Adhyaya 258

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वाक्पारुष्यादिप्रकरणं नाम सप्तपञ्चाशदधिकद्विशतत्मो ऽध्यायः अथाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ऋग्विधानं अग्निर् उवाच ऋग्यजुःसामाथर्वविधानं पुष्करोदितम् भुक्तिमुक्तिकरं जप्याद्धोमाद्रामाय तद्वदे

इत्याग्नेये महापुराणे वाक्पारुष्यादिप्रकरणं नाम सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—ऋग्विधानम्। अग्निरुवाच—ऋग्यजुःसामाथर्वविधानं पुष्करोदितं भुक्तिमुक्तिकरं; जप्याद्धोमाद्रामाय तद्वदे।

Verse 2

पुष्कर उवाच प्रतिवेदन्तु कर्माणि कार्याणि प्रवदामि ते प्रथमं ऋग्विधानं वै शृणु त्वं भुक्तिमुक्तिदम्

पुष्कर उवाच—प्रतिवेदं तु कर्माणि कार्याणि प्रवदामि ते। प्रथमं ऋग्विधानं वै शृणु त्वं भुक्तिमुक्तिदम्॥

Verse 3

अन्तर्जले तथा होमे जपती मनसेप्सितम् कामं करोति गायत्री प्राणायामाद्विशेषतः

अन्तर्जले तथा होमे जपती मनसेप्सितं कामं करोति गायत्री प्राणायामाद्विशेषतः।

Verse 4

गायत्र्या दशसाहस्रो जपो नक्ताशनो द्विज बहुस्नातस्य तत्रैव सर्वकल्मषनाशनः

हे द्विज! नक्ताशनव्रतं कृत्वा बहुशः स्नात्वा गायत्र्याः दशसाहस्रं जपः, तस्मिन्नेव नियमपालने सर्वकल्मषनाशनः भवति।

Verse 5

दशायुतानि जप्त्वाथ हविष्याशी स मुक्तिभाक् प्रणवो हि परं ब्रह्म तज्जपः सर्वपापहा

अथ दशायुतानि जप्त्वा हविष्याशी स मुक्तिभाक् भवति। प्रणवो हि परं ब्रह्म; तज्जपः सर्वपापहा।

Verse 6

ओंकारशतजप्तन्तु नाभिमात्रोदके स्थितः जलं पिवेत् स सर्वैस्तु पापैर् वै विप्रमुच्यते

ओंकारस्य शतजप्तं कृत्वा नाभिमात्रोदके स्थितः जलं पिबेत्; स सर्वैः पापैः वै विप्रमुच्यते।

Verse 7

मात्रात्रयं त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो ऽग्नयः महाव्याहृतयः सप्त लोका होमो ऽखिलाघहा

मात्रात्रयं त्रयो वेदाः त्रयो देवाः त्रयोऽग्नयः। महाव्याहृतयः सप्त लोका; होमोऽखिलाघहा॥

Verse 8

गायत्री परमा जाप्या महाव्याहृतयस् तथा अन्तर्जले तथा राम प्रोक्तश् चैवाघमर्षणः

गायत्री परमा जाप्या महाव्याहृतयस्तथा। अन्तर्जले तथा; रामप्रोक्तश्चैवाघमर्षणः॥

Verse 9

अग्निमीले पुरोहितं सूत्को ऽयं वह्निदैवतः पापैर् हि विप्रमुच्यत इति ग , घ , ञ च शिरसा धारयन् वह्निं यो जपेत्परिवत्सरम्

यो वह्निं शिरसा धारयन् संवत्सरपर्यन्तं ‘अग्निमीळे पुरोहितम्’ इति सूत्कमन्त्रं—वह्निदैवतं, ‘पापैर्हि विप्रमुच्यते’ इति सह ग-घ-ञ-वर्णैः—जपेत्, स पापमलैः प्रमुच्यते।

Verse 10

होमं त्रिषवणं भैक्ष्यमनग्निज्वलनञ्चरेत् अतः परमृचः सप्त वाय्वाद्या याः प्रकीर्तिताः

त्रिषवणं होमं कुर्यात्, भैक्ष्येण जीवेत्, अनग्निज्वलनं चरेत्; ततः परं वाय्वाद्याः प्रकीर्तिताः सप्त ऋचः जपेत्।

Verse 11

ता जपन् प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते मेधाकामो जपेन्नित्यं सदसन्यमिति त्यचम्

ताः ऋचः प्रयतो नित्यं जपन् इष्टान् कामान् समश्नुते। मेधाकामः ‘सदसन्यम्’ इति त्यचं मन्त्रं नित्यं जपेत्।

Verse 12

अन्वयो यन्निमाः प्रोक्ताः नवर्चो मृत्युनाशनाः शुनःशेफमृषिं बद्धः सन्निरुद्धो ऽथ वा जपेत्

अन्वयतः प्रोक्ताः इमाः नव ऋचो मृत्युनाशनाः। शुनःशेफमृषिं दृष्ट्वा बद्धः सन्निरुद्धो वा ताः जपेत्।

Verse 13

मुच्यते सर्वपापेभ्यो गदी वाप्यगदो भवेत् य इच्छेच्छाश्वतं कामं मित्रं प्राज्ञं पुरन्दरं

सर्वपापेभ्यः मुच्यते; गदी वा भवेत्, अपि वा अगदो भवेत्। यः शाश्वतं कामसिद्धिं इच्छेत्, स मित्रं प्राज्ञं पुरन्दरं सेवेत्।

Verse 14

ऋग्भिः षोड्शभिः कुर्यादिन्द्रियस्येति दिने दिने हिरण्यस्तूपमित्येतज्जपन् शत्रून् प्रबाधते

ऋग्भिः षोडशभिः ‘इन्द्रियस्य’ इति मन्त्रेण दिने दिने कर्म जपं च कुर्यात्। ‘हिरण्यस्तूपम्’ इत्यादिमन्त्रं पुनःपुनर्जपन् शत्रून् प्रबाधते।

Verse 15

क्षेमी भवति चाध्वानो ये ते पन्था जपन् नरः रौद्रीभिःषड्भिरीशानं स्तूयाद्यो वै दिने दिने

अध्वानः क्षेमी भवन्ति; ये ते पन्थाः इति मन्त्रं जपन् पथि गच्छन् नरः निर्भयः भवति। यः षड्भिः रौद्रीभिः दिने दिने ईशानं स्तौति स क्षेमं कल्याणं च प्राप्नोति।

Verse 16

चरुं वा कल्पयेद्रौद्रं तस्य शान्तिः परा भवेत् उदित्युदन्तमादित्यमुपतिष्ठन् दिने दिने

अथवा रौद्रं चरुं कल्पयेत्; तेन परा शान्तिः सिध्यति। उदित्यम् उदन्तम् आदित्यं प्रति, उदयदिशं सम्मुखः सन्, दिने दिने उपतिष्ठेत्।

Verse 17

क्षिपेज्जलाञ्जलीन् सप्त मनोदुःखविनाशनं द्विषन्तमित्यथार्धर्चं यद्विप्रान्तं जपन् स्मरेत्

सप्त जलाञ्जलीः क्षिपेत्; तत् मनोदुःखविनाशनम्। अनन्तरं ‘द्विषन्तम्’ इत्याद्यर्धर्चं जपन्, विप्रैः उपदिष्टं तदर्थं स्मरेत्।

Verse 18

आगस्कृत् सप्तरात्रेण विद्वेषमधिगच्छति आरोग्यकामी रोगी वा प्रस्कन्नस्योत्तमं जपेत्

आगस्कृत् सप्तरात्रेण विद्वेषम् अधिगच्छति। आरोग्यकामी रोगी वा प्रस्कन्नस्योत्तमं मन्त्रं जपेत्।

Verse 19

उत्तमस्तस्य चार्धर्चो जपेद्वै विविधासने उदयत्यायुरक्ष्यय्यं तेजो मध्यन्दिने जपेत्

एतेषु उत्तमः साधकः तं मन्त्रं अर्धर्चया सह नानाविधासनेषु उपविश्य जपेत्। उदयकाले जपात् अक्षयम् आयुः लभते; मध्याह्ने जपात् तेजो बलं च प्राप्नोति।

Verse 20

सन्निबद्धो ऽथेति क , ख , ज च अस्तं प्रतिगते सूर्ये द्विषन्तं प्रतिबाधते न वयश्चेति सूक्तानि जपन् शत्रून्नियच्छति

सन्निबद्धः अथ इति क-ख-ज-शब्दान् अस्तं गते सूर्ये जपेत्; तेन द्विषन्तं प्रतिबाधते। ‘न वयः…’ इत्यादि सूक्तानि जपन् शत्रून् नियच्छति।

Verse 21

एकादश सुपर्णस्य सर्वकामान्विनिर्दिशेत् आध्यात्मिकीः क इत्य् एता जपन्मोक्षमवाप्नुयात्

सुपर्णस्य एकादशविधं मन्त्ररूपं सर्वकामसिद्धये विनिर्दिशेत्। आध्यात्मिकस्वरूपाः ‘क’ इत्याद्याः एताः जपन् मोक्षमवाप्नुयात्।

Verse 22

आ नो भद्रा इत्य् अनेन दीर्घमायुरवाप्नुयात् त्वं सोमेति च सूक्तेन नवं पश्येन्निशाकरं

‘आ नो भद्राः…’ इत्यनेन मन्त्रेण दीर्घमायुः अवाप्नुयात्। ‘त्वं सोम…’ इति सूक्तेन नवोदितं निशाकरं पश्येत्।

Verse 23

उपतिष्ठेत् समित्पाणिर्वासांस्याप्नोत्यसंशयं आयुरीप्सन्निममिति कौत्स सूक्तं सदा जपेत्

समित्पाणिः उपतिष्ठेत्; तेन वासांसि निःसंशयं प्राप्नोति। आयुः ईप्सन् ‘इमम् इति’ इत्यारम्भं कौत्ससूक्तं सदा जपेत्।

Verse 24

आपनः शोशुचदिति स्तुत्वा मध्ये दिवाकरं यथा मुञ्चति चेषोकां तथा पापं प्रमुञ्चति

“आपनः शोशुचद् …” इति वचोभिः स्तुत्वा, यथा मध्याह्ने दिवाकरः स्व-रश्मीन् मुञ्चति, तथा एव जनः पापं प्रमुञ्चति।

Verse 25

जातवेदस इत्य् एतज्जपेत् स्वस्त्ययनं पथि भयैर् विमुच्यते सर्वैः स्वस्तिमानाप्नुयात् गृहान्

“जातवेदस …” इत्येतत् स्वस्त्ययनं पथि जपेत्; सर्वैर्भयैर्विमुच्यते, स्वस्तिमान् गृहान् आप्नुयात्।

Verse 26

व्युष्टायाञ्च तथा रात्र्यामेतद्दुःस्वप्ननाशनं प्रमन्दिनेति सूयन्त्या जपेद्गर्भविमोचनं

व्युष्टायां तथा रात्र्याम् एतज्जपः दुःस्वप्ननाशनः; प्रसवकाले च स्त्री “प्रमन्दिने …” इत्यादि जपेत्, गर्भविमोचनाय।

Verse 27

जपन्निन्द्रमिति स्नातो वैश्यदेवन्तु सप्तकं मुञ्चत्याज्यं तथा जुह्वत् सकलं किल्विषं नरः

“इन्द्रम् …” इति जपन् स्नात्वा, वैश्यदेवं सप्तकं कृत्वा, आज्यं जुह्वन् नरः सकलं किल्विषं मुञ्चति।

Verse 28

इमामिति जपन् शश्वत् कामानाप्नोत्यभीप्सितान् मानस्तोक इति द्वाभ्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचिः

“इमाम् …” इति शश्वज्जपन् अभीप्सितान् कामान् आप्नोति; तथा “मान …” “स्तोक …” इति द्वाभ्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचिर्जपेत्।

Verse 29

औडुम्बरीश् च जुहुयात्समिधश्चाज्यसंस्कृताः छित्त्वा सर्वान्मृत्युपाशान् जीवेद्रोगविवर्जितः

औडुम्बरीसमिधो घृतसंस्कृताः अग्नौ जुहुयात्। एवं सर्वान् मृत्युपाशान् छित्त्वा रोगविवर्जितः जीवेत्॥

Verse 30

ऊर्ध्वबाहुरनेनैव स्तुत्वा सम्भुं तथैव च मानस्तोकेति च ऋचा शिखाबन्धे कृते नरः

ऊर्ध्वबाहुः सन् अनेनैव शम्भुं स्तुत्वा तथैव च। शिखाबन्धे कृते नरः ‘मानस्तोके’ इति ऋचा जपेत्॥

Verse 31

अघृष्यः सर्वभूतानां जायते संशयं विना चित्रमित्युपतिष्ठेत त्रिसन्ध्यं भास्करं तथा

सर्वभूतानाम् अघृष्यः जायते संशयं विना। ‘चित्रम्’ इत्युपतिष्ठेत त्रिसन्ध्यं भास्करं तथा॥

Verse 32

समित्पाणिर्नरो नित्यमीप्सितं धनमाप्नुयात् अथ स्वप्नेति च जपन् प्रातर्मध्यन्दिने दिने

समित्पाणिर्नरो नित्यं ईप्सितं धनमाप्नुयात्। ‘अथ स्वप्ने’ इति जपन् प्रातर्मध्यन्दिने दिने॥

Verse 33

दुःस्वप्नञ्चार्हते कृत्स्नं भोजनञ्चाप्नुयाच्छुभम् उभे पुमानिति तथा रक्षोघ्नः परिकीर्तितः

दुःस्वप्नं च अर्हते कृत्स्नं भोजनं चाप्नुयात् शुभम्। ‘उभे पुमान्’ इति तथा रक्षोघ्नः परिकीर्तितः॥

Verse 34

उभे वासा इति ऋचो जपन् कामानवाप्नुयात् न सागन्निति च जपन् मुच्यते चाततायिनः

“उभे वासा” इत्यारभ्यां ऋचं जपन् इच्छितान् कामान् अवाप्नुयात्; तथा “न सागन्न्” इत्यारभ्यां जपन् आततायित्वजन्यपापादपि मुच्यते।

Verse 35

कया शुभेति च जपन् जातिश्रैष्ठमवाप्नुयात् इमन्नृसोममित्येतत् सर्वान् कामानवाप्नुयात्

“कया शुभेति” इति मन्त्रं जपन् जातिश्रैष्ठ्यं प्राप्नुयात्; तथा “इमन्नृसोमम्” इति मन्त्रजपेन सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।

Verse 36

पितरित्युपतिष्ठेत नित्यमर्थमुपस्थितं अग्ने नयेति सूक्तेन घृतहोमश् च मार्गगः

“पितरः” इत्युच्चार्य नित्यं उपतिष्ठेत, अर्थे सदा समुपस्थितः; तथा “अग्ने नय” इत्यारभ्ये सूक्ते घृतहोमं कुर्यात्, तेन सन्मार्गगः भवति।

Verse 37

वीरान्नयमवाप्नोति सुश्लोकं यो जपेत् सदा कङ्कतो नेति सूक्तेन विषान् सर्वान् व्यपोहति

यः सदा सुश्लोकं जपेत् स वीरान्नयम् अवाप्नोति; तथा “कङ्कतो नेति” इत्यारभ्ये सूक्ते जपन् सर्वान् विषान् व्यपोहति।

Verse 38

यो जात इति सूक्तेन सर्वान् कामानवाप्नुयात् गणानामिति सूक्तेन श्निग्धमाप्नोत्यनुत्तमं

“यो जातः” इत्यारभ्ये सूक्ते जपन् सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्; तथा “गणानाम्” इत्यारभ्ये सूक्ते जपन् अनुत्तमं श्निग्धं समृद्धिं च प्राप्नोति।

Verse 39

यो मे राजन्नितीमान्तु दुःस्वप्नशमनीमृचं अध्वनि प्रस्थितो यस्तु पश्येच्छत्रूं समुत्थितं

यो मे राजन् इतीमान्तु दुःस्वप्नशमनीमृचं अध्वनि प्रस्थितो यस्तु पश्येच्छत्रूं समुत्थितम्—स तया रक्षार्थं जपेत्।

Verse 40

अप्रशस्तं प्रशस्तं वा कुविदङ्ग इमं जपेत् द्वाविंशकं जपन् सूक्तमाध्यात्मिकमनुत्तमं

अप्रशस्तं प्रशस्तं वा कुविदङ्ग इमं जपेत्; द्वाविंशकं जपन् सूक्तम् आध्यात्मिकम् अनुत्तमम्।

Verse 41

पर्वसु प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते कृणुष्वेति जपन् सूक्तं जुह्वदाज्यं समाहितः

पर्वसु प्रयतो नित्यं इष्टान् कामान् समश्नुते; कृणुष्वेति जपन् सूक्तं जुह्वदाज्यं समाहितः।

Verse 42

भोजनञ्चाप्नुयाच्छतमिति ख , ग , घ , ज च नित्यमन्नमुपस्थितमिति क , छ च आरातीनां हरेत् प्राणान् रक्षांस्यपि विनाशयेत् उपतिष्ठेत् स्वयं वह्निं परित्यृचा दिने दिने

भोजनञ्चाप्नुयाच्छतमिति ख-ग-घ-ज-पाठाः; नित्यमन्नमुपस्थितमिति क-छ-पाठौ। आरातीनां हरेत् प्राणान् रक्षांस्यपि विनाशयेत्; उपतिष्ठेत् स्वयं वह्निं परित्यृचा दिने दिने।

Verse 43

तं रक्षति स्वयं वह्निर्विश्वतो विश्वतोमुखः हंसः शुचिः सदित्येतच्छुचिरीक्षेद्दिवाकरं

तं रक्षति स्वयं वह्निर्विश्वतो विश्वतोमुखः; हंसः शुचिः सदा इत्येतत्—शुचिरीक्षेद्दिवाकरम्।

Verse 44

कृषिं प्रपद्यमानस्तु स्थालीपाकं यथाविधि जुहुयात् क्षेत्रमध्ये तु स्वनीस्वाहास्तु पञ्चभिः

कृषिकर्मारम्भे यथाविधि स्थालीपाकं जुहुयात्। क्षेत्रस्य मध्ये तु ‘स्वनी स्वाहा’ इति वदन् पञ्चभिराहुतिभिः होमं कुर्यात्॥

Verse 45

इन्द्राय च मरुद्भ्यस्तु पर्जन्याय भगाय च यथालिङ्गन्तु विहरेल्लाङ्गलन्तु कृषीबलः

इन्द्राय मरुद्भ्यः पर्जन्याय भगाय च आहुतिं दद्यात्। ततः यथालिङ्गं विधीन् आचरन् कृषीबलः लाङ्गलं भवतु॥

Verse 46

युक्तो धान्याय सीतायै सुनासीरमथोत्तरं गन्धमाल्यैर् नमस्कारैर् यजेदेताश् च देवताः

युक्तः सन् धान्याय सीतायै ततः सुनासीराय च। गन्धमाल्यनमस्कारैः एताः देवताः सम्यग् यजेत्॥

Verse 47

प्रवापने प्रलवने खलसीतापहारयोः अमोघङ्कर्म भवति वर्धते सर्वदा कृषिः

प्रवापने प्रलवने खलकरणे सीताकर्षणे च। पहारनिवारणे च कर्म अमोघं भवति; कृषिः सर्वदा वर्धते॥

Verse 48

समुद्रादिति सूक्तेन कामानाप्नोति पावकात् विश्वानर इति द्वाभ्यां य ऋग्भ्यां वह्निमर्हति

‘समुद्रात्’ इत्यादिसूक्तेन पावकात् कामान् आप्नोति। ‘विश्वानर’ इत्यादिद्वाभ्यां ऋग्भ्यां वह्निपूजायै वह्नियागाय च अर्हो भवति॥

Verse 49

स तरत्यापदः सर्वा यशः प्राप्नोति चाक्षयं विपुलां श्रियमाप्नोति जयं प्राप्नोत्यनुत्तमं

स सर्वाः आपदः तरति; अक्षयं यशः प्राप्नोति, विपुलां श्रियम् आप्नोति, अनुत्तमं जयम् अपि प्राप्नोति।

Verse 50

अग्ने त्वमिति च स्तुत्वा धनमाप्नोति वाञ्छितं प्रजाकामो जपेन्नित्यं वरुणदैवतत्रयं

“अग्ने त्वम्” इत्यादिना स्तुत्वा वाञ्छितं धनम् आप्नोति। प्रजाकामः तु वरुणदैवतत्रयं नित्यं जपेत्।

Verse 51

स्वस्त्या त्रयं जपेत् प्रातः सदा स्वस्त्ययनं महत् स्वस्ति पन्था इति प्रोच्य स्वस्तिमान् व्रजते ऽध्वनि

प्रातः स्वस्त्या त्रयं जपेत्—महत् स्वस्त्ययनं सदा। “स्वस्ति पन्थाः” इति प्रोच्य स्वस्तिमान् अध्वनि व्रजेत्।

Verse 52

विजिगीषुर्वनस्पते शत्रूणां व्याधितं भवेत् स्त्रिया गर्भप्रमूढाया गर्भमोक्षणमुत्तमं

“विजिगीषुर्वनस्पते” इति—विजयकामी शत्रूणां व्याधितं भवेत्; गर्भप्रमूढायाः स्त्रियाः गर्भमोक्षणं च उत्तमम्।

Verse 53

व्याधिकम्भवदिति ट अच्छावदेति सूक्तञ्च वृष्टिकामः प्रयिओजयेत् निराहारः क्लिन्नवासा न चिरेण प्रवर्षति

“व्याधिकम्भवद्” इत्यादि मन्त्रं तथा “अच्छावद” इति सूक्तं वृष्टिकामः प्रयोजयेत्। निराहारः क्लिन्नवासा च न चिरेण प्रवर्षति।

Verse 54

मनसः काम इत्य् एतां पशुकामो नरो जपेत् कर्दमेन इति स्नायात्प्रजाकामः शुचिव्रतः

पशुकामो नरः “मनसः काम” इत्यादि मन्त्रं जपेत्। प्रजाकामः शुचिव्रतः “कर्दमेन” इत्यादि मन्त्रं जपन् स्नानं कुर्यात्।

Verse 55

अश्वपूर्वा इति स्नायाद्राज्यकामस्तु मानवः राहिते चर्मणि स्नायात् ब्राह्मणस्तु यथाविधि

राज्यकामो मानवः “अश्वपूर्वा” इत्यादि जपन् स्नायात्। ब्राह्मणस्तु राहिते चर्मणि स्थित्वा यथाविधि स्नानं कुर्यात्।

Verse 56

राजा चर्मणि वैयाघ्रे छागे वैश्यस्तथैव च दशसाहस्रिको होमः प्रत्येकं परिकीर्तितः

राजा वैयाघ्रे चर्मणि स्थित्वा कर्म कुर्यात्; वैश्यस्तु छागचर्मणि तथैव। तयोः प्रत्येकं दशसाहस्रिको होमः विहितः।

Verse 57

आगार इति सूक्तेन गोष्ठे गां लोकमातरं उपतिष्ठेद्व्रजेच्चैव यदिच्छेत्ताः सदाक्षयाः

“आगार” इति सूक्तेन गोष्ठे लोकमातरं गां उपतिष्ठेत्, व्रजे च गच्छेत्। यदिच्छेत् ताः (सम्पदः) सदाक्षयाः भवन्ति।

Verse 58

उपेतितिसृभीराज्ञो दुन्दुभिमभिमन्त्रयेत् तेजो बकञ्च प्राप्नोति शत्रुञ्चैव नियच्छति

राज्ञः प्रस्थिते दुन्दुभिमभिमन्त्रयेत्। तेन तेजो बलं च प्राप्नोति, शत्रुं च नियच्छति।

Verse 59

तृणपाणिर्जपेत्सूक्तुं रक्षोघ्नं दस्युन्भिर्वृतः ये के च उमेत्यृचं जप्त्वा दीर्घमायुराप्नुयात्

तृणपाणिः सन्, दस्युभिर्वृतोऽपि, रक्षोघ्नं सूक्तं जपेत्; तथा “ये के च …” इत्याद्यां ऋचं जप्त्वा दीर्घमायुर्लभते।

Verse 60

जीमूतसूक्तेन तथा सेनाङ्गान्यभिमन्त्रयेत् यधा लिङ्गं ततो राजा विनिहन्ति रणे रिपून्

तथा जीमूतसूक्तेन सेनाङ्गानि सर्वाण्यभिमन्त्रयेत्; ततो लिङ्गानुसारतः राजा रणे रिपून् विनिहन्ति।

Verse 61

आग्नेयेति त्रिभिःसूक्तैर् धनमाप्नोति चाक्षयं अमीवहेति सूक्तेन भूतानि स्थापयेन्निशि

“आग्नेयी…” इत्यादिभिः त्रिभिः सूक्तैः अक्षयं धनमाप्नोति; “अमीवहे…” इति सूक्तेन च निशि भूतानि स्थापयेत्।

Verse 62

सबाधे विषमे दुर्गे बन्धा वा निर्गतः क्वचित् पलायन् वा गृहीतो वा सूक्तमेतत्तथा जपेत्

सबाधे विषमे दुर्गे, बन्धो वा निर्गमोऽपि वा; पलायन् वा गृहीतो वा, सूक्तमेतत्तदा जपेत्।

Verse 63

त्रिरात्रं नियतोपोष्य श्रापयेत् पायसञ्चरुं तेनाहुतिशतं पूर्णं जुहुयात् त्र्यम्बकेत्यृचा

त्रिरात्रं नियतोपोष्य, पायसञ्चरुं श्रापयेत्; तेनाहुतिशतं पूर्णं, त्र्यम्बकेत्यृचा जुहुयात्।

Verse 64

अवाप्तवानिति ट समुद्दिश्य महादेवं जीवेदब्दशतं सुखं तच्चक्षुरित्यृचा स्नात उपतिष्ठेद्दिवाकरं

“अवाप्तवान् …” इति मन्त्रं जपित्वा महादेवं समुद्दिश्य, सुखेन शतवर्षं जीवेत्। स्नात्वा ततो “तच्चक्षुः …” इत्यृचा दिवाकरम् उपतिष्ठेत्।

Verse 65

उद्यन्तं मध्यगञ्चैव दीर्घमायुर्जिजीविषुः इन्द्रा सोमेति सूक्तन्तु कथितं शत्रुनाशनं

दीर्घमायुर्जिजीविषुः उद्यन्तं मध्यगं चैव (सूर्यं) प्रयुञ्जीत। “इन्द्रा सोमाः …” इति सूक्तं शत्रुनाशनं कथितम्।

Verse 66

यस्य लुप्तं व्रतं मोहाद्व्रात्यैर् वा संसृजेत्सह उपोष्याज्यं स जुहुयात्त्वमग्ने व्रतपा इति

यस्य मोहाद् व्रतं लुप्तं व्रात्यैर्वा सह संसृजेत्, स उपोष्य आज्यं जुहुयात्—“त्वमग्ने व्रतपा” इति।

Verse 67

आदित्येत्यृक् च सम्राजं जप्त्वा वादे जयी भवेत् महीति च चतुष्केण मुच्यते महतो भयात्

“आदित्य …” इत्यृचं “सम्राजम्” च जप्त्वा वादे जयी भवेत्। “मही …” इति चतुष्केण महतो भयात् मुच्यते।

Verse 68

ऋचं महीति जप्त्वा यदि ह्य् एतत् सर्वकामानवाप्नुयात् द्वाचत्वारिंशतिं चैन्द्रं जप्त्वा नाशयते रिपून्

“मही …” इत्यृचं जप्त्वा हि सर्वकामान् अवाप्नुयात्। द्वाचत्वारिंशतिं चैन्द्रं जप्त्वा रिपून् नाशयति।

Verse 69

वाचं महीति जप्त्वा च प्राप्नोत्यारोग्यमेव च शन्नो भवेति द्वाभ्यान्तु भुक्त्वान्नं प्रयतः शुचिः

“वाचं महीति” मन्त्रं जप्त्वा नरोऽवश्यं आरोग्यं प्राप्नोति। भुक्त्वा चान्नं प्रयतः शुचिर्भूत्वा “शन्नो भवेति” आरभ्य द्वे ऋचौ कल्याणार्थं जपेत्।

Verse 70

हृदयं पाणिना स्पृष्ट्वा व्याधिभिर् नाभिभूयते उत्तमेदमिति स्नातो हुत्त्वा शत्रुं प्रमापयेत्

हृदयं पाणिना स्पृष्ट्वा न व्याधिभिरभिभूयते। “उत्तमेदम्” इति मन्त्रेण स्नात्वा, ततः हुत्वा शत्रुं प्रमापयेत्।

Verse 71

शन्नोग्न इति सूक्तेन हुतेनान्नमवाप्नुयात् कन्या वारर्षिसूक्तेन दिग्दोषाद्विप्रमुच्यते

“शन्नोऽग्न इति” सूक्तेन सह हुत्वा अन्नं (पोषणं) लभते। कन्या च “वारर्षिसूक्तेन” हुत्वा दिग्दोषात् सम्यग्विप्रमुच्यते।

Verse 72

यदत्य कव्येत्युदिते जप्ते ऽवश्यं जगद्भवेत् यद्वागिति च जप्तेन वाणी भवति संस्कृता

उदिते सूर्ये “यदत्यकव्येति” आरभ्य मन्त्रं जप्तेऽवश्यं काव्यकर्तृत्वं भवति। “यद्वागिति” मन्त्रजपेन च वाणी संस्कृता सुभगा भवति।

Verse 73

वाचो विदितमिति त्वेतां जपन् वाचं समश्नुते पवित्राणां पवित्रन्तु पावमान्येत्यृचो मताः

“वाचो विदितम्” इत्येतां मन्त्रऋचं जपन् वाचः सामर्थ्यं प्राप्नोति। “पवित्राणां पवित्रम्” इति प्रसिद्धाः पावमान्यः ऋचः पावनत्वेन मताः।

Verse 74

वैखानसा ऋचस्त्रिंशत्पवित्राः परमा मताः आदित्येति प्रसंम्राजमिति ग , घ , ञ संस्थितेति क , छ , च ऋचो द्विषष्टिः प्रोक्ताश् च परस्वेत्यृषिसत्तम

वैखानसाः ऋचः त्रिंशत् पवित्राः परमा मताः। केषुचित् पाठेषु “आदित्येति” “प्रसंम्राजम् इति” (ग, घ, ञ) इति; अन्येषु “संस्थितेति” (क, छ, च) इति। ऋचो द्विषष्टिः प्रोक्ताः, “परस्वेति” पाठेन, हे ऋषिसत्तम।

Verse 75

सर्वकल्मषनाशाय पावनाय शिवाय च स्वादिष्टयेतिसूक्तानां सप्तषष्टिरुदाहृता

सर्वकल्मषनाशाय पावनाय शिवाय च। “स्वादिष्टयेति” सूक्तानां सप्तषष्टिरुदाहृता॥

Verse 76

दशोत्तराण्यृचाञ्चैताः पावमान्यः शतानि षट् एतज्जपंश् च जुह्वच्च घोरं मृत्युभयं जयेत्

दशोत्तराण्यृचाः एताः पावमान्यः शतानि षट्। एतज्जपं च जुह्वच्च घोरं मृत्युभयं जयेत्॥

Verse 77

आपोहिष्टेति वारिस्थो जपेत्पापभयार्दने प्रदेवन्नेति नियतो जपेच्च मरुधन्वसु

आपो हि ष्ठेति वारिस्थो जपेत् पापभयार्दने। प्रदेवन्नेति नियतो जपेच्च मरुधन्वसु॥

Verse 78

प्राणान्तिके भये प्राप्ते क्षिप्रमायुस्तु विन्दति प्रावेयामित्यृचमेकां जपेच्च मनसा निशि

प्राणान्तिके भये प्राप्ते क्षिप्रमायुस्तु विन्दति। “प्रावेयाम्” इत्यृचमेकां जपेच्च मनसा निशि॥

Verse 79

व्युष्टायामुदिते सूर्ये द्यूते जयमवाप्नुयात् मा प्रगामेति मूढश् च पन्थानं पथि विन्दति

व्युष्टायां प्रभाते सूर्य उदिते सति द्यूते जयमवाप्नुयात्। ‘मा प्रगाम’ इति मूढोऽपि पथि चरन् पन्थानं पथि एव विन्दति, यात्रा सफलतामेति।

Verse 80

क्षीणायुरिति मन्येत यङ्कञ्चित् सुहृदं प्रियं यत्तेयमिति तु स्नातस्तस्य मूर्धानमालभेत्

‘क्षीणायुरिति’ मन्येत यं कञ्चित् सुहृदं प्रियं; स्नातः ‘यत्तेयम्’ इति वदन् तस्य मूर्धानमालभेत्।

Verse 81

सहस्रकृत्वः पञ्चाहं तेनायुर्विन्दते महत् इदं मेध्येति जुहुयात् घृतं प्राज्ञः सहस्रशः

पञ्चाहं सहस्रकृत्वः कृत्वा तेनायुर्विन्दते महत्। प्राज्ञः ‘इदं मेध्य’ इति घृतं सहस्रशोऽग्नौ जुहुयात्।

Verse 82

पशुकामो गवां गोष्ठे अर्थकामश् चतुष्पथे वयः सुपर्ण इत्य् एतां जपन् वै विन्दते श्रियं

पशुकामो गवां गोष्ठे अर्थकामश्चतुष्पथे। ‘वयः सुपर्ण’ इत्येतां जपन् वै श्रियं विन्दति निश्चितम्।

Verse 83

हविष्यन्तीयमभ्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते तस्य रोगा विनश्यन्ति कायाग्निर्वर्धते तथा

हविष्यन्तीं व्रतमभ्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते। तस्य रोगा विनश्यन्ति, कायाग्निर्वर्धते तथा।

Verse 84

या ओषधयः स्वस्त्ययनं सर्वव्याधिविनाशनं वृहस्पते अतीत्येतद्वृष्टिकामः प्रयोजयेत्

या ओषधयः स्वस्त्ययनं मङ्गलरक्षाकरं सर्वव्याधिविनाशनं च; हे बृहस्पते, एतन्मन्त्रं सम्यगुच्चार्य वृष्टिकामः तदुपायं प्रयोजयेत्।

Verse 85

सर्वत्रेति परा शान्तिर्ज्ञेया प्रतिरथस् तथा सूत सांकाश्यपन्नित्यं प्रजाकामस्य कीर्तितं

‘सर्वत्रा’ इति परा शान्तिः ज्ञेया; तथा ‘प्रतिरथः’ अपि प्रसिद्धः। हे सूत, ‘सांकाश्यपः’ नित्यं प्रजाकामस्य सिद्धिकर इति कीर्तितम्।

Verse 86

अहं रुद्रेति एतद्वाग्मी भवति मानवः न योनौ जायते विद्वान् जपन्रात्रीति रात्रिषु

‘अहं रुद्रः’ इति मन्त्रं जपन् मानवो वाग्मी भवति। विद्वान् रात्रिषु ‘रात्रि’ इति मन्त्रं जपन् पुनर्योनिजन्म न प्राप्नोति।

Verse 87

रात्रिसूक्तं जपन्न्रात्री रात्रिं क्षेमी जयेन्नरः कल्पयन्तीति च जपन्नित्यं कृत्त्वारिनाशनं

रात्रिसूक्तं रात्रौ रात्रिं जपन् नरः क्षेमी जयवान् भवति। तथा ‘कल्पयन्ती’ इत्यादि मन्त्रं नित्यं जपन् शत्रुनाशनं साधयति।

Verse 88

आयुष्यञ्चैव वर्चस्यं सूक्तं दाक्षायणं महत् उत देवा इति जपेदामयघ्नं धृतव्रतः

आयुष्यवर्धनाय तेजोवर्धनाय च महत् दाक्षायणसूक्तं जपेत्। धृतव्रतः ‘उत देवा…’ इत्यादि मन्त्रं जपेदामयघ्नं च।

Verse 89

अयमग्ने जनित्येतज्जपेदग्निभये सति अरण्यानीत्यरण्येषु जपेत्तद्भयनाशनं

अग्निभये सति ‘अयमग्ने जनिता’ इत्येतन्मन्त्रं जपेत्। अरण्येषु तु ‘अरण्यानी’ इति जपेत्; तत् भयस्य नाशनम्।

Verse 90

ब्राह्म्नीमासाद्य सूक्ते द्वे ऋचं ब्राह्मीं शतावरीं पृथगद्भिर्घृतैर् वाथ मेधां लक्ष्मीञ्च विन्दति

ब्राह्मीं समासाद्य सूक्ते द्वे ब्राह्मी-ऋचं च जप्त्वा, ब्राह्मीं शतावरीं च पृथग् अद्भिः घृतैर्वा सेवेत; तेन मेधां लक्ष्मीञ्चापि विन्दति।

Verse 91

मास इत्य् असपत्नघ्नं संग्रामं विजिगीषतः ब्रह्मणो ऽग्निः संविदानं गर्भमृत्युनिवारणं

‘मास’ इत्यादि-मन्त्रः असपत्नघ्नः; संग्रामे विजयं जिगीषतः प्रयोज्यः। ‘ब्रह्मणोऽग्निः’ इति मन्त्रः संविदानार्थः। ‘गर्भमृत्युनिवारण’ इति मन्त्रः गर्भस्थ-मृत्युनिवारणाय।

Verse 92

अपहीति जपेत्सूक्तं शुचिर्दुस्वप्ननाशनं येनेदमिति वैजप्त्वा समाधिं विन्दते परं

शुचिः सन् ‘अपहीति’ इति सूक्तं जपेत्; तत् दुस्वप्ननाशनम्। तथा ‘येनेदम्’ इति वै जप्त्वा परं समाधिं विन्दते।

Verse 93

मयो भूर्वात इत्य् एतत् गवां स्वस्त्ययनं परं शाम्बरीमिन्द्रजालं वा मायामेतेन वारयेत्

‘मयो भूर्वात’ इत्येतत् गवां परं स्वस्त्ययनम्। एतेन शाम्बरीं इन्द्रजालं वा सर्वां मायां च निवारयेत्।

Verse 94

महीत्रीणामवरोस्त्विति पथि स्वस्त्ययनं जपेत् अग्नये विद्विषन्नेवं जपेच्च रिपुनाशनं

यात्रापथि ‘महीत्रीणामवरोऽस्त्विति’ आरभ्य स्वस्त्ययनं जपेत्। तथैव अग्नये विद्विषन्नाशनं रिपुनाशनं मन्त्रं एवं जपेत्।

Verse 95

वास्तोष्पतेन मन्त्रेण यजेत गृहदेवताः जपस्यैष विधिः प्रोक्तो हुते ज्ञेयो विशेषतः

वास्तोष्पतेन मन्त्रेण गृहदेवताः यजेत्। एष जपविधिः प्रोक्तः; हुते तु विशेषतः ज्ञेयः।

Verse 96

होमान्ते दक्षिणा देया पापशान्तिर्हुतेन तु हुतं शाम्यति चान्नेन अन्नहेमप्रदानतः

होमान्ते दक्षिणा देया। हुतेन तु पापशान्तिः। अन्नेन च हुतं शाम्यति—अन्नहेमप्रदानतः।

Verse 97

विप्राशिषस्त्वमोघाः स्युर्बहिःस्नानन्तु सर्वतः सिद्धार्थका यवा धान्यं पयो घृतं तथा

विप्राशिषस्त्वमोघाः स्युः। बहिःस्नानं तु सर्वतः। सिद्धार्थका यवाः धान्यं पयः घृतं तथा (उपयोज्यं/प्रदातव्यं)।

Verse 98

क्षीरवृक्षास्तथेध्मन्तु होमा वै सर्वकामदाः समिधः कण्ठकिन्यश् च राजिका रुधिरं विषं

क्षीरवृक्षाः तथैध्मं तु—हোমाः वै सर्वकामदाः। समिधः कण्ठकिन्यश्च राजिका रुधिरं विषं (द्रव्याणि)।

Verse 99

अभिचारे तथा शैलं अशनं शक्तवः पयः दधि भैक्ष्यं फलं मूलमृग्विधानमुदाहृतं

अभिचारकर्मणि नियतो विधिरुदाहृतः—शैललवणं, अशनं (धान्यादि), शक्तवः, पयः, दधि, भैक्ष्यं, फलानि, मूलानि, तथा मृगमांसविधानं च।