Adhyaya 256

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दायविभागो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः सीमाविवादादिनिर्णयः अग्निर् उवाच सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः

इत्याग्नेये महापुराणे दायविभागो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः सीमाविवादादिनिर्णयः। अग्निरुवाच—सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरगणाः गोपाः सीमाकृषाणाः ये च सर्वे वनगोचराः, ते सर्वे सीमाज्ञानार्थं साक्षिणो विचार्याः।

Verse 2

नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम्

एते सीमानं नयेयुः स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैरुपलक्षिताम्।

Verse 3

सामन्ता वा समंग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः

सामन्ता वा समंग्रामाश्चत्वारोऽष्टौ दशापि वा। रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः॥

Verse 4

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवत्तकः

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम्। अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवर्तकः॥

Verse 5

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्वुप्रवहेषु च

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्बुप्रवहेषु च।

Verse 6

मर्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा मर्यादायाश् च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः

मर्यादाचिह्नविभेदेषु क्षेत्रहरणे च ये नराः। ते दण्ड्याः स्युर्यथादोषं अधमोत्तममध्यमाः॥

Verse 7

न निषेध्यो ऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः

न निषेध्योऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः। परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः॥

Verse 8

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः

स्वामिने योऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत्। उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः॥

Verse 9

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् चत्वारो ऽथ दशापि वेति ख , ग , ञ च स प्रदाप्यो ऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत्

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत्। चत्वारोऽथ दशापि वा स प्रदाप्योऽकृष्टफलं; क्षेत्रमन्येन कारयेत्॥

Verse 10

मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्धमजाविकं

मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी। दण्डनीया तदर्धं तु गौस्तदर्धमजाविकम्॥

Verse 11

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः सममेषां विवीतेपि स्वराष्ट्रं महिषीसमम्

भक्षयित्वा उपविष्टानां पूर्वोक्तदण्डस्य द्विगुणो दमो भवति। विवादेऽपि स्वराज्ये समतया निर्णयः, महिषीसममूल्येन कर्तव्यः।

Verse 12

यावत् सत्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् पालस्ताड्यो ऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति

यावत् सत्यं विनष्टं तावत् क्षेत्री फलं लभेत्। पालस्ताड्यः, गोस्वामी च पूर्वोक्तं दण्डमर्हति।

Verse 13

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे च गमने दोषो न विद्यते। अकामतः कामचारे तु चौरवद्दण्डमर्हति।

Verse 14

महोत्क्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः पालो येषान्तु मोच्या दैवराजपरिप्लुताः

महोत्सवे उत्सृष्टपशवाः, सूतिका गौः, आगन्तुका च गौः—एते पालसहिताः मोच्याः। तथा दैवराजपरिप्लुताः अपि दण्डात् मुक्ताः।

Verse 15

यथार्पितान् पशून् गोपोः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः

कृतवेतनः गोपः सायं यथार्पितान् पशून् तथैव प्रत्यर्पयेत्। प्रमादेन मृतनष्टान् च प्रदाप्यः स्यात्।

Verse 16

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते; अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च प्रत्यर्पणीयम्।

Verse 17

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत्

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा; द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत्।

Verse 18

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत्; द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्।

Verse 19

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोषो ऽप्रकाशिते हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः

स्वं लभेतान्यविक्रीतं; क्रेतुर्दोषोऽप्रकाशिते। हीनाद्रहो हीनमूल्ये; वेलाहीने च तस्करः।

Verse 20

नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम् देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्

नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरः; देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्।

Verse 21

विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तत्र विक्रयी

विक्रेतुर्दर्शनमात्रेण शुद्धिः सन्देहनिवृत्तिश्च भवति। स्वामी द्रव्यं प्राप्नोति, नृपो दण्डं गृह्णाति, क्रेता मूल्यं पुनर्लभते। अतः तत्र यः विक्रयी स एव उत्तरदायी।

Verse 22

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते

आगमेनोपभोगेन वा यन्नष्टं तदवश्यं प्रत्यर्पणीयम्; अन्यथा स अपराधी पञ्चबन्धेन दण्डेन च दण्डनीयः। एतत् राज्ञा प्रवर्तनीयम्, अन्यथा न समाहितेऽपि।

Verse 23

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षन्नयतिं पणान्

यः परहस्ताद् हृतं वा प्रनष्टं वा द्रव्यं लभते, स नृपेऽनिवेद्य दण्डनीयः। तस्य दण्डः षण्णवतिं पणान् इति।

Verse 24

शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतमाहृतं अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः

शौल्किकैः स्थानपालैर्वा नष्टापहृतं द्रव्यं यदाहृतं, तदर्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते; परतः संवत्सरात् नृपो गृह्णाति।

Verse 25

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके

एकशफे पशौ पणमूल्ये चतुरः दद्यात्; मानुषे पञ्च। महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ; अजाविके पादं पादं दद्यात् इति।

Verse 26

स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम्

स्वकुटुम्बस्याविरोधेन दानं कर्तव्यं, दारसुतयोः हानिं विना। अन्वयेऽभावे तु सर्वस्वमपि दातुं शक्यते, विशेषतः यदन्यस्मै न प्रतिश्रुतं न च आरक्षितम्।

Verse 27

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः

प्रतिग्रहः प्रकाशतया कर्तव्यः, स्थावरविषये विशेषतः। यच्च दानरूपेण प्रतिश्रुतं तत् अवश्यं देयम्; दत्त्वा पुनः नापहरेत्।

Verse 28

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकं वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम्

प्रतीक्षणं क्रमशः विहितम्—दशाहे, एकादशाहे, पञ्चाहे सप्ताहे वा, मासे, त्र्यहे, अर्धमासे, तथा मासिके। एते बीजस्य योवाह्यस्य च सम्बन्धे स्त्रीपुंसयोः निरीक्षणकालाः।

Verse 29

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि

अग्नौ होमार्थं सुवर्णम् अक्षीणं द्विपलप्रमाणम्; रजतं शतपलम्; त्रपु-सीसयोः अष्टपलम्; ताम्रे यथाविधि; आयसि पञ्चदशपलम्।

Verse 30

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता

और्णे कार्पासिके च शते दशपलावृद्धिः ज्ञेया। मध्ये पञ्चपला वृद्धिः; सूक्ष्मे तु त्रिपला इति मता।

Verse 31

कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च

कार्मिकवस्त्रे रोमबद्धवस्त्रे च त्रिंशद्भागपरिमितः क्षयः सम्मतः। कौशेये वल्कलेषु च न क्षयो न वृद्धिः परिगण्येत।

Verse 32

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तद्दाप्यमसंशयम्

देशं कालं च भोगं च ज्ञात्वा नष्टद्रव्ये बलाबलं निर्णीय, द्रव्यकुशलाः यत् दाप्यं तत् निःसन्देहं ब्रूयुः।

Verse 33

बलाद्दासीकृतश् चौरैर् विक्रीतश्चापि मुच्यते स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि

चौरैर्बलाद्दासीकृतः विक्रीतश्चापि दासः मुच्यते। स्वामिप्राणप्रदानेन, भक्त्या स्वामित्यागात्, तथा तन्निष्क्रयप्रदानेनापि विमोच्यते।

Verse 34

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः

प्रव्रज्यायां अवसितः सन् राज्ञो दासः आमरणान्तिकः भवति। वर्णेषु दास्यं आनुलोम्येनैव विधीयते, न प्रतिलोमतः।

Verse 35

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्त्रत्फलप्तदः

कृतशिल्पोऽपि कृतकालं गुरोर्गृहे निवसेत्। अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनः, व्रतफलप्रदः (व्रतफलभागी) भवेत्।

Verse 36

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान्न्यस्य तत्र तु त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यतामिति

राजा पुरे सम्यक् स्थानं कृत्वा तत्र ब्राह्मणान् न्यस्य, त्रैविद्यं वृत्तिमन्तं च विद्वांसं संबोधयेत्—“स्वधर्मः पाल्यताम्” इति।

Verse 37

निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः

निजधर्माविरोधेन यः सामयिको भवेत् स धर्मोऽपि यत्नेन संरक्ष्यः, तथा राजकृतो धर्मो यश्च।

Verse 38

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

गणद्रव्यं यो हरेत् संविदं च यो लङ्घयेत्, तस्य सर्वस्वं हृत्वा तं राष्ट्राद् विप्रवासयेत्।

Verse 39

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम्

समूहहितवादिभिः सर्वैः कर्तव्यं वचनं; यस्तत्र विपरीतः स्यात् स प्रथमं दण्डं दाप्यः।

Verse 40

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम्

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत् तत् तदर्पयेत्; यदि स्वयम् नार्पयेत् स एकादशगुणं दाप्यः।

Verse 41

वेदज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनां

वेदविदः शुचयः अलुब्धाः कार्यचिन्तकाः भवेयुः। समूहहितवादिनां तेषां वचनं कर्तव्यतया अनुष्ठेयम्।

Verse 42

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः भेदञ्चैषां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत्

श्रेणीनां नैगमानां पाखण्डिगणानामपि अयं एव विधिः। नृपः एषां भेदं रक्षेत्, पूर्ववृत्तिं च पालयेत्।

Verse 43

गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः

गृहीतवेतनः भृत्यः कर्म त्यजन् द्विगुणं दण्डं आवहेत्। अगृहीते तु समं दाप्यः, भृत्यस्य उपस्करश्च रक्ष्यः।

Verse 44

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता

बाणिज्यपशुसस्यतः दशमं भागं नृपः दाप्यः। यः तु भृतिं अनिश्चित्य सेवां कारयेत्, स महीक्षितः अन्यायकारी।

Verse 45

देशं कालञ्च यो ऽतीयात् कर्म कुर्याच्च यो ऽन्यथा तत्र तु स्वामिनश्छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके

यो देशं कालं च अतीयात्, कर्म च अन्यथा कुर्यात्, तत्र स्वामिनः छन्दः अधिकं मान्यः। कृते अधिके तु अधिकं देयं।

Verse 46

यो यावत् कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम् उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम्

यो यावत् कर्म करोति तावदेव तस्य वेतनम्। उभयोरप्यसाध्ये सति साध्यं यथाश्रुतं कुर्यात्॥

Verse 47

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम्

अराजदैविकनष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः। प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम्॥

Verse 48

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोअपि च

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन्। भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोऽपि च॥

Verse 49

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतं गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतं

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतम्। गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतम्॥

Verse 50

स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतं जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी

स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतम्। जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी॥

Verse 51

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु

राजभागे प्राप्ते, धूर्तमण्डले प्रसिद्धे सति, जितं धनं सशभिके स्थाने एव दापयेत्; अन्यथा न दापयेत्।

Verse 52

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश् च त एव हि राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः

व्यवहाराणां द्रष्टारः साक्षिण एव; कूटसाक्षिणः, उपधिदेविनः च, राज्ञा सचिह्नाः कृत्वा निर्वास्याः।

Verse 53

द्यूतमेकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात् एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये

तस्करज्ञानकारणात् द्यूतम् एकमुखं कार्यम्; एष एव विधिः समाह्वये प्राणिद्यूतेऽपि ज्ञेयः।