Adhyaya 43: The Caitra Dvādaśī Observance and the Ritual Procedure for Worship of Vāmana

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥

दुर्वासा म्हणाले—हे मुने! याच प्रकारे चैत्रमासात द्वादशीचा संकल्प करून उपवास करावा आणि नंतर देवदेव जनार्दनाची आराधना करावी.

Verse 2

वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥

‘वामन’ या मंत्राने पायांची पूजा करावी, ‘विष्णु’ या मंत्राने कटि अर्चावी; आणि ‘वासुदेव’ या मंत्राने उदर, उरःस्थळ व संपूर्ण देह पूजावा.

Verse 3

कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥

कंठ ‘विश्वकृत्’ म्हणून पूजावा, आणि शिर ‘व्योमरूपिन्’ म्हणून पूजावे। बाहू ‘विश्वजित्’ म्हणून पूजावेत; तसेच शंख व चक्र यांची त्यांच्या नावांनी पूजा करावी.

Verse 4

अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥

या विधीने सनातन देवदेवाची अर्चना करून, पूर्ववत् पूर्वदिशेच्या उत्तरभागाकडे उन्मुख असा कुम्भ त्याच्या युग्मासह समोर ठेवावा.

Verse 5

प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥

पूर्वोक्त पात्रात काञ्चन वामनाची स्थापना करून, बुद्धिमान साधक आपल्या सामर्थ्यानुसार त्यास ह्रस्व (बटु) रूपात, श्वेत यज्ञोपवीत धारण केलेला असा घडवावा।

Verse 6

कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥

बाजूस कुण्डिका (जलपात्र), तसेच छत्रिका व पादुका ठेवाव्यात; अक्षामाला स्थापून, विशेषतः वृषिका हीही ठेवावी।

Verse 7

एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥

प्रभाती या सर्व उपस्कारांनी युक्त (मूर्ती) द्विजात्यास दान द्यावी; आणि म्हणावे—“ह्रस्वरूपी विष्णू प्रसन्न होवोत।”

Verse 8

मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥

मासनामासह संयुक्त असे हे प्रादुर्भावविधान सर्वत्र “प्रीयताम्” (प्रसन्न होवोत) या वाक्यानेच सांगितले आहे; हीच विधी प्रकीर्तित आहे।

Verse 9

श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥

असेही ऐकिवात आहे की प्राचीनकाळी पृथ्वीपति राजा हर्यश्व होता. तो अपुत्र होता; म्हणून तपोधन (तपसमृद्ध) पुत्राची इच्छा धरून त्याने तप केले।

Verse 10

तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! पुत्रप्राप्तीसाठी तो जेव्हा ते व्रत आचरित होता, तेव्हा हरि पूर्वीच द्विजरूप धारण करून तेथे आला।

Verse 11

उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥

तो म्हणाला—“हे राजन्, तपस्येद्वारे तुमचा निश्चय काय आहे, प्रभो?” त्याने उत्तर दिले—“पुत्रासाठी.”

Verse 12

इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥

तो म्हणाला—“हे राजन्, हीच विधी तंतोतंत कर.” असे बोलून प्रभु क्षणातच राजाच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावला।

Verse 13

राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥

राजानेही त्वरित त्या मंत्रसंपन्न ब्राह्मणास द्विजांसाठी पुरोहित नेमले; तसेच दरिद्री पण बुद्धिमान ज्योतिर्-गार्ग यासही दान-सहाय्य दिले।

Verse 14

यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥

“हे भगवन्! जशी अपुत्रा अदितीला स्वयंच पुत्रत्व प्राप्त झाले, त्या सत्याच्या बळावर मलाही उत्तम पुत्र लाभो.”

Verse 15

अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥

हे मुने, या विधीनुसार दान दिल्यावर त्याला पुत्र झाला. तो ‘कुवलाश्व’ या नावाने प्रसिद्ध, महाबली चक्रवर्ती सम्राट झाला.

Verse 16

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥

ज्याला पुत्र नाही त्याला पुत्र मिळतो; जो निर्धन आहे त्याला धन मिळते. ज्याचे राज्य गेले आहे त्याला पुन्हा राज्य मिळते; आणि जो मरण पावतो तो विष्णुपुरीला जातो.

Verse 17

कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥

तेथे दीर्घकाळ कीर्तन/स्मरण करून, नंतर येथे मनुष्यभावास येऊन, तो बुद्धिमान नाहुषपुत्र ययातीप्रमाणे चक्रवर्ती होतो.