Adhyaya 255
Chapter 255: दायविभागकथनम् (On the Division of Inheritance)
अग्निर्देवः प्रमाणार्थदिव्यपरीक्षाभ्यः परं दायविभागं प्रवर्तयति, समाजस्थैर्यहेतुत्वेन कुटुम्बधननियमं धर्मोपायत्वेन दर्शयन्। पितुः स्वेच्छया विभागः—ज्येष्ठस्य विशेषः वा समभागः—इति; स्त्रीधनानिर्वाहे पत्नीनामपि समभागन्यायः। मृतोत्तरविभागे ऋणपरिशोधनं, दुहितॄणां शेषाधिकारः, स्वार्जितं सौहृददत्तं विवाहलाभश्च बहिष्कृताः। संयुक्तधनधर्माः, पितृसम्पादिते अधिकारः, विभागोत्तरजातपुत्राणां भागः च निर्दिश्यते। औरस-क्षेत्रज-पुत्रिकासुत-कानीन-पौनर्भव-दत्त-क्रीतादीनां पुत्रभेदाः, उत्तराधिकारक्रमः पिण्डकर्तव्यं च कथ्यते। पतितादिदोषैर्भागहरणं, किन्तु आश्रितानां साध्वीपत्नीभ्यश्च भरणपोषणविधानम्। स्त्रीधनस्य स्रोताः, तस्य परम्परागतगमनम्, विवाहविवाददण्डाः, आपत्काले स्त्रीधनप्रयोगः, सौतिग्रहणे प्रतिकरः, साक्ष्य-लेख्य-गृहक्षेत्रपृथक्भोगैर्विभागसिद्धिश्च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दिव्यानि प्रमाणानि नाम चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दायविभागकथनम् अग्निर् उवाच विभागञ्चेत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतान् ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘दिव्यानि प्रमाणानि’ नाम चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—दायविभागकथनम्। अग्निरुवाच—विभागं चेत् पिता कुर्यात्, इच्छया सुतान् विभजेत्; ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन, सर्वे वा स्युः समांशिनः।
Verse 2
यदि दद्यात् समानंशान् कार्याः पत्न्यः समांशिकाः न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेन वा
यदि दद्यात् समानांशान्, कार्याः पत्न्यः समांशिकाः। न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेण वा॥
Verse 3
शक्तस्थानीहमानस्य किञ्चिद्दत्वा पृथक् क्रिया न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यश् च पितृना कृतः
शक्तस्थानीहमानस्य किञ्चिद्दत्वा पृथक् क्रिया। न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यश्च पितृणा कृतः॥
Verse 4
विभजेयुः सुताः पित्रोरूर्ध्वमृक्थमृणं समम् मातुर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्य ऋते ऽन्नयः
विभजेयुः सुताः पित्रोरूर्ध्वमृक्थमृणं समम्। मातुर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्य ऋतेऽन्नयः॥
Verse 5
पितृद्रव्याविनाशेन यदन्यत् स्वयमर्जयेत् मैत्रमौद्वाहिकञ्चैव दायादानान्न तद्भवेत्
पितृद्रव्याविनाशेन यदन्यत् स्वयमर्जयेत्। मैत्रमौद्वाहिकञ्चैव दायादानां न तद्भवेत्॥
Verse 6
सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः अनेकपितृकाणान्तु पितृतो भागकल्पना
सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः। अनेकपितृकाणान्तु पितृतो भागकल्पना॥
Verse 7
भूर्यापिता महोपात्ता निबन्धो द्रव्यमेव वा तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः
भूर्यापितृकं महोपार्जितं निबन्धस्थितं द्रव्यं वा चलधनमेव वा—तत्र पितुः पुत्रस्य चोभयोः स्वाम्यं सदृशं स्यात्।
Verse 8
विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् दृश्याद्वा तद्विभागः स्यादायव्ययविशोधितात्
विभागानन्तरं सवर्णायां जातः सुतो विभागभाक्; अथवा आयव्ययविशोधितात् दृश्यादेव तस्य विभागः कल्प्यः।
Verse 9
क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेच्च यः दायादेभ्यो न तद्दद्याद्विद्यया लब्धमेव च
क्रमेणाभ्यागतं हृतद्रव्यं योऽभ्युद्धरेत्, स दायादेभ्यः न तद्दद्याद्; तथा विद्यया लब्धं द्रव्यमपि न दद्यादिति दोषभाग्।
Verse 10
पितृभ्यां यस्य यद्दत्तं तत्तस्यैव धनं भवेत् पितुरूर्ध्वं विभजतां माताप्यंशं समं हरेत्
पितृभ्यां यस्य यद्दत्तं तत्तस्यैव धनं; पितुरूर्ध्वं विभजतां दायादानां मध्ये माता अपि समांशं हरेत्।
Verse 11
असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः भागिन्यश् च निजादंशाद्दत्वांशन्तु तुरीयकं
असंस्कृताः भागिन्यः पूर्वसंस्कृतैर्भ्रातृभिः संस्कार्याः; ताश्च निजादंशात् दत्त्वा तुरीयकांशं संस्कारार्थं प्रदद्युः।
Verse 12
चतुःस्त्रिद्व्येकभागाः स्युर्वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जास्तु द्व्येकभागिनः
वर्णभेदेन भागाः स्युः—ब्राह्मणात्मजानां चतुस्त्रिद्व्येकभागाः; क्षत्रजस्य त्रिद्व्येकभागाः; विड्जस्य तु द्व्येकभागिनः।
Verse 13
अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत्तु दृश्यते तत् पुनस्ते समैर् अंशैर् विभजेरन्निति स्थितिः
अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत्तु दृश्यते तत् पुनस्ते समैरंशैर्विभजेरन्निति स्थितिः।
Verse 14
अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः
अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः।
Verse 15
औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा
औरसः धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः। क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा॥
Verse 16
गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः
गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः। कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः॥
Verse 17
क्षतायामक्षतायां वा जातः पौनर्भवः सुतः दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्री दत्तको भवेत्
क्षतायामक्षतायां वा पुनर्भवायां स्त्रियामुत्पन्नः सुतः ‘पौनर्भवः’ इति कथ्यते। यं माता वा पिता वा दद्यात्, स ‘पुत्री-दत्तकः’ भवेत्।
Verse 18
क्रीतश् च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्व्यं कृतः दत्तात्मा तु स्वयं दत्तो गर्भे वित्तः सहोढजः
क्रीतः सुतश्च, ताभ्यां विक्रीतः सुतश्च; कृत्रिमः स्यात् संकल्पेन कृतः, तथा स्वयंकृतः। दत्तात्मा तु स्वयं दत्तः; गर्भे वित्तः स गर्भस्थ एव वित्तनिश्चयितः; सहोढजः स मातृसह स्वीकृतः।
Verse 19
उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोपविद्धो भवेत् सुतः पिण्डदो ऽंशहरश् चैषां पूर्वाभावे परः परः
उत्सृष्टो यस्तु गृह्यते स ‘अपविद्धः’ सुतो भवेत्। एष पिण्डदः अंशहरश्च; एतेषां पूर्वाभावे परः परः क्रमशोऽधिकारवान्।
Verse 20
सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः जातो ऽपि दास्यां शूद्रस्य कामतो ऽंशहरो भवेत्
सजातीयेषु तनयेष्वयं मया विधिः प्रोक्तः। शूद्रस्य दास्यां जातोऽपि सुतः पितुः कामतोऽंशहरो भवेत्।
Verse 21
मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिकं अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतादृते
मृते पितरि भ्रातरस्तं विभागं कुर्युरर्धभागिकाः। अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतान् विना।
Verse 22
पत्नी दुहितरश् चैव पितरो भ्रातरस् तथा तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः
पत्नी दुहितरश्चैव पितरो भ्रातरस्तथा । तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥
Verse 23
एषामभावे पूवस्य धनभागुत्तरोत्तरः स्वर्यात्स्य ह्य् अपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः
एषामभावे पूर्वस्य धनभाग उत्तरोत्तरः । स्वरीयात्स्य ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥
Verse 24
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः । क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः ॥
Verse 25
संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः दद्याच्चापहेरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च
संसृष्टिनस्तु संसृष्टिः सोदरस्य तु सोदरः । दद्याच्चापहरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च ॥
Verse 26
अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्यधनं हरेत् असंसृष्त्यपि चादद्यात्सोदर्यो नान्यमानृजः
अन्योदर्यस्तु संसृष्टि नान्योदर्यधनं हरेत् । असंसृष्ट्यपि चादद्यात्सोदर्यो नान्यमानृजः ॥
Verse 27
पतितस्तत्सुतः क्लीवः पङ्गुरुन्मत्तको जडः अन्धो ऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्तव्यास्तु निरंशकाः
पतितः तत्सुतः क्लीवः पङ्गुः उन्मत्तको जडः अन्धोऽचिकित्स्यरोगाद्याश्च—निरंशका अपि—भर्तव्याः एव।
Verse 28
औरसाः क्षेत्रजास्त्वेषां निर्दोषा भागहारिणः सुताश् चैषां प्रभर्तव्या यावद्वै भर्तृसात्कृताः
एषां औरसाः क्षेत्रजाश्च निर्दोषाः भागहारिणः; एषां सुताश्च यावद् भर्तृसात्कृताः तावत् प्रभर्तव्याः।
Verse 29
अपुत्रा योषितश् चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च
एषां अपुत्रा योषितः साधुवृत्तयः भर्तव्याः; व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलाश्च निर्वास्याः।
Verse 30
पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतं आधिवेदनिकुञ्चैव स्त्रीधनं परिकीर्तितं
पितृमातृपतिभ्रातृदत्तं, मध्यग्न्युपागतं, आधिवेदनिकं च—एतत् स्त्रीधनं परिकीर्तितम्।
Verse 31
बन्धुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च अप्रजायामतीतायां बान्धवास्तदवाप्नुयुः
बन्धुदत्तं तथा शुल्कम् अन्वाधेयकमेव च; अप्रजायामतीतायां तद् बान्धवाः अवाप्नुयुः।
Verse 32
अप्रजास्त्रीधनं भ्रत्तुर्ब्राह्म्यादिषु चतुर्ष्वपि दुहितृणां प्रसूता चेच्छ्रेषे तु पितृगामि तत्
अप्रजायां स्त्रियाम् मृतायां तस्याः स्त्रीधनं भर्तुरेव भवति, ब्राह्म्यादिषु चतुर्ष्वपि विवाहेषु। दुहितृप्रसूता चेत् तद् दुहितृषु गच्छति; श्रेष्ठेषु तु पितृगामि तत्।
Verse 33
दत्वा कन्यां हरन् दण्ड्यो व्ययं दद्याच्च सोदयम् मृतायां दत्तमादद्यात् परिशोध्योभयव्ययम्
कन्यां दत्त्वा पुनर्हरन् दण्ड्यः; स व्ययं सोदयम् दद्याच्च। कन्यायां मृतायां दत्तमादद्यात्; उभयव्ययं परिशोध्यः।
Verse 34
दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रिये दातुमर्हति
दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके, स्त्रीधनं गृहीत्वा भर्ता तदा स्त्रिये दातुं न अर्हति।
Verse 35
अधिवित्तस्त्रियै दद्यादधिवेदनिकं समम् न दत्तं स्रीधनं यस्यै दत्ते त्वर्धं प्रकीर्तितम्
अधिवित्तस्त्रियै समम् अधिवेदनिकं दद्याद्। यस्यै स्त्रीधनं न दत्तं, दत्ते तु अर्धं प्रकीर्तितम्।
Verse 36
विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश् च यौतिकैः
विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यैः अभिलेखितैः च, गृहक्षेत्रैश्च यौतिकैः, विभागभावना ज्ञेया।
Frequently Asked Questions
A father may partition at his discretion, either granting the eldest a superior share or making all sons equal sharers.
By treating inheritance, maintenance duties, and evidentiary standards as Dharma-in-action—mechanisms that prevent conflict, protect dependents, and preserve social order, thereby supporting the puruṣārthas and the broader mokṣa-oriented life.