Adhyaya 257
वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् (The Topic of Verbal Abuse and Related Offences)
अत्राग्निर्देवो वाक्पारुष्यं साहसं च तथा कामसम्बन्धदोषान् सामाजिकापराधान् वाणिज्यकपटं चौर्यनिग्रहं च विधिवत् विभाग्य दण्डविधानं निरूपयति। विकलाङ्गरोगिणां परिहासेऽश्लीलशपथवाक्येषु च दण्डाः, वर्णानुसारं प्रसङ्गानुसारं (अनुलोमप्रतिलोमभेदेन) तथा ब्राह्मणविद्वत्-राज-देवतादिषु संरक्षितेषु लक्ष्येषु दण्डवृद्धिः कथ्यते। हस्तोत्क्षेपाद् रक्तस्रावभङ्गच्छेदादि-प्रमाणैः साहसदण्डाः, समूहहिंसायां कलहचौर्ये च दण्डद्विगुणीकरणं प्रतिदानसहितं निर्दिश्यते। ततः कूटमानतुला-मिश्रण-कार्टेलवत् मूल्यनियमनं, न्यायलाभमर्यादा, शुल्कविधानं तदपहारदण्डाश्चोच्यन्ते। अन्ते चौरलक्षणैः संशयविचारः, साक्ष्याभावे लिङ्गयुक्त्या निर्णयः, ग्रामसीमादायित्वं, देहदण्ड-मृत्युदण्डपर्यन्ता क्रमवृद्धिः, ब्राह्मणापराधिनां लाञ्छननिर्वासनविशेषश्च; राज्ञः पर्यवेक्षणं स्वयम् न्यायोपवेशनगुणाश्च धर्मस्य व्यवस्थाकरणत्वेन प्रशंस्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सीमाविवादादिनिर्णयो नाम षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् अग्निर् उवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर् न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्धत्रयोदश
इत्याग्नेये महापुराणे सीमाविवादादिनिर्णयो नाम षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः वाक्पारुष्यादिप्रकरणम्। अग्निरुवाच—सत्यासत्येन वा स्तोत्रैः न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां क्षेपं करोति चेत् दण्ड्यः; पणान् अर्धत्रयोदश।
Verse 2
अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविंशतिकं दमं
अभिगन्तास्मि भगिनीं मातरं वा तवेति च शपन्तं राजा पञ्चविंशतिकं दण्डं दापयेत्।
Verse 3
अर्धो ऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च दण्डप्रणयनं कार्यं वर्णजात्युत्तराधरैः
अधमेषु अपराधिषु दण्डोऽर्धः स्यात्; परस्त्रीगमने तथा उत्तमेषु द्विगुणो भवेत्। दण्डप्रणयनं तु कर्तृभोग्ययोर्वर्णजात्युत्तराधरभेदेन निर्णेयम्॥
Verse 4
प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्धहानितः
प्रातिलोम्येषु तथा अपवादेषु वर्णानां दमा द्विगुणत्रिगुणा भवन्ति; आनुलोम्ये तु तस्मादेव दण्डोऽर्धहानितः स्यात्॥
Verse 5
वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः शत्यस्ततो ऽर्धिकः पादनासाकर्णिकरादिषु
बाहुग्रीवानेत्रसक्थीनां विनाशे वाचिके दमो शतं भवेत्; पादनासाकर्णिकरादिषु ततोऽर्धिकः॥
Verse 6
अशक्तस्तु वदन्नेवन्दण्डनीयः पणान् दश तथा शक्तः प्रतिभुवं दद्यात् क्षेमाय तस्य तु
अशक्तस्तु एवं वदन्नपि पणान् दश दण्डनीयः; शक्तस्तु तस्य क्षेमाय प्रतिभुवं दद्यात्॥
Verse 7
पतनीयकृते क्षेपे दण्डी मध्यमसाहसः उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं
पतनीयकृते क्षेपे दण्डी मध्यमसाहसः; उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसम्॥
Verse 8
त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः दद्यादित्यत्र दाप्य इति पाठो भवितुं युक्तः मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः
त्रैविद्यस्य नृपस्य देवस्य वा प्रति यः क्षेपः स उत्तमसाहसः। ‘दद्याद्’ इत्यत्र ‘दाप्यः’ इति पाठः युक्तः। ज्ञातिपूगयोः मध्यमः, ग्रामदेशयोः प्रथमः।
Verse 9
असाक्षिकहते चिह्नैर् युक्तिभिन्नागमेन च द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात्
असाक्षिकहते व्यवहारः चिह्नैः युक्तिभिः च आगमाश्रयया परीक्ष्यः; कूटचिह्नकृतां भयात् एवम् अवेक्षणीयः।
Verse 10
भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः
भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डः दशपणः स्मृतः। अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतादिस्पर्शने दण्डो द्विगुणः स्मृतः।
Verse 11
समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च हीनेष्वर्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम्
समेषु परस्त्रीषु एवम्; उत्तमेषु द्विगुणः; हीनेषु अर्धं दमः। मोहमदादिभिः कृतं चेत् दण्डनं न।
Verse 12
विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः
विप्रपीडाकरं अब्राह्मणस्य अङ्गं छेद्यम्। उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः; संस्पर्शे तु तदर्धाधिकः।
Verse 13
उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ परस्परन्तु सर्वेषां शास्त्रे मध्यमसाहसः
उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ; परस्परं सर्वेषां तु शास्त्रे मध्यमसाहसः।
Verse 14
पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश पीडाकर्षां शुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः
पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश; पीडाकर्षे शुकावेष्टपादाध्यासे शतं दण्डः।
Verse 15
शोणितेन विना दुःस्वङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः
शोणितेन विना दुःस्वङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः; द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यो, दर्शनेऽसृजः द्विगुणम्।
Verse 16
करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा
करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः; मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा।
Verse 17
चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भङ्गे मध्यमसाहसः
चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने; कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भङ्गे मध्यमसाहसः।
Verse 18
एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद्द्विगुणा दमाः कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः
एकं घ्नतां बहूनां च यथोक्ताद् द्विगुणा दमाḥ। कलहापहृतं देयं, दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः॥
Verse 19
दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् द्वाविंशतिपणामिति ख दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः
दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम्। द्वाविंशतिपणान् दाप्यः, दण्डं च यः यस्मिन् कलहे समुदाहृतः॥
Verse 20
तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्नन् दण्ड्यः पणान्दश ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे
तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दण्ड्यः पणान् दश। ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे॥
Verse 21
अभिघाते तथा भेदे च्छेदे बुद्ध्यावपातने पणान्दाप्यः पञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा
अभिघाते तथा भेदे छेदे बुद्ध्यावपातने। पणान् दाप्यः पञ्चदशविंशतिं, तत्त्रयन्तथा॥
Verse 22
दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा षाडशाद्यं पणात् दाप्यो द्वितीयो मध्यमन्दमम्
दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा। षोडशाद्यं पणात् दाप्यः, द्वितीयो मध्यमं दमम्॥
Verse 23
दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्द्विपणप्रभृतिः क्रमात्
दुःखोत्पादने शोणितस्रावेऽङ्गशाखाच्छेदने च क्षुद्रपशूनां विषये दण्डो द्विपणादारभ्य दोषगौरवानुसारं क्रमशो वर्धते।
Verse 24
लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः
लिङ्गच्छेदने मरणे च मध्यमो दण्डो देयः, तथा मूल्यं पूर्णं प्रतिदेयम्; एतेषु स्थानेषु महापशूनां दमा द्विगुणा भवन्ति।
Verse 25
प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे उपजीव्यद्रुमाणान्तु विंशतेर्द्विगुणा दमाः
प्ररोहिशाखिनां वृक्षाणां शाखास्कन्धयोः सर्वथा विदारणे दण्डो विंशतिपणः; उपजीव्यद्रुमाणां तु तस्य द्विगुणो दण्डः।
Verse 26
यः साहसङ्कारयति स दाप्यो द्विगुणन्दमम् यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम्
यः साहसकर्म कारयति स द्विगुणं दण्डं दाप्यः; यस्तु ‘अहं दाता’ इत्युक्त्वा तदेव कारयेत् स चतुर्गुणं दण्डं दाप्यः।
Verse 27
आर्याक्रोशातिक्रमकृद्भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः
आर्यस्याक्रोशकर्ता, अतिक्रमकृत्, भ्रातृजायाप्रहारकः, सन्दिष्टस्याप्रदाता, समुद्रगृहभेदकश्च—एते दण्ड्यापराधिनो गणिताः।
Verse 28
सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश् चयः
सामन्तकुलिकादीनाम् अपकारं कुर्वतः पञ्चाशत्पणिकः दण्डः निश्चितः; एषाम् विषये एष एव नियमः।
Verse 29
स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन्
स्वच्छन्दविधवागामी, विक्रुष्टे नाभिधावकः, अकारणे च विक्रोष्टा, चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन्—एते निन्द्याः।
Verse 30
शूद्रः प्रव्रजितानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः प्ररोहिशाखिनामित्यादिर्विंशतेर्द्विगुणा दमा इत्य् अन्तः पाठः ख पुस्तके नास्ति अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत्
शूद्रः प्रव्रजितानां भोजकः, दैवे पैत्र्ये च भोजकः। ‘प्ररोहिशाखिनाम्…’ इत्यादि ‘विंशतेर्द्विगुणा दमा’ इत्यन्तः पाठः ‘ख’ पुस्तके नास्ति। अयुक्तं शपथं कुर्वन् अयोग्योऽपि योग्यकर्मकृत् इव फलभाग् भवति।
Verse 31
वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पूंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् साधारणस्यापलोपी दासीगर्भविनाशकृत्
वृषक्षुद्रपशूनां हन्ता, पूंस्त्वस्य प्रतिघातकृत्, साधारणस्यापलोपी, दासीगर्भविनाशकृत्—एते महापातकसदृशा दोषिणः।
Verse 32
पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक्
पिता-पुत्रौ, स्वसा-भ्रातरौ, दम्पती, आचार्य-शिष्यौ—एषाम् अपतितयोः परस्परत्यागी शतदण्डभाक् भवति।
Verse 33
वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश
परद्रव्यं वसानः त्रिपणदण्ड्यः; नेजकस्तु परांशुकविषये। विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु दशपणदण्डः।
Verse 34
तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम्
तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च। एभिश्च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम्॥
Verse 35
अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम्
अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम्। स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम्॥
Verse 36
भिषङ्मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम् मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा
भिषङ्मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम्। मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमं तथा॥
Verse 37
अबध्यं यश् च बध्नाति बध्यं यश् च प्रमुञ्चति अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम्
अबध्यं यश्च बध्नाति बध्यं यश्च प्रमुञ्चति। अप्राप्तव्यवहारं च स दाप्यो दममुत्तमम्॥
Verse 38
मानेन तुलया वापि यो ऽंशमष्टमकं हरेत् द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम्
मानेन तुलया वा योऽष्टमांशं कपटेन हरेत्, स द्वाविंशतिपणान् दाप्यः; वृद्धौ हानौ च समान एव दण्डः कल्पितः।
Verse 39
भेषजस्नेहलवणगन्धान्यगुडादिषु पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश
भेषजस्नेहलवणगन्धान्यगुडादिषु पण्येषु हीनं द्रव्यं प्रक्षिपन् षोडशपणान् दाप्यः।
Verse 40
सम्भूय कुर्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां अर्थस्य ह्रासः वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते
सम्भूय कारुशिल्पिनो यदा सबाधमर्घं कुर्वन्ति, तेनार्थस्य ह्रासो वृद्धिर्वा जायते; तेषां सहस्रो दण्ड उच्यते।
Verse 41
राजानि स्थाप्यते यो ऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्बणिजां लाभकृत् स्मृतः
राजनि यः स्थाप्यतेऽर्थः, तेन प्रत्यहं विक्रयः क्रयो वा प्रवर्तते; तस्मादुत्पन्नो निस्रवो बणिजां लाभकृत् स्मृतः।
Verse 42
स्वदेशपण्ये तु शतं बणिज् गृह्णीत पञ्चकं दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयौ
स्वदेशपण्ये बणिजः शते पञ्चकं दशकं वा लाभं गृह्णीयात्; पारदेश्ये तु सद्यः क्रयविक्रयकृता लाभो ग्राह्यः।
Verse 43
पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं अर्थो ऽनुग्रहकृत् कार्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च
पण्यस्य मूल्ये तदुत्थव्ययांश्च समारोप्य, क्रेतृविक्रेतृयोः उभयोः हितकरं न्याय्यं च अर्थनिर्णयं कुर्यात्।
Verse 44
गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति सोदयन्तस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते
यो गृहीतमूल्यः पण्यं क्रेतुः न प्रयच्छति, स दापनीयः; यदि च पण्यं दिगन्तरं नीतं, तत्रलाभितमूल्यं दद्यात्।
Verse 45
विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्यगृह्णति हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत्
विक्रयकृतेऽपि यदि पूर्वः क्रेता पण्यं न गृह्णाति, तद् विक्रेयं (प्रतिनिवर्तनीयम्); क्रेतृदोषेण चेत् हानिः, सा हानिः क्रेतुरेव।
Verse 46
राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः
राजदैवोपघातेन पण्ये दोषे समुपस्थिते, याचितस्याप्रयच्छतो विक्रेतुरेव हानिः स्यात्।
Verse 47
अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत्
परस्वं विक्रीणते, दुष्टं वा विक्रीणते, अथवा दुष्टवद् विक्रीणते चेत्, तत्र दण्डः तन्मूल्याद् द्विगुणः स्यात्।
Verse 48
क्षयं वृद्धिञ्च बणिजा पण्यानामविजानता क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् षड् भागदण्डभाक्
क्षयवृद्धी नाजानन् बणिजः पण्यानि क्रीत्वा पश्चादनुशयं न कुर्यात्; कुर्वन् तु मूल्यस्य षड्भागदण्डभाक् भवति।
Verse 49
समवायेन बणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां लभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ
समवायेन बणिजो लाभार्थं कर्म कुर्वन्ति चेत्, लाभालाभौ द्रव्यप्रमाणेन वा कृतसंविदानुसारं वा विभागनीयौ।
Verse 50
प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं स तद्दयाद्विप्रवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक्
प्रतिषिद्धं वा अनादिष्टं वा यत् प्रमादात् नाशितं, स तत् दाप्यः; विप्रवचनात् च रक्षिताद् दಶमांशभाक् भवति।
Verse 51
अर्थप्रेक्षपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपा हरेत् व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत्
अर्थप्रेक्षपणाद् नृपो विंशतितमं भागं शुल्कं हरेत्; व्यासिद्धं राजयोग्यं च विक्रीतं च यत्, तत् राजगामि भवति।
Verse 52
मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमन् दाप्यस्त्वष्टगुणं यश् च सव्याजक्रयविक्रयौ
परीमाणं मिथ्या वदन् शुल्कस्थानाद् अपक्रमन् च, अष्टगुणं दाप्यः; तथा सव्याजक्रयविक्रयकर्ता अपि दण्ड्यः।
Verse 53
देशन्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर् विना नृपः
देशान्तरगते प्रेते तस्य द्रव्यं दायादैर्बान्धवैर्ज्ञातिभिर्वा हर्तव्यम्; ते आगत्य तद्गृह्णीयुः, तेषामभावे तु नृपोऽपि गृह्णीयात्।
Verse 54
जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तो ऽन्येन कारयेत् अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षकर्मिणां
जिह्माचारं त्यजेयुः, निर्लोभा भवेयुः; अशक्तः स्यान्येन कार्यं कारयेत्। अनेन ऋत्विजां कर्षकर्मिणां च विधिः प्रोक्तः।
Verse 55
ग्राहकैर् गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः
चौरः ग्राहकैर्गृह्यते, लोप्त्रेणाथ पदेन वा; पूर्वकर्मापराधी च तथैवाशुद्धवासकः अपि गृह्यः।
Verse 56
अन्ये ऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः द्यूतस्त्रीपानशक्ताश् च शुष्कभिन्नमुखस्वराः
अन्येऽपि शङ्कया ग्राह्याः, जातिनामादिनिह्नवैः; द्यूतस्त्रीपानशक्ताश्च, शुष्कभिन्नमुखस्वराः।
Verse 57
परद्रव्यगृहाणाञ्च पृच्छका गूढचारिणः निराया व्ययवन्तश् च विनष्ट द्रव्यविक्रयाः
परद्रव्यगृहाणाश्च, पृच्छका गूढचारिणः; निरायाः व्ययवन्तश्च, विनष्टद्रव्यविक्रयाः—एते चौराः।
Verse 58
गृहीतः शङ्कया चौर्येनात्मानञ्चेद्विशोधयेत् दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत्
शङ्कया चौर्ये गृहीतो यः स्वात्मानं विशोधयति, तदा हृतं द्रव्यं स्वामिने प्रत्यर्पयेत्; चौरं तु चौरदण्डेन विधिवत् दण्डयेत्।
Verse 59
चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर् बुधैः सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्
चौरं हृतं द्रव्यं प्रदाप्य, बुधैर्द्विविधैर्घातयेत्; ब्राह्मणो यदि स्यात्, तर्हि सचिह्नं कृत्वा स्वराज्याद् विप्रवासयेत्।
Verse 60
घातिते ऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते स्वसीम्नि दद्याद्ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति
हतस्यापहृतस्य वा दोषो ग्रामभर्तुर् भवति, यदि स निर्गतः न स्यात्; स्वसीम्नि तु घटिते ग्रामो दद्याद्, अथवा यत्र पदं गच्छति तत्रानुसारतः।
Verse 61
पञ्चग्रामी वहिः क्रोशाद्दशग्राम्यअथ वा पुनः वन्दिग्राहांस् तथा वाजिकुञ्जराणाञ्च हारिणः
वहिः क्रोशपर्यन्ते पञ्चग्रामीं दशग्राम्यं वा नियोजयेत्; वन्दिग्राहान् तथा वाजिकुञ्जरहारिणश्च गृह्णीयात्।
Verse 62
प्रसह्य घातिनश् चैव शूलमारोपयेन्नरान् उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीनकौ
प्रसह्य घातिनो नरान् शूलमारोपयेत्; तथा ‘उत्क्षेपक’ ‘ग्रन्थिभेद’ इति दण्डौ, करसन्दंशहीनकश्च विधीयते।
Verse 63
कार्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रापकरणव्ययान्
द्वितीयापराधे द्वौ दण्डौ कार्यौ—(१) करस्य वा पादस्यैकस्य छेदनं, (२) भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रापकरणादिव्ययस्य दानम्।
Verse 64
दत्त्वा चौरस्य हन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः
चौरस्य हन्तुर्वा जानतो यः सहाय्यं ददाति तस्योत्तमो दमो विधीयते। शस्त्रावपाते गर्भपातने चापि उत्तमो दमो विधीयते।
Verse 65
उत्तमो वाधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे शिलां बद्ध्वा क्षिपेदप्सु नरघ्नीं विषदां स्त्रियं
उत्तमो वाधमो वापि, पुरुषस्य स्त्रिया प्रमापणे, नरघ्नीं विषदां स्त्रियं शिलाबद्धां कृत्वा अप्सु क्षिपेत्।
Verse 66
विषाग्निदां निजगुरुनिजापत्यप्रमापणीं विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत्
विषाग्निदां तथा निजगुरोर्निजापत्यस्य च प्रमापिणीं, विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा, गोभिः प्रमापयेत्।
Verse 67
क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः राजपत्न्य् अभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना
क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः, राजपत्न्यभिगामी च, कटाग्निना दग्धव्याः।
Verse 68
पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः स्वजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः
संग्रहणे पुमान् ग्राह्यः; परस्त्रीं केशाकेशि गृह्णन् दण्ड्यः। स्वजातिस्त्रीविषये उत्तमो दण्डः; आनुलोम्ये तु मध्यमः।
Verse 69
प्रातिलोम्ये बधः पुंसां नार्याः कर्णावकर्तनम् नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्दनम्
प्रातिलोम्ये पुंसां बधः; स्त्रियाः कर्णावकर्तनं, नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्दनादयश्च लज्जादण्डाः।
Verse 70
अदेशकालसम्भाषं सहावस्थानमेव च स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतन्तु दमं पुमान्
अदेशकाले सम्भाषणं सहावस्थानं च; स्त्री निषेधे शतं दद्याद्, पुमान् द्विशतं दण्डं दद्यादिति।
Verse 71
प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा पशून् गच्छंश्छतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गाश् च मध्यमम्
प्रतिषेधे तयोर्दण्डः संग्रहणे यथैव। पशून् गच्छन् शतं दाप्यः; हीनास्त्रीग्रहणे गोग्रहणे च मध्यमो दण्डः।
Verse 72
अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत् पणिकन्दमम्
अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च, गम्यास्वपि पुमान् पञ्चाशत् पणिकं न्यूनदण्डं दाप्यः।
Verse 73
प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः कुबन्धेनाङ्क्य गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे
यः दासीं प्रसह्य मैथुनं करोति, तस्य दण्डो दशपणः स्मृतः। कुबन्धेनाङ्क्य बद्ध्वा च गमयेत्—अन्त्यस्त्रीगमे तथा अप्रव्रजितागमे।
Verse 74
न्यूनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनम् पारदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः
न्यूनं वाप्यधिकं वापि यो लिखेत् राजशासनम्। पारदारिकं चौरं वा मुञ्चतः स दण्ड उत्तमः स्मृतः।
Verse 75
अभक्षैर् दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम् कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी
अभक्षैर्दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम्। कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी च।
Verse 76
अङ्गहीनश् च कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसं शक्तो ह्य् अमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः शृङ्गिणस् तथा
अङ्गहीनश्च कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसम्। शक्तो ह्यमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः शृङ्गिणस्तथा॥
Verse 77
प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणं तथा अचौरञ्चौरे ऽभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमं
प्रथमं साहसं दद्याद् विक्रुष्टे द्विगुणं तथा। अचौरं चौर इत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम्।
Verse 78
राज्ञो ऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस् तथा
राज्ञोऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा । मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुश्च—एते सर्वे दण्ड्याः पापकारिणः ॥
Verse 79
तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् राजयानासनारोढुर्दण्डो मध्यमसाहसः
तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं जिह्वां छित्त्वा प्रवासयेत् । राजयानासनारोढुर्मध्यमसाहसदण्डभाक् ॥
Verse 80
द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस् तथा विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतो ऽष्टशतो दमः
द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतश्च यः । शूद्रो वा विप्रभावेन जीवन् अष्टशतो दमः ॥
Verse 81
यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनाभिपराजितः तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद्द्विगुणं दमं
यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनाभिपराजितः । तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद्द्विगुणं दमम् ॥
Verse 82
राज्ञान्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणायतं विवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतं
राज्ञा न्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणायतम् । विवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतम् ॥
Verse 83
धर्मश्चार्थश् च कीर्तिञ्च लोकपङ्क्तिरुपग्रहः प्रजाभ्यो बहुमानञ्च स्वर्गस्थानञ्च शाश्वतम्
धर्मः अर्थश्च कीर्तिश्च लोकपङ्क्त्युपग्रहः प्रजाभ्यो बहुमानश्च स्वर्गस्थानं च शाश्वतम् (एते लभ्यन्ते)।
Verse 84
पश्यतो व्यवहारांश् च गुणाः स्युः सप्त भूपतेः
पश्यतो व्यवहारांश्च गुणाः स्युः सप्त भूपतेः।
Frequently Asked Questions
A graded penal framework: verbal abuse and assault are fined by severity (sāhasa grades), social status, protected targets, and outcomes (pain, blood, fracture, mutilation), alongside market regulation and theft procedure.
It recommends adjudication through external marks (cihna), reasoned inference (yukti), and authoritative tradition (āgama), explicitly acknowledging the risk of forged signs.
Abuse directed at a Vedic scholar (traividya), the king, or a deity is treated as uttama-sāhasa; similarly severe penalties are invoked for certain acts like weapon-striking and causing fetal loss in specified contexts.
Falsifying weights/measures, counterfeit coinage, declaring genuine coins counterfeit (and vice versa), adulterating goods (medicine, oils, salt, fragrances, jaggery), coercive price-fixing by artisans, and customs evasion.
By framing punishment, restitution, and regulation as dharmic maintenance of social order, and by concluding with the king’s duty to personally supervise judicial dealings and embody rulerly qualities.