Anuvaka 13
સ્તુતિ દ્વારા રાજયજ્ઞની ફળસિદ્ધિ: ઇન્દ્ર અને સહાયક દેવશક્તિઓને આહ્વાન કરીને વિજય, રક્ષણ અને સમૃદ્ધ સ્થિર સ્થાપના પ્રાપ્ત કરવી. ઉપથીમો: (1) ઇન્દ્ર-સ્તુતિ અપોત્રોપાયક બળ તરીકે—ચારેય દિશાઓમાંથી આવતું વૈર/શત્રુત્વ દૂર હાંકલવું; (2) પૌષ્ટિક સમૃદ્ધિ—પોષણ, વૃદ્ધિ અને યજમાન/પોષકની સામાજિક ઉન્નતિ; (3) નારાશંસ દ્વારા દાન અને કીર્તિનું જાહેર વૈધીકરણ; (4) વૃક્ષ/વનસ્પતિની સ્થિરતા-પ્રતીકો દ્વારા રક્ષણ અને વૃદ્ધિ; (5) પ્રતિમંત્ર/પ્રતિઅભિચાર—શત્રુની જાદુ-ટોણા/માયાજાળને વિખેરવું.
Suktas in Anuvaka 13
Sukta 121
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિ ઇન્દ્રને નજીક આવવા દબાણપૂર્વક પ્રેરે છે—જેમ દૂધ ન દોહાયેલી ગાયો દોહાવા માટે ભીડ કરીને આગળ આવે. તેમાં ઇન્દ્રને ચાલતાં અને સ્થિર રહેલાં સર્વનો એકમાત્ર સર્વસ્વામી તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. ઇન્દ્રની અદ્વિતીય સર્વોચ્ચતા—તેના પહેલાં એવો કોઈ જન્મ્યો નથી અને આગળ પણ એવો કોઈ જન્મશે નહીં—એવું ઘોષિત કરીને, તેની રાજસત્તાને સ્પષ્ટ સમૃદ્ધિમાં ફેરવે છે: ગૌસંપત્તિ, અશ્વસંપત્તિ અને વિજય-ઇનામરૂપ બળ. આ સૂક્ત સર્વદાતા ઇન્દ્ર પર એકાંત આશ્રય દ્વારા યજમાનોને સમૃદ્ધિ અને શક્તિ આપતું સંક્ષિપ્ત સમૃદ્ધિ-અને-બળનું મંત્રરૂપ ઉપાય તરીકે કાર્ય કરે છે.
Sukta 122
ઋગ્વેદના ઇન્દ્ર-સ્તોત્રસમૂહમાંથી લેવાયેલું આ ટૂંકું ઇન્દ્રસૂક્ત અથર્વવેદીય પૌષ્ટિક હેતુ માટે વપરાય છે: ઇન્દ્રની સખાતથી ઇનામ, અન્ન અને સામૂહિક હર્ષોલ્લાસ જેવી ભરપૂર સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય તે માટે. સાથે જ તે વિઘ્નભેદક મંત્રરૂપે પણ કાર્ય કરે છે; ઇન્દ્રને ‘પહેરો/અવરોધ ખોલી માર્ગ ઉઘાડનાર’ તરીકે વારંવાર સ્તુતિ કરીને, યજમાનનો માર્ગ, યજ્ઞવિધિ અને કાર્ય-ઉદ્યોગ નિર્વિઘ્ને આગળ વધે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 123
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત સૂર્યની દિવ્ય મહિમાનું સ્તવન કરે છે—વિસ્તરેલા બ્રહ્માંડને સુવ્યવસ્થિત લયમાં એકત્ર ગોઠવનારી શક્તિ તરીકે, અને દિવસ-રાત નિર્વિઘ્ન રીતે પરસ્પર બદલાય એવો ક્રમ સ્થાપિત કરનાર તરીકે. સૂર્યનો રથ જોડાયા પછી જ રાત પોતાનું વસ્ત્ર વિસ્તારે છે એવી કલ્પના દ્વારા, નિયમિતતાને જ રક્ષણરૂપે પવિત્ર ઠરાવે છે—ઋત, એટલે સમયના વિશ્વસનીય પ્રવાહથી ભય, અમંગળ અંધકાર અને અવ્યવસ્થા દૂર થાય છે.
Sukta 124
AV 20.124 ઋગ્વેદીય ઇન્દ્ર-સ્તુતિનું અથર્વણીય પુનઃપ્રયોગ છે. સ્તુતિ દ્વારા ઇન્દ્રની નિર્ણાયક મિત્રતા અને “સત્ય” સહાય આકર્ષીને, પાઠકને વિજયી દૈવી ગઠબંધન સાથે સંલગ્ન કરે છે. છ મંત્રોમાં ઇન્દ્રને સોમ-ઉલ્લાસિત, દૃઢ અવરોધો ભેદનાર અને દેહ-રક્ષક રૂપે દર્શાવવામાં આવ્યો છે; આદિત્યો અને મરુતો સાથે તે શત્રુબળોને પરાજિત કરે છે. તેથી આ સૂક્તની શક્તિ દ્વિરૂપ છે—પૌષ્ટિક (બળ અને ધન પ્રાપ્ત કરાવનાર) અને રક્ષા (દુર્ઘટનાઓને કિલ્લા સમાન અથવા અસુરિક વિરોધ રૂપે કલ્પીને તેમને દૂર કરી પરાજિત કરનાર).
Sukta 125
AV 20.125 ઋગ્વેદનું પુનઃપ્રયોગ-સ્તુતિગીત છે; અથર્વણીય પ્રયોગમાં તે અપોત્રોપાયક (શત્રુનિવારક) અને વિજય-સાધક ઇન્દ્રસ્તુતિ તરીકે કાર્ય કરે છે. તે સર્વ દિશાઓમાંથી આવતી વૈરી શક્તિઓને હાંકી કાઢે છે અને યજમાન/આશ્રયદાતાને ઇન્દ્રના “વિશાળ” રક્ષણક્ષેત્રમાં સ્થાપિત કરે છે. અશ્વિનોના સહાયથી ઇન્દ્રના પુરાણપ્રસિદ્ધ વિજયોની સ્મૃતિ કરાવી, તે પૂર્વદૃષ્ટાંતને વર્તમાન પ્રભાવમાં ફેરવે છે—વૈરાને દૂર ધકેલી, અંતે કલ્યાણ અને સામાજિક સૌહાર્દ (સૌમનસ) સ્થાપે છે.
Sukta 126
AV 20.126 એક ઉત્તરકાલીન અથર્વણિક (મોટેભાગે ઋગ્વેદમાંથી લીધેલી) ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે, જેમાં સ્તુતિ સ્પર્ધાત્મક સાધન બની જાય છે: ઇન્દ્રના વિજયજન્ય અતિરિક્ત ધન-સમૃદ્ધિથી યજમાનને તૃપ્ત, દૃઢ અને સમાજમાં “સૌથી ઉપર” તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. દરેક વિભાગના અંતે “viśvasmād indra uत्तaraḥ” જેવી ધ્રુવપદસમાન લય આવીને સર્વોચ્ચતાની ઘોષણાને મોહર કરે છે; દુઃખ, હરીફાઈ અને અછતને કર્તાના પક્ષથી દૂર વાળી દે છે. તેની શક્તિ વક્તૃત્વ અને વિધિ—બન્ને રૂપે એકસાથે કાર્ય કરે છે: ગર્વોક્તિ, ભોજનોત્સવ અને રક્ષણ—બધું ઇન્દ્રની મહત્તા હેઠળ એકત્ર થાય છે.
Sukta 127
આ ૨૦મા પુસ્તકનું ઋગ્વેદ-શૈલીનું સ્તુતિગીત નારાશંસ—‘માનવોની સ્તુતિ’નું વ્યક્તિમય સ્વરૂપ—ને કેન્દ્રમાં રાખીને, એક વિશાળ રાજકીય/કુરુ દાનને જાહેર રીતે પ્રગટ કરી પવિત્ર બનાવે છે. દાનસ્તુતિ દ્વારા સંપત્તિને દીર્ઘકાળીન યશ (યશસ્) અને સામાજિક વૈધતા તરીકે રૂપાંતરિત કરી સ્થિર કરે છે. સાથે જ તે સ્થાયી સુરક્ષા (ક્ષેમ), સીમાઓનું નિર્ધારણ, અને ગૃહવ્યવસ્થાનો સ્થિર ક્રમ એવો રાજકીય-ગૃહસ્થ આદર્શ પણ ચિતરે છે. અંતે, અશુભ વન્ય ધ્વનિઓથી થતી હાનિ શુભ વાણી અને દેવોના આનંદથી દૂર થાય, એવી શાંતિકારક અપીલ સાથે ગీత પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 128
AV 20.128 એક ઉત્તરકાલીન, પુનરાવર્તન-આધારિત અથર્વણિક સ્તુતિ-મંત્ર છે, જે ‘ટોટા’ નામના શુભ વિષયને વિધિપૂર્વક “સુસ્થાપિત” તરીકે સ્થાપે છે—અભિષિક્ત, તાબીઝ/અમુલેટ ધારણ કરનાર, સોનાના આભૂષણોથી શોભિત, અને બ્રાહ્મણિક અધિકારથી વૈધ. તે સમૃદ્ધિ-સાધક પ્રશંસાને નિયમ-સ્થાપનના ભાવો (યજ્ઞનિષ્ઠા, યોગ્ય દિશાભિમુખતા, યથાવિધિ જોડાણ/યોકિંગ) સાથે ભેળવી, બ્રહ્મતેજના પ્રભાવથી રક્ષણ, સામાજિક માન્યતા અને સફળતા પ્રાપ્ત થાય તેમ કરે છે.
Sukta 129
આ મોડું (ખિલ/પરિશિષ્ટ) સૂક્ત એક આમંત્રણાત્મક મંત્રચર્મ છે; અવરોધોને પૂર જેવી ઝડપથી ઓળંગી જતી કાર્યસિદ્ધિની ત્વરિત શક્તિઓને ‘અશ્વો’ તરીકે કલ્પીને તેમને “અહીં બોલાવે છે”. આવતી શક્તિઓને આહ્વાન કરીને અને રક્ષણકારી બળો (ઉદા., શિંગ ફૂંકનારાઓને રક્ષક તરીકે ગોઠવી) સ્થાપિત કરીને, કર્તાના ઉપક્રમ માટે સંપાદન, ગતિ/પ્રેરણા અને નિર્વિઘ્ન સફળતા સુનિશ્ચિત કરવું તેનો હેતુ છે.
Sukta 130
AV 20.130 અથર્વણિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં સંરક્ષિત, મોડા સંકલન-સ્તરનું—મોટેભાગે ઋગ્વેદમાંથી આવેલું—લિતુર્જિકલ સમૂહ છે; તે પોષણ, સફળ પ્રદાન/વરદાન, અને વિધિ-નૈતિક કલુષ (એનસ) દૂર કરવા માટે જોડક રીફ્રેન તરીકે કાર્ય કરે છે. ખંડિત પાદો (1) દેહરૂપ સમૃદ્ધિ તરીકે ઇળાનું આવાહન કરવું અને (2) અશુદ્ધિને સ્થાનાંતરિત કરી શકાય તેવી હવિષમાં રૂપાંતરિત કરવું વચ્ચે ગતિ કરે છે; તેમજ મેળવવાનું કે નિષ્ક્રિય કરવાનું જે છે તેને “શોધવા/સ્થાન નિર્ધારવા” માટે પ્રશ્નાત્મક/નિદાનાત્મક આજ્ઞારૂપોનો ઉપયોગ કરે છે. આ સૂક્તની શક્તિ વાણી-રૂપ વિધિમાં છે: પોષણનું નામ લઈને તેને સ્થાપિત કરવું, દોષને હવિષમાં ફેરવવું, અને લાભ યજમાન પાસે સ્થિર થાય તે માટે પ્રકટતા ફરજિયાત કરવી.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.