Kanda 20
Kuntapa & Liturgical Hymns
अथर्ववेदस्य विंशः काण्डः प्रायः ऋग्वेदोद्भवः सङ्ग्रहः, सोमयागे प्रत्यक्षं विनियोगाय विनिर्मितः; अत्रेन्द्रस्तुतयः प्राधान्येन वर्तन्ते, याः स्तुतिं यज्ञशक्तिरूपेण प्रवर्तयन्ति। अस्य पञ्चदशानुवाकेषु पुनःपुनः सोमेन हृष्टम् इन्द्रं (बहुधा बृहस्पतिना सह, क्वचिदग्निना च) आह्वयति—सातिं जयम्, रक्षणं, यज्ञस्य क्रमबद्धं सम्यक्-समापनं, तथा वाजं गोसमृद्धिं च श्रवश्च प्रापणाय। एते मन्त्राः सोमाभिषव-होमादिषु प्रयुज्यमानं स्तोत्रवाक्यं देवसन्निधिं च साधयन्तः, विघ्नान् निवारयन्तः, यजमानसमूहस्य प्रभुत्वं स्थैर्यं च वर्धयन्तः, अभिषवकर्मणि ‘लिटुर्गिक-आयुधागार’ इव कार्यं कुर्वन्ति।
Anuvakas in Kanda 20
15 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—सोमयागे देवतानां स्वस्वस्थानेषु (सदसि) आह्वानं, ऋतौ (यथाक्रमं) सोमपानाय निमन्त्रणं, तथा इन्द्रकेन्द्रिता स्तुतिः, येन यज्ञः सुव्यवस्थितः सिद्ध्यति, जयः श्रीश्च लभ्येते। उपविषयाः—(१) श्रौतसोमलितौ देवतानां स्थानप्राप्त्याह्वानं च ऋतुसंयतं सोमपानम्। (२) सोमेन इन्द्रस्य आप्यायनम्/आवाहनं, स्तोमेन च यज्ञबलवर्धनम्। (३) सूर्यस्य उदयेन अघस्य (अमङ्गलस्य/हानिकरस्य) निवारणं, मङ्गलप्रत्यवस्थापनं च। (४) विघ्नकर्तॄन् (वृत्र-दस्युप्रायान्) अभिभूय निर्विघ्नसमाप्तिं दोषरहितां च साधयितुम्।
Anuvaka 2
इन्द्रकेन्द्रितं जय-रक्षा-लितुर्ग्यं, बृहस्पतेः पुरोहित-पालनया दृढीकृतम्; येन विजयः, अभयम्, समृद्धिश्च साध्यते। उपविषयाः— (१) वाज-शक्त्या संग्रामजयः, शत्रून् दुर्गांश्चाभिभवः। (२) अपोत्प्रायिक-रक्षा: जागरणं, निवारणं, यजमानस्य सुरक्षित-देशस्य स्थापनम्। (३) सोमपान-पीडनं इन्द्रस्य मद-बलस्य संवर्धन-उपायः। (४) वाल-भेदनादि-पुरावृत्त-स्मरणेन कर्मणि बल-प्रदानम्। (५) यजमान-देवता-सम्बन्धस्य संरक्षणं, कल्याण-प्राप्तये च।
Anuvaka 3
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—सोमयागे इन्द्रस्य आह्वानं, येन विजयः, धनसमृद्धिः, यज्ञसिद्धिश्च सिध्यति (ऋग्वेदोद्भवाः इन्द्रस्तुतयः)। उपविषयाः—(१) आवाहनम्: इन्द्रस्य यज्ञं सोमासनं च प्रति प्रवर्तनम्/आनयनम्। (२) सोममदः इन्द्रदानानां प्रेरकशक्तिः। (३) राजन्य-क्षात्रविजयः, प्रतिद्वन्द्विनां पराजयश्च। (४) पौष्टिकसमृद्धिः—गवाश्वरत्नधनजनसम्पदः। (५) हरिभिः शीघ्रागमनं वज्रशक्त्या च। (६) प्रातःसोमसेवायाः सम्यग्विधिना स्थैर्यं यज्ञक्रमस्य च सुस्थापनम्।
Anuvaka 4
इन्द्रस्य जय-रक्षण-वीर्यप्रदायिन्याह्वानम्—सोमेन पोषणं बलवर्धनं च। वृत्र-नमुचि-दस्यु-प्रतीकैरावरण-भेदनं विघ्न-नाशनं च; यजमान-पक्षे इन्द्रानुग्रहस्य नियोजनं प्रतिपक्षे तदपाकरणं च। समुदाय-स्तोत्रेण रण-निर्भयता युद्ध-सिद्धिश्च; द्यावापृथिव्यौ साक्षिणौ सहायौ च इन्द्रस्य प्रसरने। पितृभिः सह यज्ञ-परम्परानुसन्धानं च।
Anuvaka 5
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—इन्द्रस्य स्तुत्या जयः; मन्त्रः एव कार्यकारी शक्तिः, या विरोधं भिनत्ति, देवबलं च वाजे (जयशक्तौ) गोधने च सार्वजनिके श्रवसि च परिणमयति। उपविषयाः—(१) शत्रुभेदनं विघ्ननिवारणं च (वृत्रहन्तॄणां/द्वेष्टॄणां नाशः), (२) धनापहरण-प्रत्यानयनं धनाकर्षणं च (लूटितवस्तूनि, रत्नानि, गवां धनम्), (३) राजसाम्राज्यं सामाजिकोत्कर्षश्च (सम्राट्त्वं, श्रवः, वार्चस्), (४) संकटेषु सुरक्षितगमनं प्रतियोगितासु संरक्षणं च, (५) सूर्येण तमसो निवर्तनं प्रकाशस्य पुनर्स्थापनं च।
Anuvaka 6
इन्द्रस्तुतिः समृद्धि-रक्षणयोर्लिटुर्ग्याः—सोममदेन प्रहृष्टोऽजेयः पुरन्दर इन्द्रः आहूयते; स आह्वयतां जनसमूहाय वाजं (प्रतियोगितासु जयलाभं), धनं, क्षेमं च प्रयच्छति। सोमः देवशक्तेः कर्मफलसिद्धेश्च प्रेरकः; रणे समर्ये च वाजो जयश्च धर्म्यः प्रयोजनम्; राजत्वं सार्वभौम्यं च पुरभेदन-पराक्रमः रक्षण-प्रतीकत्वेन; स्तोम-उक्थ-गिरः प्रहिताः शक्तय इव देवं वशीकुर्वन्ति।
Anuvaka 7
इन्द्रसूक्तचक्रं सोमसमर्थितस्तुत्या सातेः (विजयस्य), रक्षणस्य, समृद्धेश्च साधनम्। उपविषयाः—(१) पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकाद् इन्द्रस्याह्वानं कृत्वा सिद्धिं जयञ्च सुनिश्चित्यते। (२) पुराकथितमिथकं वर्तमानरक्षणरूपेण—शत्रून् कम्पयति, विरोधिनो भयाकुलान् करोति। (३) सोमाभिषवः सामूहिकस्तोत्रं च लाभस्य प्रेरकशक्तिः, कर्मणः सिद्धिकारणं च। (४) धनलक्षणानि—गवाश्वसमृद्धिः, गृहक्षेमः, वितरक-दानसम्पत्तिः (गयाः)। (५) प्रतिकूलवाक्यं, निन्दकान्, स्पर्धां च प्रतियोगितासु प्रतिहन्ति।
Anuvaka 8
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—सोमयुगे स्तुत्या इन्द्रकेन्द्रितं जयम्, श्रवः (कीर्तिः) प्रतिष्ठा च, तथा समृद्धिः सुदृढीक्रियते। उपविषयाः—विघ्ननिवारणं च निगूढधनस्य/निरुद्धसमृद्धेः विमोचनम् (गवाश्वापोऽर्थसाधनानि); वाक्कीर्तिः सामाजिकप्रभा च—“सुसंकीर्तित” इति; क्रतुः (प्रेरितो निश्चयः) सम्यग्नियन्त्रिता शक्तिश्च; सफलतायाः धर्माधाररूपेण इन्द्रस्य विश्वातिशय-अतुल्यता; मात्रासंयमः, प्रभाविण्यः गिरः, सोमश्च फलप्रदत्वस्य प्रेरकाः; नैतिक-याज्ञिक-धैर्यं स्थैर्यं च।
Anuvaka 9
इन्द्र–बृहस्पति-रक्षण-समृद्धि-लितुर्ग्याः—ब्रह्मबलसमन्विता सोमयागस्य, समुदायस्य, धनस्य च परिरक्षा; विघ्नविजयेन समृद्ध्युपजननम्। उपविषयाः—(१) पिष्टसोमं प्रति इन्द्रस्य आह्वानम् (आ-याहि) स्तोत्रबलेन शीघ्रागमनम्। (२) वृत्र/वल-प्रकारेण विघ्नभेदनं, गो-धन-वस्तूनां च मोचनं, वरिवसः (अवकाशस्य) प्रसादनम्। (३) मानुष-राक्षसादि शत्रुभ्यः सर्वतोदिक्-रक्षा, बहुस्तरीय-शरणव्यवस्था। (४) बृहस्पतिः पुरोहित-पालकः—ऋतस्य रक्षणं, नादः, शैल/दुर्गभेदन-शक्ति च।
Anuvaka 10
सोमाभिषवेन्द्राह्वानं—रक्षार्थं जयार्थं कल्याणार्थं च; यज्ञस्य दीप्तदूतत्वेन होतृत्वेन चाग्निः प्रतिष्ठाप्यते। सोमबलप्रदेन स्तोमेन इन्द्रस्य वज्रवीर्यं विजयलक्षणं च प्रवर्ध्यते, देवता स्तुत्या समीपं प्रबोध्यते। ब्रह्मद्विषादयः शत्रवो विघ्नकारिणो वैरिणश्च प्रति रक्षणं, श्रौतपाठस्य निरन्तरता शुद्धता च (ऋग्वेदस्य पुनरुक्तिरथर्ववेदे) प्रतिपाद्यते; अग्निर्दूतः/होता च प्रकाशमानो द्योतते।
Anuvaka 11
इन्द्रप्रधानो जयविधिः—सोमेन स्तुत्या च स्वाम्यबलं (इन्द्रियं, शुष्मं, क्रतुः, मन्युः) आहूय विघ्नं भित्त्वा जयः साध्यते। अग्निः रक्षिता समृद्धिदः च यज्ञस्य प्रवर्तकः। मन्युः अभिषिक्तः शक्तिरूपेण विरोधिनं जयति। वृत्रहत्यया वृत्र/रोधांसि निवार्यन्ते। यजमानाय ओजः, नृम्णं, सुवीर्यं च संक्राम्यते। सोमस्य हर्षणं त्रिकद्रुक-विशूवत-प्रसवविषयैः सह निरूप्यते।
Anuvaka 12
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—इन्द्रस्य शीघ्रागमनायाह्वानं, सोमेन तस्य शक्तिवर्धनं, तथा प्रभाववत्या स्तोत्र-वाचाऽभ्युदय-विजय-समृद्धीनां प्रदानेन यजमानस्य हितसाधनम्। उपविषयाः—(१) आह्वानम्: यजमानाभिमुखीकरणेन इन्द्रस्य शीघ्रमागमन-प्रेरणा। (२) सोमपानं: इन्द्रस्य मदं (रण-उन्मादं) जनयित्वा वृत्रहन्तृ-शक्तेः प्रवर्तनम्। (३) पौष्टिक-प्रयोजनानि: पशवः, अश्वाः, हिरण्यवत् समृद्धिः, पुरस्कारः, अन्नं च। (४) ब्रह्म/स्तुतिः: वर्षवत् फलप्रसविनी प्रभावशक्तिरूपा वाचा। (५) निवासस्य सुरक्षा तथा समुदायस्य कल्याण-स्थैर्यम्।
Anuvaka 13
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः स्तुत्या राजकर्मणां सिद्धिः—इन्द्रादिसहायदेवताः आहूय जयः, रक्षणं, च समृद्ध्या सह प्रतिष्ठा च साध्यते। उपविषयाः—(१) इन्द्रस्तुतिः अपत्रासकशक्तिरिव, सर्वाभ्यः दिग्भ्यः शत्रुतां वैरं च अपसारयति। (२) पौष्टिकसमृद्धिः—पोषणं, वृद्धिः, यजमानस्य सामाजिकोत्कर्षश्च। (३) नाराशंसद्वारा दानस्य कीर्तेः च सार्वजनिकप्रमाणीकरणम्। (४) वृक्ष-वनस्पतिरूपस्थैर्यप्रतिमाभिः रक्षणं वर्धनं च। (५) अभिचार-प्रतिषेधः—मायां शत्रुकृतं च विघटनम्।
Anuvaka 14
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—दिशां साक्षित्वेन रक्षणेन च सीमाबन्धनं कृत्वा, वाक्-नियमनं तथा काले देवसहाय्य-प्राप्त्या नित्यकर्मसु सिद्धिं रक्षां च साधयितुम्। उपविषयाः—(१) चतुर्दिशां शोधनं, मर्यादास्थापनं, रक्षकत्व-आह्वानम्। (२) शब्दकर्माणि—दुन्दुभि-नादः, युग्मपाठः, स्थिर-स्थापन-मन्त्राः, लोकसमक्षं कर्मप्रदर्शनम्। (३) विघ्नभेदनं, शत्रुबल-अपसारणं, दुष्टशक्तीनां निवारणम्। (४) इन्द्रियं बलम्—मन्त्रस्य वज्रत्वं, वर्षणवत् पोषण-वृद्धिः। (५) अश्विनोः भैषज्यं—रोग-क्षयः, उद्धरणं, प्राण-बल-वर्धनं यजमानस्य/आश्रितस्य। (६) उषसः प्रेरणा—प्रभात-प्रबोधनं, कार्यारम्भे सौभाग्य-प्रवर्तनम्।
Anuvaka 15
अश्विनोः शीघ्रागमनाय प्राणधारिण्याः पौष्टिकसमृद्धेश्च स्तुतिर्-आह्वानम्। यज्ञे दिव्यौ वैद्यौ युगलौ समाहूयन्ते; सुवर्णं सुसंचरद्रथ-प्रतिमा शीघ्रत्वस्य कार्यसिद्धेश्च सूचिका। यजमानाय निर्णायकं साहाय्यं प्रदीयते; आयुः, बलं, आरोग्यं, कल्याणं च, तथा यज्ञकार्ये शुभगति-समृद्धि-सिद्धयः प्रार्थ्यन्ते।
Frequently Asked Questions
Because it functions as a Soma-sacrifice liturgical collection, largely borrowing Rigveda Indra–Soma stutis where Indra is the paradigmatic victor who grants vāja, wealth, and protection when praised and exhilarated by Soma.
Bṛhaspati appears as priestly/brahmanic guardianship: his brahman-power protects the rite and community, helping Indra overcome obstruction and stabilize prosperity and safety.
No. While the Atharvaveda often includes bhaisajya and domestic rites, Kāṇḍa 20 is predominantly ‘other’ in character—Rigveda-derived Soma-sacrificial praise focused on victory, protection, and ritual success, with only a minor paustika accent (notably the Aśvins).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.