे हा आहे—योग्य संकल्प (क्रतु), कार्यकौशल्य/क्षमता (दक्ष), जीवनशक्ती (जीव), अरिष्टता/सुरक्षितता (अरिष्टता), आणि अखेरीस सवितृच्या अभिषेकप्रेरणेने स्पष्ट दृष्टी (चक्षुस्).
Sukta 20
AVŚ 6.20 हे संक्षिप्त तक्ष्मन्-सूक्त आहे. यात ज्वर आणि क्षय (यक्ष्म) यांना शांत करता येणारी, नाव घेऊन संबोधता येणारी व हाकलून लावता येणारी व्यक्तिरूप शक्ती मानले आहे. उपचाराचा हेतू येथे सौम्य अभिचारिक ‘वळवणी’च्या भावनेशी जोडला आहे: ज्वराची उष्णता रुग्णाला सोडून ‘अव्रत’ (व्रत/नियमित जीवनाबाहेरचा) याच्याकडे जावी असे सांगितले आहे; आणि घरातील लोक वारंवार ‘नमो’ अर्पण करून संरक्षण दृढ करतात.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
