Anuvaka 13
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः स्तुत्या राजकर्मणां सिद्धिः—इन्द्रादिसहायदेवताः आहूय जयः, रक्षणं, च समृद्ध्या सह प्रतिष्ठा च साध्यते। उपविषयाः—(१) इन्द्रस्तुतिः अपत्रासकशक्तिरिव, सर्वाभ्यः दिग्भ्यः शत्रुतां वैरं च अपसारयति। (२) पौष्टिकसमृद्धिः—पोषणं, वृद्धिः, यजमानस्य सामाजिकोत्कर्षश्च। (३) नाराशंसद्वारा दानस्य कीर्तेः च सार्वजनिकप्रमाणीकरणम्। (४) वृक्ष-वनस्पतिरूपस्थैर्यप्रतिमाभिः रक्षणं वर्धनं च। (५) अभिचार-प्रतिषेधः—मायां शत्रुकृतं च विघटनम्।
Suktas in Anuvaka 13
Sukta 121
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभ्-स्तोत्रः इन्द्रं समीपम् आह्वयति—यथा दुह्यमानाः अदुग्धाः गावः दुग्धार्थं समागच्छन्ति तथा सः आगच्छतु इति। तत्र इन्द्रः चराचरस्य सर्वस्यैकः सार्वभौमः अधिपतिः प्रतिपाद्यते; तस्य सदृशः न कश्चित् पूर्वं जातः, न च भविष्यति। एवं तस्य अनन्य-परत्वेन तद् ऐश्वर्यं प्रत्यक्ष-समृद्धौ नीयते—गो-अश्व-सम्पदः, जय-धन-बलं च। अतः एषा सूक्तिः इन्द्रस्य विश्वदातृत्वे एकान्त-श्रद्धां स्थापयित्वा यजमानान् समृद्धि-बलयोः कृते समर्थयति।
Sukta 122
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः ऋग्वेदीयेन्द्रसमूहात् समुद्धृतः अथर्ववेदे पौष्टिकप्रयोजने विनियुज्यते—इन्द्रस्य सख्येन पुरस्कारस्य, अन्नस्य, सामूहिकानन्दस्य च बहुलसमृद्धिं साधयितुम्। अयं च विघ्नभेदक-मन्त्ररूपेणापि भवति; पुनःपुनरिन्द्रं स्तौति यः ‘अवरुद्धं द्वारं विवृणोति’ इति, येन यजमानस्य पन्थाः, यज्ञः, उद्यमश्च निरवरोधं प्रवर्तन्ते।
Sukta 123
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभः सूक्तः सूर्यस्य दिव्यं माहात्म्यं स्तौति—यः प्रसारितं विश्वं ऋतबद्धे लये समाहारयति, अहोरात्रे च निरन्तरं परस्परं परिवर्तयति। रात्रिं च तथा निरूपयति यत् सा सूर्यस्य रथस्य युज्यमानत्वानन्तरमेव स्ववस्त्रं प्रसारयति; एवं नियमितता एव रक्षेति पवित्रीक्रियते—ऋतस्य विश्वसनीयगत्या भयम्, अमङ्गलतमः, अव्यवस्था च निवार्यन्ते।
Sukta 124
अथर्ववेदस्य २०.१२४ सूक्तं ऋग्वेदीय-इन्द्रस्तुतेर् अथर्वणिक-पुनरुपयोगः। स्तुत्या इन्द्रस्य निर्णायकं सख्यं ‘सत्यं’ च सहाय्यं आकर्षयितुं प्रयतते, जप्तरं च जयिष्णु-दैवीय-संघे समन्वयति। षट्सु मन्त्रेषु इन्द्रः सोममदितो दृढ-प्रतिबन्धान् भेत्ता, देह-रक्षकश्च निरूप्यते; स आदित्यैर्मरुद्भिश्च सह शत्रुबलानि जयति। अतः अस्य सूक्तस्य शक्तिः द्विविधा—पौष्टिकी (बल-धन-लाभाय) रक्षाश्च (दुर्गवत् कल्पितान् क्लेशान् असुर-विरोधं च निवारयितुं जेतुं च)।
Sukta 125
अथर्ववेदस्य २०.१२५ सूक्तं ऋग्वैदिकस्य पुनरुक्तिरूपं, अथर्वणप्रयोगे तु अपोत्पात-निवारणं जय-स्थापनं च कुर्वदिन्द्रस्तुतिरूपेण वर्तते। एतत् सर्वतो दिग्भ्यः शत्रून् प्रतिहन्ति, यजमानं च इन्द्रस्य ‘विस्तीर्णे’ रक्षोवरे स्थापयति। इन्द्रस्य पौराणिक-विजयान् (अश्विनोः सहाय्येन) स्मारयन् पूर्वदृष्टान्तं वर्तमान-प्रभावत्वेन परिणमयति—वैरं दूरत्वं नयति, अन्ते च कल्याणं सामाजिकं सौमनस्यं च निष्पादयति।
Sukta 126
अथर्वणीयः (प्रायः ऋग्वेदोद्भवः) अयं इन्द्रस्तुतिसूक्तः स्तुतिं प्रतिस्पर्धायाः साधनं करोति। यजमानः इन्द्रस्य जयसमृद्ध्या सुपोषितः सुदृढीकृतश्च सर्वेभ्यः सामाजिकतया “उत्तरो” दर्श्यते। “विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरोऽसि” इति पुनरुक्तप्रायया छन्दोवृत्त्या प्रत्येकं खण्डं पराक्रमघोषणया समाप्यते, येन दुःखं वैरं दारिद्र्यं च कर्तुः पक्षात् पराङ्मुखं क्रियते। अस्य प्रभावः वाक्शक्त्या च कर्मशक्त्या च—गर्वः, भोज्यसमृद्धिः, रक्षणं च—इन्द्रस्य महिम्नि समवायं यान्ति।
Sukta 127
अयं विंशतितमे काण्डे ऋग्वदीय-शैली-स्तुतिसूक्तः नराशंसं—“नृणां शंसः” इति पुरुषीकृतं स्तवम्—केन्द्रे कृत्वा महता राज्ञा/कुरुभिः कृतस्य दानस्य सार्वजनिकं घोषणां पावनीकरणं च करोति, धनं चिरस्थायि यशसि सामाजिक-प्रामाण्ये च परिवर्तयति। दानस्तुत्या सह क्षेमस्य, सीम्नां निर्धारणस्य, स्थिर-गृहस्थ-व्यवस्थायाश्च राजकीय-गृह्य-आदर्शं चित्रयति; अन्ते च मङ्गलवाक् देवताप्रीतिश्च वन्य-शब्द-निमित्तान् अमङ्गलान् अपहन्तु इति शान्त्यर्थं प्रार्थयति।
Sukta 128
अथर्वणीयस्य विंशतितमे काण्डे १२८तमं सूक्तं परवर्तीयरचनास्वरूपं, पुनरुक्तिप्रधानं स्तुतिमन्त्रः। अत्र ‘तोत’ इति नाम्ना शुभः पुरुषः प्रतिष्ठाप्यते—स सुसंस्थितः, अभ्यक्तः, मणिधरः, हिरण्यभूषितः, ब्राह्मणेन विधिना वैधीकृतश्च। एतत् सूक्तं पौष्टिकस्तुतिं सामाजिकनियमस्थापनप्रेरणाभिश्च मिश्रयति—यज्ञनिष्ठा, सम्यग्दिशाभिमुखता, सम्यग्युग्योजनं च—यथा ब्राह्मणतेजसा रक्षणं, लोकप्रसिद्धिः, सिद्धिश्च तस्मै समुपजायते।
Sukta 129
अयं खिलपरिशिष्टसूक्तः आह्वानमन्त्ररूपः, यः शीघ्रान् प्रभावान् “इह आनयति”। ते प्रभावा अश्वा इव परिकल्पिताः, ये आपूर इव विघ्नान् उपलङ्घ्य वेगेन प्रसरन्ति। आगच्छन्तीं शक्तिं समाहूय, रक्षोबलानि च स्थापयित्वा (यथा शृङ्गवादिनो रक्षकत्वेन नियोज्यन्ते), कर्तुः कर्मणि संग्रहं, वेगं, अविघ्नसिद्धिं च साधयितुं प्रयुङ्क्ते।
Sukta 130
अथर्ववेदस्य २०.१३० सूक्तं परवर्ती-संकलनस्तरस्य, प्रायः ऋग्वैदिक-निष्पन्नं, अथर्वणीय-परिसरे संरक्षितं च; इदं पोषणाय, सफल-प्रदानाय, तथा यज्ञ-नैतिक-दोषस्य (एनसः) निरसनाय च संधि-प्रत्यवरोह-रूपेण लिटुर्गिक-समूहः भवति। अस्य खण्डिताः पादाः (१) समृद्धि-स्वरूपिणीं इळाम् आह्वयन्ति, (२) अशौचं/दोषं च परिवहनीय-हविषि रूपान्तरयन्ति; अपि च प्रश्नात्मक-निदानात्मक-आज्ञाभिः ‘क्व’ इति प्रकारेण यत् प्राप्यं वा शम्यं तस्य ‘अन्वेषणं/निर्देशनं’ कुर्वन्ति। अस्य सूक्तस्य शक्तिः वाक्-यज्ञत्वे निहिता—पोषणस्य नामकरणेन, दोषस्य हविषि-परिवर्तननेन, प्रकाशन-आज्ञापनैश्च, यत् हितं तत् यजमानस्य समीपे स्थाप्यते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.