Adhyaya 43: The Caitra Dvādaśī Observance and the Ritual Procedure for Worship of Vāmana

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥

દુર્વાસા બોલ્યા—હે મુને! આ જ રીતે ચૈત્ર માસમાં દ્વાદશીનો સંકલ્પ કરીને ઉપવાસ કરવો અને પછી દેવોના દેવ જનાર્દનની આરાધના કરવી.

Verse 2

वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥

‘વામનાય’ મંત્રથી પાદયુગળની પૂજા કરવી, ‘વિષ્ણવે’ મંત્રથી કટિનું અર્ચન કરવું; અને ‘વાસુદેવ’ મંત્રથી ઉદર, ઉરઃસ્થળ તથા સમગ્ર દેહની પૂજા કરવી.

Verse 3

कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥

કંઠને ‘વિશ્વકૃત્’ રૂપે પૂજવો, અને શિરને ‘વ્યોમરૂપિણ’ રૂપે પૂજવો. બાહુઓને ‘વિશ્વજિત્’ રૂપે પૂજવા; તેમજ શંખ અને ચક્રને તેમના પોતાના નામોથી પૂજવા.

Verse 4

अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥

આ વિધિ પ્રમાણે સનાતન દેવદેવનું અર્ચન કરીને, પૂર્વવત્ પૂર્વ દિશાના ઉત્તર ભાગ તરફ અભિમુખ એવો કુંભ તેના યುಗ્મসহ આગળ સ્થાપિત કરવો.

Verse 5

प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥

પૂર્વોક્ત પાત્રમાં સુવર્ણ વામનમૂર્તિ સ્થાપી, બુદ્ધિમાન સાધકે પોતાની શક્તિ મુજબ તેને હ્રસ્વ (વામન) રૂપે, શ્વેત યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવેલો બનાવી રાખવો।

Verse 6

कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥

બાજુમાં કુંડિકા (જળપાત્ર), તેમજ નાની છત્રી અને પાદુકા પણ મૂકે; અક્ષમાળા સ્થાપી, વિશેષરૂપે વૃષિકા પણ સ્થાપે।

Verse 7

एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥

પ્રભાતે આ ઉપસ્કારો સાથે યુક્ત (મૂર્તિ) દ્વિજાતિ (બ્રાહ્મણ)ને દાન કરાવવી; અને ઉચ્ચારવું—“હ્રસ્વરૂપ વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાઓ।”

Verse 8

मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥

માસના નામ સાથે જોડાયેલું આ પ્રાદુર્ભાવવિધાન સર્વત્ર “પ્રીયતામ્” (પ્રસન્ન થાઓ) એવા પ્રયોગ સાથે જ પ્રકીર્તિત છે; આ જ વિધિ છે।

Verse 9

श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥

એવું પણ સાંભળવામાં આવે છે કે પ્રાચીન કાળમાં પૃથ્વીપતિ રાજા હર્યશ્વ હતા. તેઓ અપુત્ર હતા; તેથી તપોધન (તપસ્વી-સંપન્ન) પુત્રની ઇચ્છાથી તેમણે તપ કર્યું।

Verse 10

तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તે જ્યારે તે વ્રત કરતો હતો, ત્યારે હરિ પહેલેથી જ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં આવ્યા।

Verse 11

उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥

તે બોલ્યો—“હે રાજન, તપસ્યા દ્વારા તમારો સંકલ્પ શું છે, પ્રભુ?” તેણે ઉત્તર આપ્યો—“પુત્રાર્થે.”

Verse 12

इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥

તે બોલ્યો—“હે રાજન, આ જ વિધાન યથાવત્ કરો.” એમ કહી પ્રભુ ક્ષણમાં જ રાજાની નજરથી અંતર્ધાન થયા।

Verse 13

राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥

રાજાએ પણ તરત જ મંત્રસમ્પન્ન તે બ્રાહ્મણને દ્વિજાતિ માટે પુરોહિત તરીકે નિયુક્ત કર્યો; તેમજ ગરીબ પરંતુ બુદ્ધિમાન જ્યોતિર્ગાર್ಗને પણ દાન-સહાય આપી।

Verse 14

यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥

“હે ભગવન! જેમ પુત્રહીના અદિતિને સ્વયં પુત્રત્વ પ્રાપ્ત થયું, તે સત્યના બળે મને પણ ઉત્તમ પુત્ર પ્રાપ્ત થાઓ.”

Verse 15

अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥

હે મુનિ, આ વિધિ મુજબ દાન આપતાં તેને પુત્ર થયો. તે ‘કુવલાશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ, મહાબળવાન ચક્રવર્તી સમ્રાટ બન્યો.

Verse 16

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥

પુત્ર વિનાનો પણ પુત્ર મેળવે છે; ગરીબ ધન મેળવે છે. રાજ્ય ગુમાવનાર ફરી રાજ્ય પામે; અને મરણ પામનાર વિષ્ણુના ધામે જાય.

Verse 17

कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥

ત્યાં લાંબા સમય સુધી કીર્તન/સ્મરણ કરીને, પછી અહીં માનવ અવસ્થામાં આવી, તે બુદ્ધિમાન નાહુષપુત્ર યયાતિની જેમ ચક્રવર્તી બને છે.