Adhyaya 254
Divya-pramāṇa-kathana (Explanation of Divine Proofs / Ordeals and Evidentiary Procedure)
अग्निर्देवो व्यावहारधर्मे विश्वसनीयसाक्षिणः स्वरूपं वदति, अयोग्यवर्गांश्च निराकरोति; स्तेयहिंसाद्यापत्कर्मसु व्यापकसाक्ष्यं च अनुमन्यते। साक्ष्यस्य नैतिकगौरवं निरूप्य सत्यगोपनं मिथ्यावचनं च पुण्यनाशकरं महापातकं इति दर्शयति, राजा च दण्डक्रमेण साक्ष्यं प्रवर्तयेत्। संशयनिर्णये बहून्, शीलवन्तः, अधिकयोग्यान् च प्राधान्येन गृह्णीयात्; विरोधे शपथे च क्रमदण्डाः, केषाञ्चिद् निर्वासनमपि। ततः मौखिकात् साक्ष्यात् लेख्यप्रमाणं प्रति गत्वा ऋणसंविदादिलेख्यस्य रचना, साक्ष्यङ्कनं, संशोधनं, भग्ने नूतनप्रतिस्थापनं, रसीदनिबन्धनं च विधत्ते। अन्ते दिव्यप्रमाणानि—तुला, अग्नि, जल, विष, कोष—गुरुतराभियोगेषु विधिपूर्वकं मन्त्रैः सह, वर्णशक्त्यनुरूप्येण च; लघुसंशये देवताशपथः, गुरुपादशपथः, इष्टपूर्तफलशपथश्च कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दिव्यप्रमाणकथनं अग्निर् उवाच तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘व्यवहार’नाम त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘दिव्यप्रमाणकथनम्’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनो धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताश्च (विश्वसनीयाः)।
Verse 2
पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षिणः पञ्च वा त्रयः यथाजाति यथावर्ण सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः
पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षिणः पञ्च वा त्रयः यथाजाति यथावर्ण सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः
Verse 3
स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः
स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः
Verse 4
पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः अमाक्षिणः सर्वसाक्षी चौर्यपारुष्यसाहसे
पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः अमाक्षिणः सर्वसाक्षी चौर्यपारुष्यसाहसे
Verse 5
उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोपि धर्मवित् अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदशबन्धकम्
उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोपि धर्मवित् अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदशबन्धकम्
Verse 6
राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशके ऽह्ननि न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्नपि नराधमः
राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशके ऽह्ननि न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्नपि नराधमः
Verse 7
स कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान्
स कूटसाक्षिणां पापैर्दण्डेन च समो हि; तस्मात् वादीप्रतिवादिसमीपगान् साक्षिणः श्रावयेत्।
Verse 8
ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां
ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा। अग्निदानकृतां लोका ये च स्त्रीबालघातिनाम्॥
Verse 9
तान् सर्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् सुकृतं यत्त्वया किञ्चिज्जन्मान्तरशतैः कृतम्
तान् सर्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत्। सुकृतं यत्त्वया किञ्चिज्जन्मान्तरशतैः कृतम्॥
Verse 10
तत्सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनान्तथा
तत्सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा। द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा॥
Verse 11
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत्
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः। यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत्॥
Verse 12
अन्यथा वादिनो यस्य ध्रूवस्तस्य पराजयः उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः
अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः। उक्तेऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः, तेषां वचनं प्रबलं भवति॥
Verse 13
द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युःपूर्वसाक्षिणः पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस् तथा
द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः पूर्वसाक्षिणः कूटाः स्मृताः। कूटकृतः साक्षिणश्चैव पृथक् पृथग्दण्डनीयाः स्वकर्मतः॥
Verse 14
विवादाद्द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः यः साक्ष्यं श्रावितो ऽन्येभ्यो निह्नुते तत्तमोवृतः
विवादे निह्नवे द्विगुणो दण्डः स्मृतः; ब्राह्मणो विवास्यः। यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यः पश्चान्निह्नुते, स तमोवृत इति कथ्यते॥
Verse 15
स दाप्यो ऽष्टगुणम् दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यअनृतं वदेत्
स दाप्योऽष्टगुणं दण्डं; ब्राह्मणं तु विवासयेत्। यत्र वर्णिनां बधः स्यात्, तत्र साक्ष्येऽनृतं वदेत् इति॥
Verse 16
यः कश्चिदर्थो ऽभिमतः स्वरुच्या तु परस्परं लेख्यं तु साक्षिमत् कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम्
यः कश्चिदर्थः परस्परं स्वरुच्या अभिमतः, तस्मिन् साक्षिमत् लेख्यं कार्यं, धनिकपूर्वकं सम्यक् विनिर्मितम्॥
Verse 17
समामासतदर्हाहर् नामजातिस्वगोत्रजैः सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम्
सम्वत्सरमासतिथ्यादिभिः सम्यग् अङ्कितं पत्रं कर्तव्यम्; तत्र पुरुषस्य नामजातिस्वगोत्रं, सहब्रह्मचारिणां नामानि, स्वपितृनामादीनि च परिचयचिह्नानि लिखनीयानि।
Verse 18
समाप्ते ऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् मतं मे ऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं
अर्थे समाप्ते ऋणी स्वहस्तेन स्वनाम निवेशयेत्— ‘अत्रोपरिलेखितं यद् मतं मम, अमुकपुत्रस्य अमुकस्य’ इति।
Verse 19
साक्षिणश् च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः
साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामपूर्वकं लिखेयुः— ‘अत्राहम् अमुकः साक्षी’ इति; एवं तेषां साक्ष्यलेखाः स्युः।
Verse 20
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यालेकयेत् स्वमतन्तु सः साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः
यदि ऋणी अलिपिज्ञः स्यात् तदा तस्य स्वमतं लेखयेत्; स च सर्वसाक्षिसमीपे साक्षी भवेत्, अथवा अन्यः योग्यः साक्षी भवेत्।
Verse 21
उभयाभ्यर्थितेनैतन्मया ह्य् अमुकसूनुना लिखितं ह्य् अमुकेनेति लेखको ऽथान्ततो लिखेत्
ततः लेखकोऽन्ते लिखेत्— ‘उभयाभ्यर्थितेन मया अमुकसूनुना एतल्लिखितम्, अमुकस्यार्थे’ इति।
Verse 22
विनापि साक्षिभिर् लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते
विनापि साक्षिभिर्लेख्यं स्वहस्तलिखितं च यत्। तत् सर्वं प्रमाणं स्मृतं बलोपधिकृतादृते॥
Verse 23
ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते
ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु। आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते॥
Verse 24
देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत्
देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा। भिन्ने छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत्॥
Verse 25
सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितन्तु यत् युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः
सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितं तु यत्। युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः॥
Verse 26
लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेत् प्रविष्टमधमर्णिनः धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम्
लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् प्रविष्टमधमर्णिनः। धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम्॥
Verse 27
दत्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत् साक्षिमच्च भवेद्यत्तु तद्दातव्यं ससाक्षिकं
दत्तवर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत्। साक्षिमच्च भवेद्यत्तु तद्दातव्यं ससाक्षिकम्॥
Verse 28
तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि
तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये। महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि॥
Verse 29
रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः विनापि शीर्षकात् कुर्यान्नृपद्रोहे ऽथ पातके
रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः। विनापि शीर्षकात् कुर्यान्नृपद्रोहेऽथ पातके॥
Verse 30
नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषन्तथा नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा
नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषं तथा। नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा॥
Verse 31
सहस्रार्थे तुलादीनि कोषमल्पे ऽपि दापयेत् शतार्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग् भवेत्
सहस्रार्थे तुलादीनि कोषमल्पेऽपि दापयेत्। शतार्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग् भवेत्॥
Verse 32
सचेलस्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् कारयेत्दर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ
सचेलस्नातं पुरुषमाहूय सूर्योदयकाले उपोषितं कृत्वा, नृपब्राह्मणसन्निधौ तस्य दर्भदिव्यपरीक्षाः कारयेत्।
Verse 33
तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां अग्निर्ज्वलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा
स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां तुला दिव्यं; शूद्रस्य ज्वलदग्निदिव्यं, अथवा विषदिव्यं सप्तयवप्रमाणेन।
Verse 34
तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः
तुलाधारणविद्वद्भिः शिक्षितोऽभियुक्तस्तुलामारुह्य, प्रतिमानेन समीकृतः; ततः रेखां कृत्वा अवतारितः।
Verse 35
आदित्यचन्द्रावनिलो ऽनलश् च द्यौर्भूमिरापोहृदयं यमश् च अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम्
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्॥
Verse 36
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर् विनिर्मिता सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर्विनिर्मिता। सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय॥
Verse 37
यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय शुद्धश्चेद्गमयोर्ध्वम्मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत्
यदि अहं पापकृन्मातः तदा मां त्वम् अधो नय; शुद्धश्चेत् गमय ऊर्ध्वं मां—इति तुलाकर्मणि अभिमन्त्रयेत्।
Verse 38
करौ विमृदितव्रीहेर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् सप्ताश्वप्त्यस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत्
करौ विमृदितव्रीहिलक्षयित्वा ततः न्यसेत्; सप्ताश्वप्त्यस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत्।
Verse 39
त्वमेव सर्वभूतानामन्तश् चरसि पावक साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यङ्गरे मम
त्वमेव सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक साक्षिवत्; पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं अङ्गारे मम।
Verse 40
तस्येत्युक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं समम् अग्निर्वर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोरुभयोरपि
तस्येत्युक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं समम्; अग्निवर्णं पिण्डं हस्तयोरुभयोः अपि न्यसेत्।
Verse 41
स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शतैर् व्रजेत् षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम्
स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शतैर्व्रजेत्; षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम्।
Verse 42
मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत्
मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात्। अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत्॥
Verse 43
पवित्राणां पवित्र त्वं शोध्यं शोधय पावन सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशस्तकम्
पवित्राणां पवित्र त्वं शोध्यं शोधय पावन। सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशस्तकम्॥
Verse 44
नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् समकालमिषुं मुक्तमानीयान्यो जवो नरः
नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत्। समकालमिषुं मुक्तमानीयान्यो जवो नरः॥
Verse 45
यदि तस्मिन्निमग्नाङ्गं पश्येच्च शुद्धिमाप्नुयात् त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थित
यदि तस्मिन्निमग्नाङ्गं पश्येच्च शुद्धिमाप्नुयात्। त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थित॥
Verse 46
त्रायस्वास्मादभीशापात् सत्येन भव मे ऽमृतम् एवमुक्त्वा विषं सार्ङ्गं भक्षयेद्धिमशैलजं
त्रायस्वास्मादभीशापात् सत्येन भव मेऽमृतम्। एवमुक्त्वा विषं सार्ङ्गं भक्षयेद्धिमशैलजम्॥
Verse 47
यस्य वेगैर् विना जीर्णं शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् देवानुग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकमाहरेत्
यस्य वेगान् अविसृज्य जीर्णं भवति, तस्य शुद्धिविधिः कथ्यते। देवान् अनुग्रहप्रदानान् सम्यगभ्यर्च्य तस्मिन् स्नाने यदुदकं तदाहरेत्।
Verse 48
संश्राव्य पापयेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयम् आचतुर्दशमादह्नो यस्य नो राजदैविकम्
संश्राव्य (स्वदोषं) पापयेत्; तस्मात् जलात् प्रसृतित्रयं पिबेत्। चतुर्दशदिनपर्यन्तं, यस्य दोषो न राजदैविकः।
Verse 49
व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यादसंशयम् सत्यवाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च
यदि घोरं व्यसनं जायते, स शुद्धः स्यादसंशयम्। सत्यवाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च (दिव्यप्रमाणेषु) प्रयुज्यन्ते।
Verse 50
देवतागुरुपादाश् च इष्टापूर्तकृतानि च इत्येते सुकराः प्रोक्ताः शपथाः स्वल्पसंशये
देवतागुरुपादैश्च इष्टापूर्तकृतैश्च—इत्येते शपथाः सुकराः प्रोक्ताः, स्वल्पसंशये प्रयोज्याः।
Frequently Asked Questions
Qualified witnesses are described as ascetic, charitable, well-born, truthful, dharma-oriented, straightforward, possessing sons, and financially established; additionally, they should be engaged in the pañca-yajña duties, typically in groups of three or five.
Women, the very old, children, gamblers, intoxicated or deranged persons, censured/accused persons, performers, sectarians, forgers, and impaired persons are listed as disqualified; however, in cases like theft, violence/assault, and forcible outrage, broader testimony is allowed.
Withholding known testimony is treated as a serious offense: the king may impose severe forfeiture, and the person is equated with false witnesses in sin and punishment.
In doubt, the statement of the many is preferred; among equals, the virtuous; and when credibility differs, the testimony of those with superior qualifications prevails—even over earlier testimony if later witnesses are more reliable.
The chapter prescribes written instruments marked with date and identity details (name, jāti/varṇa markers, gotra, father’s name), debtor acknowledgment in his own hand, witness attestations, scribe’s colophon, and validity of self-written documents—except those produced by force or fraud.
The ordeals are balance (tulā), fire (agni), water (āpaḥ), poison (viṣa), and koṣa; they are applied in grave accusations, particularly when the accuser is of high standing, with procedural constraints and suitability rules.