
Caitra-dvādaśī-vrataḥ Vāmana-pūjā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna) with Exemplary Royal Narrative
Osadzony w ramach nauczania Waraha, Prithiwi, ten adhjaja określa wrata-widhi dla dwadaśi miesiąca czajtra: post oraz wieloczęściową anga-pudżę Dżanardany/Wisznu, przypisując konkretne epitety częściom ciała Pana. Następnie nakazuje ustawienie pary kumbha skierowanej na północ oraz ustanowienie złotego wizerunku Wamany (niska postać, biała jadźnopawita). Wymieniono przedmioty rytualne: kundika, parasol, sandały, różaniec i siedzenie, z instrukcją ofiarowania ich braminowi przy użyciu ustalonych formuł inwokacyjnych. Następuje przykładowa opowieść: król Harjaśwa, pragnący syna, zostaje pouczony przez Hariego w przebraniu bramina, by wykonał ten rytuał, co skutkuje narodzinami Kuwalaśwy. Rozdział kończy się stwierdzeniem owoców: potomstwo, bogactwo, przywrócone królestwo oraz po śmierci osiągnięcie świata Wisznu, przedstawionych jako dharmiczny porządek podtrzymujący stabilność na ziemi.
Within the Varāha-Pṛthivī dialogue, the adhyāya shifts into a vrata-manual mode: Durvāsā’s prescriptive instruction is introduced for a time-bound observance on Caitra śukla Dvādaśī, emphasizing upavāsa, orderly worship, and dāna as dharma that sustains worldly stability.
Hari appears in brāhmaṇa guise to instruct King Haryaśva in the Caitra Dvādaśī Vāmana rite.; Haryaśva’s successful performance results in the birth of Kuvalāśva, framed as a cakravartin-like ruler; Yayāti and Nāhuṣa are invoked as comparative imperial exemplars.
A detailed Caitra Dvādaśī vrata-vidhi is laid out: aṅga-pūjā of Janārdana/Viṣṇu with body-part-wise epithets, north-oriented paired kumbha placement, installation/worship of a golden Vāmana (hrasva-rūpa) with white yajñopavīta, and the preparation of specific ritual accessories to be donated with mantric formulas.
The rite’s efficacy is validated through an exemplary royal narrative: King Haryaśva, longing for a son, is instructed by Hari appearing as a brāhmaṇa to perform the observance; by completing it, he gains the desired progeny, Kuvalāśva, who is portrayed as an imperial stabilizer (cakravartin-type) in the lineage-comparison register (Yayāti/Nāhuṣa).
Verse 1
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥
Durwasa rzekł: "Właśnie tak, o mędrcu: w miesiącu Czajtra, podjąwszy ślub Dwadaśi, należy pościć, a następnie czcić Dżanardanę, Boga bogów."
Verse 2
वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥
Należy czcić stopy formułą "(ku) Wamanie", a pas czcić z "(ku) Wisznu"; z "(ku) Wasudewie", należy czcić brzuch, klatkę piersiową, a także całe ciało jako całość.
Verse 3
कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥
Należy czcić gardło jako (formę zwaną) Wiśwakryt; głowę zaś należy czcić jako (formę) Wjomarupin. Ramiona należy czcić jako (formę) Wiśwadżit; a muszlę i dysk należy czcić ich własnymi imionami.
Verse 4
अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥
Po oddaniu czci wiecznemu Bogu bogów zgodnie z tą procedurą, należy umieścić z przodu dzban z wodą (kumbha) zorientowany jak wcześniej - ku północy od wschodniego kierunku - razem z jego parą.
Verse 5
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥
Po zainstalowaniu złotego wizerunku Wamany w wcześniej opisanym naczyniu, mądry praktyk powinien uformować go, stosownie do swoich możliwości, jako małą figurkę (postać karła), noszącą białą sznur ofiarny.
Verse 6
कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥
Należy umieścić naczynie z wodą (kundika) z boku, a podobnie mały parasol i parę sandałów; po ułożeniu także różańca (akszamala), należy szczególnie umieścić wryszikę jako oddzielny przedmiot.
Verse 7
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥
O świcie, zaopatrzony w te niezbędne przedmioty, powinien przekazać to dwukrotnie urodzonemu (brahminowi); i powinien wypowiedzieć: "Niech Wisznu - o subtelnej, miniaturowej formie - będzie zadowolony."
Verse 8
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥
Ten obrzęd objawienia (pradurbhawa), gdy połączony z nazwą miesiąca, jest wszędzie głoszony z formułą: "Niech (bóstwo) będzie zadowolone" - taka jest przepisana procedura.
Verse 9
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥
Słyszy się również, że w dawnych czasach był król, Haryaśva, pan ziemi. Będąc bez syna, praktykował ascezę, pragnąc syna, takiego, którego bogactwem była zasługa ascetyczna.
Verse 10
तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥
Gdy on wykonywał tę praktykę dla osiągnięcia syna, o najlepszy z mędrców, Hari przybył wcześniej, przyjąwszy postać bramina.
Verse 11
उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥
Rzekł: «O królu, poprzez ascezę, co jest twoim postanowieniem, o panie?» Król odpowiedział: «Dla osiągnięcia syna.» A bramin odpowiedział mu odpowiednio.
Verse 12
इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥
«Wykonaj dokładnie tę przepisaną procedurę, o królu», rzekł. Powiedziawszy tak królowi, Pan zniknął z oczu w jednej chwili.
Verse 13
राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥
Król również uczynił to niezwłocznie, ustanawiając go kapłanem obdarzonym właściwymi mantrami dla dwukrotnie urodzonych. Podobnie udzielił wsparcia biednemu człowiekowi, mądrości Jyotir Gārgi.
Verse 14
यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥
Tak jak dla Aditi, choć bez syna, synostwo przyszło z siebie, o Błogosławiony, przez tę prawdę niech będzie również dla mnie wybitny syn.
Verse 15
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥
O mędrcu, gdy dar został ofiarowany zgodnie z tą przepisaną procedurą, narodził mu się syn, znany jako Kuvalāśva, potężny władca powszechny (czakrawartin).
Verse 16
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥
Kto nie ma syna, otrzymuje syna; kto jest ubogi, otrzymuje bogactwo. Kto utracił królestwo, może odzyskać władzę; a kto umiera, osiąga siedzibę Wisznu.
Verse 17
कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥
Po długim wykonywaniu tam aktów chwały i upamiętnienia, a następnie przybywszy tutaj do ludzkiej kondycji, staje się mądrym władcą powszechnym (czakrawartin), jak Jajati, syn Nahuszy.
No explicit toponyms (cities/rivers) are named in this excerpt. The setting is a royal-ascetic context (a king performing tapas), with cosmological destination language (Viṣṇupura) rather than terrestrial geography.
The chapter concludes with an explicit merit catalogue: the observance yields offspring, wealth, recovery/continuance of kingship, and after death attainment of Viṣṇu’s world (Viṣṇupura/Viṣṇuloka), presenting regulated ritual-dāna as a mechanism of social and terrestrial order.
The text frames regulated dharma—fasting, disciplined worship, and structured giving (dāna)—as a stabilizing social mechanism that yields prosperity and continuity (e.g., offspring and kingship). Within the Varāha–Pṛthivī horizon, such rule-bound conduct is implied to support terrestrial order by aligning human action with a normative cosmic-ritual structure.
The rite is specified for the month of Caitra and the lunar day Dvādaśī. The procedure includes upavāsa (fasting) and morning-time gifting (prabhāte), indicating a timed ritual sequence.
Environmental ethics are not explicit as landscape management in this excerpt; instead, the chapter presents an indirect model where dharmic restraint (upavāsa), ordered ritual space (directional kumbha placement), and redistribution through dāna maintain societal coherence. In Purāṇic logic, this coherence is a component of Pṛthivī’s stability—human discipline functioning as an early idiom of ‘terrestrial balance’ through norm-governed living.
The narrative references King Haryaśva (a ruler without a son), the sage Durvāsā as the instructing voice in the ritual section, Hari/Viṣṇu appearing in brāhmaṇa form, and the resulting son Kuvalāśva described as a cakravartin. Yayāti and Nāhuṣa are invoked as comparative exemplars of imperial status.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.