Atharva Veda Anuvaka 2
Home›Atharvaveda›Kanda 6›Anuvaka 2
Kanda 610 Suktas32 Mantras

Anuvaka 2

ପ୍ରଧାନ ବିଷୟ: ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧି/ବନସ୍ପତି ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟୋଗାତ୍ମକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଚିକିତ୍ସା—ଜନ୍ମ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ସହ ବିଷ, ରୋଗ ଏବଂ ମନ-ସାମାଜିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଳେଶକୁ ଦୂର କରିବା। ଉପବିଷୟ: ପୁଂସବନ ଓ ପୁତ୍ର-ସୁରକ୍ଷାକାରୀ ପ୍ରଜନନ; ଗର୍ଭ-ଦୃଂହଣ (ଭ୍ରୂଣ-ଦୃଢ଼ୀକରଣ) ଓ ଗର୍ଭସ୍ଥିତିର ସ୍ଥିରତା; ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଓ ହିଂସାତ୍ମକ ବଧ ବିରୋଧରେ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ/ଶାନ୍ତି; ଭୈଷଜ୍ୟ—ସର୍ପବିଷ/ବିଷାକ୍ତତା, ଚକ୍ଷୁରୋଗ, ବଲାସ, ଜ୍ୱର/ୟକ୍ଷ୍ମା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟିତ ଉପଚାର; ଔଷଧି ଓ ବୃକ୍ଷ-ସହାୟକମାନେ ଚିକିତ୍ସାର ମିତ୍ର ଭାବେ।

Suktas in Anuvaka 2

Sukta 11

AV 6.11 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁଂସବନ (ପୁତ୍ର-ଜନନ) ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନନ-ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି ସ୍ଥାପିତ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା “ପୁତ୍ର-ଲାଭ” ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦୀୟ ପ୍ରତୀକତା (ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଉପରେ ଶମୀ) କୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିୟମ/ବିଧାନ ସହ ଯୋଡ଼େ, ଏବଂ ସମ୍ମତି-ଓ-ଫଳଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି (ଅନୁମତି, ସିନୀବାଳୀ) କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ପ୍ରଜନନର ଫଳକୁ ପୁରୁଷ ସନ୍ତାନ ଦିଗକୁ ମୋଡ଼ିଦିଏ।

Rishi: Atharvanic tradition (often treated as Atharvan/Angiras-type domestic fertility lore; specific r̥ṣi not explicit in the supplied excerpt). | Devata: Pumsavana-śakti (generative potency); implicitly Prajāpati as procreative lord across the hymn. | 3 Mantras

Sukta 12

AV 6.12 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଥର୍ବଣିକ ଚିକିତ୍ସା-ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା ବିଷଧର ସର୍ପବିଷକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ-ଶୋଧକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଶେଷରେ ଏହା ଜଳ ଓ ନାମୋଲ୍ଲେଖିତ ନଦୀମାନଙ୍କୁ “ମଧୁ” (ମିଠାପଣ) ଦେଇ ଶାନ୍ତିକରଣ କରେ, ଏବଂ ଚିକିତ୍ସାକୁ ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରସାରିତ କରି ମୁଖ (ଭୋଜନ/ବାକ୍) ଓ ହୃଦୟ (ପ୍ରାଣ-ଭାବ କେନ୍ଦ୍ର) ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣ ଆଣେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପବିତ୍ରତା ପରି ରୋଗୀଠାରୁ ବିଷକୁ ପୃଥକ କରି, ମଧୁମୟ ଶୁଭ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସମନ୍ୱୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ଏହି ସୂକ୍ତର ଶକ୍ତି ନିହିତ।

Rishi: Atharvanic tradition (Anukramaṇī attribution varies by school) | Devata: Madhu (sweetness) and sacred Waters (Āpaḥ; named rivers) | 3 Mantras

Sukta 13

AV 6.13 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମୃତ୍ୟୁଜୟ-ଶାନ୍ତି ସୂକ୍ତ, ଯାହା ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିବାରେ। ଏହା ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଏବଂ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ମାର୍ଗରୁ ବଧ (vadhá) ଆସିପାରେ—ଦେବୀୟ, ରାଜକୀୟ ଓ ସାମୁଦାୟିକ—ସେସବୁକୁ ନମସ୍କାର କରି ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦୂର କରେ। ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏହା ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ‘ଘୁଞ୍ଚାଇ’ ଦିଏ; ଘାତକ ବାଣୀ, ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ରାୟ/ଦଣ୍ଡାଦେଶ ଓ ଦୈତ୍ୟ/ଭୂତାତ୍ମକ ଏଜେନ୍ସୀକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରେ, ଏବଂ ଔଷଧ-ଉପାୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣିକ ଶକ୍ତିକୁ ଜୀବନ ଓ ସୁସ୍ଥତା ପକ୍ଷରେ ସମନ୍ୱୟ କରେ।

Rishi: Atharvanic tradition (Anukramaṇī attribution varies) | Devata: Mṛtyu (Death), and implicitly the agencies of vadhá (slaying) | 3 Mantras

Sukta 14

AV 6.14 ହେଉଛି ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଥର୍ବଣିକ ଚିକିତ୍ସା-ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା ଅସ୍ଥି, ସନ୍ଧି, ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଏବଂ ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଟକି ରହି ଶରୀରକୁ ଢିଲା କରୁଥିବା ‘ବଲାସ’ ରୋଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ। ତିନିଟି ଅନୁଷ୍ଟୁଭ ଶ୍ଲୋକରେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ପୀଡ଼ାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ପରେ ତାହାର ‘ବନ୍ଧନ’ ଓ ‘ମୂଳ’ କାଟି ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍କିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହାକୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ନିର୍ହାନିକର ଭାବେ ଦୂରକୁ ହଂକାଇ ଦିଆଯାଏ, ଯେପରି ତାହା ପୁଣି ଫେରି ନ ଆସେ।

Rishi: Atharvanic tradition | Devata: Bheṣaja/Healing power (implicit); the addressed force is the expulsion-command against Balāsa | 3 Mantras

Sukta 15

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଥର୍ବବେଦୀୟ ମନ୍ତ୍ରଟି ଓଷଧି—ବ୍ୟକ୍ତିରୂପେ ମୁଖ୍ୟ ଔଷଧି—ଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ସହାୟକ ଭାବେ ସଂଲଗ୍ନ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭିଦୀୟ ପରିବାର (retinue) ରୂପେ ଧରି, ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚାହେ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ଶ୍ରେଣୀବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ (ଔଷଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ, ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତଲାଶ) ଯଜ୍ଞୀୟ ଉପମାରେ ପରିଣତ କରି ସାମାଜିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉତ୍କର୍ଷ ଦର୍ଶାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯେକୌଣସି ଆକ୍ରମଣକାରୀ (ଆତ୍ମୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ) ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ତର ଶକ୍ତି ‘ଉତ୍ତମତ୍ୱ’ (ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେବା) କୁ ଢାଳ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବାରେ—ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ହିଁ ସୁରକ୍ଷା ହୋଇଯାଏ।

Rishi: Atharvanic tradition (anukramaṇī-dependent) | Devata: Oṣadhi (personified Herb), with allied Vṛkṣa (Trees) as supporters | 3 Mantras

Sukta 16

AV 6.16 ହେଉଛି ଅକ୍ଷି-ରୋଗ (ଚକ୍ଷୁ-ରୋଗ) ପାଇଁ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଥର୍ବଣିକ ଚିକିତ୍ସା-ମନ୍ତ୍ର। ଏଥିରେ ଔଷଧୀୟ ଆହ୍ୱାନ ସହ ରୋଗର ନାମିତ କାରକମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଖେଦାଇବା ଏକାସାଥି ହୁଏ। ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ-ବାହକ (କରମ୍ଭ) ମାଧ୍ୟମରେ ଔଷଧର ପ୍ରବଳ ‘ରସ’ (ସାର/ସପ) କୁ ସକ୍ରିୟ କରାଯାଏ, ଏବଂ ରୋଗର ବହୁ ରୂପ ଓ ଭୂତ-ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି ତାହାକୁ ‘ଧରି’ ପରେ ନିଷ୍କାସିତ କରାଯାଏ।

Rishi: Atharvanic tradition (often anonymous/Angiras-type attribution in AV medical hymns) | Devata: Bhaiṣajya (healing power) personified as Ābaya/Anābaya; implicitly the medicinal ‘rasa’ | 4 Mantras

Sukta 17

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଥର୍ବବେଦୀୟ ସୂକ୍ତଟି ଗର୍ଭଦୃଂହଣ ମନ୍ତ୍ର—ପୃଥିବୀଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରଣ ଓ ଧରିରଖିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଆଦର୍ଶ କରି ‘ଗର୍ଭକୁ ଦୃଢ଼ କରେ’। ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପର୍ବତମାଳା ଓ ସୁସଂଗଠିତ ଜଗତର ସ୍ଥିର ଆଧାର ଭାବେ ପୁନଃପୁନଃ ଆହ୍ୱାନ କରି, ସବିତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ-ପ୍ରେରକ ଶକ୍ତି ଅଧୀନରେ ପ୍ରସବର ଯଥାଯଥ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରୁଣଟି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଧରିରହୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।

Rishi: Atharvanic | Devata: Pṛthivī (Earth) as stabilizing model; Garbha (embryo) as protected object | 4 Mantras

Sukta 18

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଥର୍ବବେଦୀୟ ଚିକିତ୍ସା-ମନ୍ତ୍ରଟି ଈର୍ଷ୍ୟା (ଇର୍ଷା/ଅସୂୟା)କୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକିଥିବା, ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ତାପ ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ—ଯାହା ଜ୍ୱାଳା ହୋଇ ଶୋକ ଓ ସାମାଜିକ କ୍ଷତି ଘଟାଏ। ଭିତରର ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇବା, ଈର୍ଷ୍ୟାଳୁ ମନକୁ ପୃଥିବୀ ଓ ମୃତଙ୍କ ପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦେବା, ଏବଂ ଚର୍ମ-ଥଳିରୁ ତାପକୁ ବାହାର କରିଦେବାର ଚିତ୍ରକଳ୍ପନା ମାଧ୍ୟମରେ, ଏହି ସୂକ୍ତ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବେଗକୁ ରିତୁଆଲ ଭାବେ “ଶୀତଳ” କରି ସମ୍ମତି ଓ ସମନ୍ୱୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରେ।

Rishi: Atharvanic tradition | Devata: Īrṣyā (personified affliction) and Agni (as inner heat to be quenched) | 3 Mantras

Sukta 19

AVŚ 6.19 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ‘ସ୍ୱୟଂ-ଶୁଦ୍ଧ’ ସୋମ-ତତ୍ତ୍ୱ ପବମାନ ଏବଂ ସହଯୋଗୀ ଶୁଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ (ଦେବତା, ପୂର୍ବଜ ମନୁ-ପୁରୁଷମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ) ଆହ୍ୱାନ କରି ପାଠକକୁ ସମସ୍ତ ସ୍ତରରେ ପରିଶୋଧନ କରାଯାଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧି କେବଳ ଆଚାରିକ ନୁହେଁ; ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଶୁଭ-ସାମର୍ଥ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ—ଠିକ୍ ସଙ୍କଳ୍ପ (କ୍ରତୁ), କୌଶଳ/ସାମର୍ଥ୍ୟ (ଦକ୍ଷ), ଜୀବନଶକ୍ତି (ଜୀବ), ନିରାପତ୍ତା (ଅରିଷ୍ଟତା), ଏବଂ ଶେଷରେ ସବିତାଙ୍କ ଦୀକ୍ଷାଦାୟକ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି (ଚକ୍ଷୁସ୍) ।

Rishi: To be resolved via Anukramaṇī for AVŚ 6.19 (not provided in excerpt). | Devata: Pavamāna (Soma as purifier; generalized purificatory principle). | 3 Mantras

Sukta 20

AVŚ 6.20 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତକ୍ମନ-ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ଜ୍ୱର ଓ କ୍ଷୟରୋଗ (ୟକ୍ଷ୍ମା)କୁ ଏକ ପୁରୁଷୀକୃତ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି—ଯାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଇପାରେ, ନାମ ଧରି ଡାକାଯାଇପାରେ, ଏବଂ ଦେହରୁ ହଂକାଇ ବାହାର କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ଚିକିତ୍ସାମୂଳକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ ହାଲୁକା ଅଭିଚାରିକ ‘ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଦେଶ’ ଭାବକୁ ଯୋଡ଼େ: ଜ୍ୱରର ତାପକୁ ରୋଗୀଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଏବଂ ‘ଅବ୍ରତ’ (ବ୍ରତ/ନିୟମିତ ଜୀବନର ବାହାରେ ଥିବା) ଜଣଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକେ ପୁନଃପୁନଃ ‘ନମୋ’ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା-ନିବେଦନ କରି ସୁରକ୍ଷା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।

Rishi: To be resolved via Anukramaṇī for AVŚ 6.20 (not provided in excerpt). | Devata: Takman (Fever), with yakṣma as the targeted affliction. | 3 Mantras

Read Atharva Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

App StoreGoogle Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
App StoreGoogle Play