Anuvaka 2
મુખ્ય વિષય: મંત્ર અને ઔષધિ/વૃક્ષ-આધારિત ઉપચાર દ્વારા વિષ, રોગ તથા આંતરિક સામાજિક-માનસિક ઉપદ્રવોને દૂર કરીને જન્મ–ગર્ભાવસ્થા–દીર્ઘાયુષ્ય સહિત જીવનને સ્થિર રાખતું અનુપ્રયુક્ત રક્ષણ અને ચિકિત્સા. ઉપવિષયો: પુંસવન અને પુત્ર-સાધક જનનશક્તિ; ગર્ભદૃંહણ (ભ્રૂણ-સ્થૈર્ય) અને ગર્ભાવસ્થાની સ્થિરતા; અકાળ મૃત્યુ, હિંસક વધ વગેરે સામે મૃત્યુજય/શાંતિ; ભૈષજ્ય—સર્પવિષ, નેત્રરોગ, બલાસ, જ્વર/યક્ષ્મા માટે લક્ષિત ઉપચાર; ઔષધિઓ અને વૃક્ષ-સહચરો ઔષધીય સહાયક તરીકે.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 6.11 એક સંક્ષિપ્ત પુંસવન (પુત્રપ્રાપ્તિ) મંત્ર છે. “પુત્રલાભ” માટે સ્ત્રીઓમાં જનનશક્તિનું સ્થાનાંતરણ કરીને તેને સ્થાપિત કરે છે. શમી–અશ્વત્થના વનસ્પતિ-પ્રતીકને પ્રજાપતિના વિધાન સાથે જોડે છે અને અનુમતિ તથા સિનીવાલી જેવી સંમતિ-અને-સંતાનદાયિની શક્તિઓને આવાહન કરીને ગર્ભફળને પુરૂષ સંતાન તરફ વાળે છે.
Sukta 12
AV 6.12 અથર્વણ પરંપરાનું સંક્ષિપ્ત ઉપચાર-મંત્ર છે, જે વિશ્વશુદ્ધિકારક શક્તિઓ અને પવિત્ર જ્ઞાનના પૂર્ણ અધિકારને આહ્વાન કરીને સર્પવિષને દૂર કરે છે. અંતે તે જળોને અને નામિત નદીઓને ‘મધુ’—મીઠાં, મંગલમય—કરી શાંત કરે છે અને ઉપચારને શાંતિ-કલ્યાણ સુધી વિસ્તારે છે: મુખ માટે (આહાર/વાણી) અને હૃદય માટે (પ્રાણ-ભાવ કેન્દ્ર) કલ્યાણ. સૂર્યની સર્વવ્યાપી પવિત્રતા જેવી રીતે વિષને દર્દીથી અલગ કરી, મધુર અને શુભ જળો દ્વારા ફરી સમરસતા સ્થાપિત કરવી—આ જ આ સૂક્તની શક્તિ છે.
Sukta 13
AV 6.13 એક સંક્ષિપ્ત મૃત્યુજય-શાંતિ સૂક્ત છે. તેમાં મૃત્યુને નમસ્કાર (નમસ્) કરીને અને વધ (સંહાર) આવી શકે એવા દરેક સામાજિક તથા બ્રહ્માંડિય માર્ગને—દૈવી, રાજકીય અને સામુદાયિક—માન આપીને અકાળમૃત્યુ નિવારવામાં આવે છે. મૃત્યુ પર પ્રહાર કરવાને બદલે, આ સૂક્ત તેની ઇચ્છાને શમાવીને ‘વાળી’ (દિશા બદલી) દે છે; ઘાતક વાણી, શત્રુતાપૂર્ણ ચુકાદાઓ અને દૈત્ય/પિશાચી એજન્સીઓને નિષ્ક્રિય કરે છે; તેમજ ઔષધ-ઉપચાર અને બ્રાહ્મણિક શક્તિને જીવન, આરોગ્યલાભ અને પુનઃપ્રાપ્તિ તરફ સંકલિત કરે છે.
Sukta 14
AV 6.14 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક ઉપચાર-મંત્ર છે. તે હાડકાં, સાંધા, અંગો અને હૃદય-પ્રદેશમાં પણ અટવાઈને ઢીલાશ લાવતી રોગરૂપ ‘બલાસ’ને લક્ષ્ય કરે છે. ત્રણ અનુષ્ટુભ છંદના મંત્રોમાં પ્રથમ પીડાનું નિર્દેશન થાય છે; પછી તેના “બંધન” અને “મૂળ” કાપીને સંપૂર્ણપણે ઉખેડી નાખવાની આજ્ઞા આપવામાં આવે છે; અને અંતે તેને કમજોર અને નિષ્કરિય બનાવી દૂર હાંકી કાઢવામાં આવે છે, જેથી તે ફરી પાછી ન આવે.
Sukta 15
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય અભિચારિક/રક્ષા-મંત્ર, વનસ્પતિ-પરિવારરૂપે સહાયક વૃક્ષોના આધાર સાથે વ્યક્તિમય મુખ્ય ઔષધી—ઓષધીને આવાહન કરીને રક્ષણાત્મક સર્વોચ્ચતા સ્થાપે છે. છોડોની કુદરતી શ્રેણી (ઔષધિઓમાં સોમ, વૃક્ષોમાં તલાશ)ને વિધિમાં સામાજિક અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિના રૂપક તરીકે ફેરવી, કોઈપણ આક્રમકને (સગો હોય તોય) નિષ્ક્રિય કરે છે. આ સૂક્તની શક્તિ “ઉત્તમત્વ” (સર્વોચ્ચ હોવું)ને ઢાલ તરીકે સ્થાપવામાં છે: શ્રેષ્ઠતા જ રક્ષણ બની જાય છે.
Sukta 16
AV 6.16 અક્ષિ-રોગ (આંખનો રોગ) માટેનો સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક ઉપચાર-મંત્ર છે. તેમાં ઔષધનું આહ્વાન કરીને, વ્યાધિના નામે ઓળખાતા દૂત/ભૂતસદૃશ કારકોને દૃઢ રીતે હાંકી કાઢવામાં આવે છે. તૈયાર કરેલા આહાર-વાહક (કરંભ) દ્વારા ઔષધીય ‘રસ’ (સાર/સત્ત્વ)ને સક્રિય કરતાં, રોગના અનેક સ્વરૂપો અને આત્મા-નામોની યાદી કરીને તેમને ‘પકડી’ને દૂર કરવામાં આવે છે.
Sukta 17
આ ટૂંકું અથર્વવેદીય સૂક્ત ‘ગર્ભદૃંહણ’ મંત્રરૂપ છે: પૃથ્વીની અદ્વિતીય ધારણ‑શક્તિ અને સ્થિરતાને આદર્શ બનાવી ‘ગર્ભને દૃઢ કરવું’ એ તેનો હેતુ છે. સર્વ જીવો, પર્વતો અને નિયમબદ્ધ જગતને ધારણ કરીને સ્થિર આધારરૂપે રહેનારી પૃથ્વી (પૃથિવી)નું વારંવાર આહ્વાન કરીને, સવિતૃદેવની પ્રાણપ્રેરક શક્તિ હેઠળ પ્રસવનો યોગ્ય સમય આવે ત્યાં સુધી ભ્રૂણ સુરક્ષિત રીતે સ્થિર રહી રહે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 18
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય ઉપચાર-મંત્ર હૃદયમાં વસેલી, મનમાંથી જન્મેલી ગરમીરૂપ ‘ઈર્ષ્યા’ (મત્સર/અસૂયા)ને લક્ષ્ય કરે છે; તે શોક અને સામાજિક હાનિરૂપે ભભૂકી ઊઠે છે. આંતરિક અગ્નિને શમાવવો, ઈર્ષ્યાગ્રસ્ત મનને ધરતી જેવું અને મૃત જેવું જડ-નિષ્ક્રિય બનાવવું, અને ચામડાની થેલીમાંથી ગરમી બહાર કાઢી દેવી—આવી પ્રતિમાઓ દ્વારા આ સ્તુતિવિધિ શત્રુભાવપૂર્ણ આવેગને વિધિપૂર્વક ‘ઠંડો’ કરી સૌહાર્દ પુનઃસ્થાપિત કરે છે.
Sukta 19
AVŚ 6.19 એક સંક્ષિપ્ત શુદ્ધિકરણ-સૂક્ત છે. તેમાં ‘સ્વયં-શુદ્ધ’ પવમાન—સોમ-તત્ત્વ—અને તેની સાથે જોડાયેલા શુદ્ધિકારક તત્ત્વો (દેવો, પિતૃ-મનુ-પુરુષો, તથા સર્વ પ્રાણિ-ભૂતસમૂહ)ને આહ્વાન કરીને, પાઠકને દરેક સ્તરે શુદ્ધ કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આ શુદ્ધિ માત્ર વિધિગત નથી; તેનો હેતુ શુભ-સામર્થ્યનું પુનઃસ્થાપન છે—યોગ્ય સંકલ્પ (ક્રતુ), ક્ષમતા/દક્ષતા (દક્ષ), જીવનશક્તિ (જીવ), અરિષ્ટતા/સુરક્ષા (અરિષ્ટતા), અને અંતે સવિતૃની અભિષેક-પ્રેરણા દ્વારા સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ (ચક્ષુસ્).
Sukta 20
AVŚ 6.20 એક સંક્ષિપ્ત તક્મન-સૂક્ત છે. તેમાં તાવ અને ક્ષયરોગ (યક્ષ્મ) ને શમાવી શકાય તેવી, નામ લઈને સંબોધી શકાય તેવી અને બહાર હાંકી કાઢી શકાય તેવી વ્યક્તિત્વ ધરાવતી શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં ઉપચારનો હેતુ હળવા અભિચારિક ‘વળાંક/માર્ગાંતરણ’ના ભાવ સાથે જોડાય છે: તાવની ગરમી દર્દીને છોડીને ‘અવ્રત’ (વ્રત/નિયમિત જીવનથી બહારનો) તરફ જાય એવી આજ્ઞા છે; અને ઘરવાળા વારંવાર ‘નમો’ અર્પણ કરીને રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.