Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
भूमिदानप्रकरणं समाप्य भगवान् अग्निः दानस्य बाह्यपुण्यं मन्त्रप्राणानुशासनरूपेण अन्तर्मार्गे प्रतिष्ठापयति। नाभेः अधः कन्दात् उद्भूतं नाडीचक्रं निरूप्य द्विसप्ततिसहस्रनाड्यः तथा दश मुख्यनाड्यः—इडा, पिङ्गला, सुषुम्णा इत्याद्याः—उद्दिशति। प्राणापानसमानोदानव्यानाः पञ्च मुख्याः, नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जयाः पञ्च उपप्राणाः—इति दश वायवः देहकर्मसु तथा अहोरात्रप्राणापानध्रुवत्वे योज्यन्ते। सङ्क्रान्तिविषुवायनाधिमासऋणऊनरात्रधनादीनां कालचिह्नानां देहलक्षणैः सह प्रतीकसम्बन्धं दर्शयन् श्वासलक्षणैः जगत्कालपाठं सूचयति। पूरककुम्भकऊर्ध्वरेचनक्रमेण प्राणायामं, ततः गायत्र्याः स्वयंजपत्वरूपं अजपाजपं हंससाधनं च वर्णयति। हृदयप्रदेशे कुण्डलिनी, अमृतध्यानं, देहे देवतास्थानानि—हृदि ब्रह्मा, कण्ठे विष्णुः, तालौ रुद्रः, ललाटे महेश्वरः—इति सूक्ष्मदेहदेवताविन्यासः। मन्त्रः प्रासादवत् स्थापत्यरूपः, ह्रस्वदीर्घप्लुतमात्रा, फट्कारो मारणाय, हृदयमन्त्रः आकर्ष्ट्यै, जपहोमसंख्या, त्रिशून्यसिद्धान्तः, तथा ॐ-गायत्री-रुद्रविद्यापारगः आचार्यगुरुः इति योग्यतां च प्रतिपादयति।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A structured subtle-physiology: 72,000 nāḍīs from the kanda below the navel; ten principal nāḍīs (including iḍā, piṅgalā, suṣumṇā); and ten vāyus with precise functional definitions, integrated with prāṇāyāma steps (pūraka–kumbhaka–release).
It internalizes dharma through disciplined breath and mantra: ajapā-japa and haṃsa contemplation purify the practitioner, establish deity-awareness within the body via nyāsa, and present mantra as a ‘prāsāda’ whose correct phonetics and method lead to siddhi and, through tri-śūnya insight, liberation.
Gāyatrī is called Ajapā (spontaneous, unforced repetition), identified as embodying Brahmā, Viṣṇu, and Maheśvara; repeating it is said to end rebirth.
An ācārya must be endowed with the thirty-eight kalās; a true guru is described as one who knows Oṁkāra, Gāyatrī, and the Rudra-deities and their principles.