Adhyaya 253

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः व्यवहारकथनं अग्निर् उवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम्

इत्याग्नेये महापुराणे ‘व्यवहार’नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘व्यवहारकथनम्’। अग्निरुवाच—गृहीतार्थोऽधमर्णिकः क्रमाद् धनिनां दाप्यः; आदौ ब्राह्मणाय दत्त्वा, ततः परं नृपतेः।

Verse 2

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णकः

राज्ञा आदेशितोऽधमर्णिको दाप्यः; साधितेऽर्थे दशकं स्मृतम्। शते तु पञ्चकं दाप्यः, प्राप्तार्थो ह्युत्तमर्णकः।

Verse 3

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत् ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम्

हीनजातिं परिक्षीणं ऋणार्थं कर्म कारयेत्। ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यः यथोदयम्।

Verse 4

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकन्धनम् मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्धते न ततः परं

यः सम्यग्दीयमानं न गृह्णाति स्वकन्धनं च न प्रयुङ्क्ते, तस्य धनं मध्यस्थहस्ते निक्षिप्तमिव भवति; ततः परं न वर्धते।

Verse 5

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैव च पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः

ऋक्थग्राहः ऋणं दाप्यः, योषिद्ग्राहस्तथैव च; पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः एव ऋक्थभाग्भवेत्।

Verse 6

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत् दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणं कृतं भवेत्, कुटुम्बिनि प्रेते प्रोषिते वा तदृक्थिनः दद्युः।

Verse 7

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा

योषित् पतिपुत्राभ्यां कृतं द्रव्यं न दद्यात्, पिता च पुत्रकृतं न दद्यात्—कुटुम्बार्थं विना; तथा पतिः स्त्रीकृतं न दद्यात्।

Verse 8

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां ऋणं पतिः दद्यात्, यस्मात् तासां वृत्तिः तदाश्रया।

Verse 9

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति

यदृणं सम्यक् प्रतिपन्नं स्त्रिया दातव्यम्—पतिना सह कृतं वा स्वयंकृतं वा; तदृणं दातुं नान्या स्त्री अर्हति।

Verse 10

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसाभिप्लुते ऽथ वा पुत्रपौत्रैर् ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभावितम्

पितरि प्रोषिते प्रेते वा व्यसनाभिप्लुतेऽथ वा, पुत्रपौत्रैः ऋणं देयं; निह्नवे तु साक्षिभावितम्।

Verse 11

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्

सुराकामद्यूतकृतं दण्डशुल्कावशिष्टकम्; वृथा दानं तथैवेह, पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्।

Verse 12

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि व्यसनाभिप्लुतेपि वेति ख , घ , ञ च प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम्

भ्रातॄणां दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि, व्यसनाभिप्लुतेऽपि; प्रतिभाव्यं ऋणं ग्राह्यं, अविभक्तेन च स्मृतम्।

Verse 13

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते; आधौ तु वितथे दाप्या, वितथस्य सुता अपि।

Verse 14

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः

यत्र दर्शनप्रतिभूः मृतः, अथवा प्रात्ययिकप्रतिभूरपि मृतः, तत्र तस्य पुत्रा धनं न दद्युः; ये तु दानवितरणाय नियुक्ताः, ते तत् धनं दानरूपेण दद्युः।

Verse 15

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथा रुचि

यदि बहवः प्रतिभुवः स्युः, ते स्वांशैः धनं दद्युः; एकच्छायाश्रितेष्वेषु तु धनिकः स्वेच्छया यथारुचि प्रवर्तेत।

Verse 16

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत्

यत्र प्रतिभूः प्रकाशं धनिने धनं दापितः, तत्र तस्य धनं द्विगुणं प्रतिदातव्यम्; सा च ऋणिकस्यैव बाध्यता भवति।

Verse 17

स्वसन्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस् तथा

स्वसन्ततिस्त्रीपशूनां विषये धान्यं द्विगुणं विधीयते; वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तम्; रसादयश्च घृतादयः अष्टगुणा इति।

Verse 18

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति

आधिः धने द्विगुणीभूते प्रणश्येत्; यदि काले न मोक्ष्यते तर्हि कालकृतं नश्येत्; फलभोग्यस्तु न नश्यति।

Verse 19

गोप्याधिभोग्यो नावृद्धिः सोपकारे ऽथ भाविते नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृतादृते

गोप्याधिरक्ष्यः, न भोग्यः; तस्मात् तस्य वृद्धिर्न भवति। यदि तु लाभार्थं प्रयुज्यते, नष्टेऽपि दाप्यः, विनष्टेऽपि प्रतिदेयः—दैवकृतराजकृतहानिं विना।

Verse 20

आधेः स्वीकरणात्सिद्धौरक्षमाणोप्यसारताम् यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत्

आधिस्वीकारे सिद्धे, रक्ष्यमाणोऽपि यदि तद्वस्तु सारतां हीयते, तर्ह्यन्योऽधिरादेयः; अथवा धनी धनभाग्भवेत्, तावन्मात्रेण स्वामी वा भवेत्।

Verse 21

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्

बन्धककृतं चरित्रं सवृद्धं दापयेत्। सत्यङ्कारकृतं तु द्रव्यं कपटेन प्राप्तं द्विगुणं प्रतिदापयेत्।

Verse 22

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डो ऽन्यथा भवेत् प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात्

उपस्थिते दातृपक्षे आधिर्मोक्तव्यः; अन्यथा दण्डो भवेत्। प्रयोजके सति तु, कुलेन्यः स आधिं मोचयित्वा धनं प्राप्नुयात्।

Verse 23

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः प्रतिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतमिति ख , ग , घ , छ , ज , ट च विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम्

तत्कालकृतमूल्यं निश्चित्य तत्रावृद्धिकः स्थितिः। प्रतिभाव्यं ऋणं, अविभक्तकृतं साक्ष्यं च—एवं स्मृतम्। (ख-ग-घ-छ-জ-ट-पाठेषु) धारणकं विना अपि ससाक्षिकं विक्रयः सिध्यति इति।

Verse 24

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धने

यदा तु आधौ मृणं द्विगुणीभूतं भवति, तदा खलु आधिः मोच्यः; तदुत्पाद्यं फलम् आदाय, द्विगुणे धने प्रविष्टे सति आधिग्राही तृप्तो भवति।

Verse 25

व्यसनस्थमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदर्पयेत् द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्

व्यसनस्थो जनः अनाख्याय यद् द्रव्यं परहस्ते समर्पयेत्, तत् औपनिधिकं ज्ञेयं; तत् तथैव प्रतिदेयं, यथारूपं यथास्थितम्।

Verse 26

न दाप्यो ऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः प्रेषश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश् च तत्समम्

राजदैवकतस्करैः अपहृतं तद् द्रव्यं न दाप्यः; किन्तु प्रेषः मार्गिते दत्ते, दाप्यो दण्डश्च तत्समः।

Verse 27

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः

आजीवन् स्वेच्छया यो निक्षेपं अपहरति, स दण्ड्यो दाप्यश्च तच्च सोदयं; याचितावाहितन्यासे तथा निक्षेपेष्वपि अयं विधिः।