Adhyaya 43: The Caitra Dvādaśī Observance and the Ritual Procedure for Worship of Vāmana
Caitra-dvādaśī-vrataḥ Vāmana-pūjā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna) with Exemplary Royal Narrative
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദരൂപത്തിൽ ഈ അധ്യായം ചൈത്രമാസ ദ്വാദശീ വ്രതവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഉപവാസത്തോടെ ജനാർദ്ദനൻ/വിഷ്ണുവിന്റെ അങ്കപൂജ ശരീരാവയവങ്ങൾക്ക് നിശ്ചിത നാമങ്ങളാൽ നടത്തുകയും, തുടർന്ന് ഉത്തരാഭിമുഖമായി ജോടി കുംഭങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച് ശ്വേത യജ്ഞോപവീതധാരിയായ ഹ്രസ്വരൂപ സ്വർണ്ണ വാമനപ്രതിമ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജിക്കണമെന്നും പറയുന്നു. കുണ്ഡിക, കുട, പാദുക, ജപമാല, ആസനം തുടങ്ങിയ ഉപകരണങ്ങൾ പറഞ്ഞ് മന്ത്രങ്ങളോടെ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്യാൻ വിധിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിൽ പുത്രകാമനായ ഹര്യശ്വ രാജാവിനെ ബ്രാഹ്മണവേഷധാരി ഹരി ഈ വ്രതം ചെയ്യാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു; ഫലമായി കുവലാശ്വൻ ജനിക്കുന്നു. അവസാനം സന്തതി, ധനം, നഷ്ടരാജ്യപുനഃപ്രാപ്തി, മരണാനന്തര വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി എന്നീ ഫലങ്ങൾ പറഞ്ഞ് ധർമ്മം ഭൂസ്ഥൈര്യത്തിന് ആധാരമാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 43
Verse 1
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥
ദുർവാസാ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ! ഇങ്ങനെ തന്നെ ചൈത്രമാസത്തിൽ ദ്വാദശി വ്രതം സംकल्पിച്ച് ഉപവസിച്ച്, പിന്നെ ദേവദേവനായ ജനാർദനനെ ആരാധിക്കണം.
Verse 2
वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥
‘വാമനായ’ എന്ന മന്ത്രത്തോടെ പാദങ്ങൾ പൂജിക്കണം; ‘വിഷ്ണവേ’ എന്ന മന്ത്രത്തോടെ കടി അർച്ചിക്കണം; ‘വാസുദേവ’ എന്ന മന്ത്രത്തോടെ ഉദരം, വക്ഷസ്ഥലം, സമഗ്രദേഹം എന്നിവ പൂജിക്കണം.
Verse 3
कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥
കണ്ഠത്തെ ‘വിശ്വകൃത്’ രൂപമായി പൂജിക്കണം; ശിരസ്സിനെ ‘വ്യോമരൂപിണ്’ രൂപമായി പൂജിക്കണം. ഭുജങ്ങളെ ‘വിശ്വജിത്’ രൂപമായി പൂജിക്കണം; ശംഖവും ചക്രവും അവയുടെ സ്വന്തം നാമങ്ങളാൽ വന്ദിക്കണം.
Verse 4
अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥
ഈ വിധിപ്രകാരം സനാതന ദേവദേവനെ അർച്ചിച്ച്, മുൻപുപോലെ കിഴക്കിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തേക്ക് അഭിമുഖമായി, യുഗ്മത്തോടുകൂടിയ കുംഭം മുന്നിൽ സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 5
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥
മുമ്പ് പറഞ്ഞ പാത്രത്തിൽ സ്വർണ്ണവാമനമൂർത്തിയെ സ്ഥാപിച്ച്, ജ്ഞാനിയായ साधകൻ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് അവനെ ഹ്രസ്വരൂപമായി, ശ്വേത യജ്ഞോപവീതധാരിയായി നിർമ്മിക്കണം।
Verse 6
कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥
വശത്ത് കുണ്ടിക (ജലപാത്രം), അതുപോലെ ചെറിയ കുടയും പാദുകകളും വെക്കണം; അക്ഷമാലയും സ്ഥാപിച്ച്, പ്രത്യേകമായി വൃഷികയും സ്ഥാപിക്കണം।
Verse 7
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥
പ്രഭാതത്തിൽ ഈ ഉപസ്കാരങ്ങളോടുകൂടിയതു ദ്വിജാതിക്ക് (ബ്രാഹ്മണന്) ദാനം ചെയ്യിക്കണം; പിന്നെ “ഹ്രസ്വരൂപിയായ വിഷ്ണു പ്രസന്നനാകട്ടെ” എന്നു ഉച്ചരിക്കണം।
Verse 8
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥
മാസനാമത്തോടു ചേർന്ന ഈ പ്രാദുർഭാവവിധാനം എല്ലായിടത്തും “പ്രീയതാം” (പ്രസന്നനാകട്ടെ) എന്ന വാക്യത്തോടെയാണ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്; ഇതുതന്നെയാണ് വിധി।
Verse 9
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥
പുരാതനകാലത്ത് ഭൂമിപതി രാജാവായ ഹര്യശ്വൻ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ശ്രവിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ അപുത്രനായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് തപോധനനായ (തപസ്സാണ് ധനം) പുത്രനെ ആഗ്രഹിച്ച് അവൻ തപസ്സു ചെയ്തു।
Verse 10
तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥
മുനിശ്രേഷ്ഠാ! പുത്രലാഭാർത്ഥം അവൻ ആ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഹരി മുൻപേ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ചു അവിടെ എത്തി।
Verse 11
उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥
അവൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ, തപസ്സിലൂടെ നിന്റെ നിശ്ചയം എന്ത്, പ്രഭോ?” അവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു—“പുത്രാർത്ഥം.”
Verse 12
इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥
അവൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ, ഇതേവിധം തന്നെ ഈ വിധാനം അനുഷ്ഠിക്ക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പ്രഭു ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് അന്തർഹിതനായി।
Verse 13
राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥
രാജാവും ഉടൻ മന്ത്രസമ്പന്നനായ ആ ബ്രാഹ്മണനെ ദ്വിജന്മാർക്കായി പുരോഹിതനായി നിയമിച്ചു; അതുപോലെ ദരിദ്രനുമായ ജ്ഞാനിയായ ജ്യോതിര്ഗാർഗനുമെ ദാനസഹായം നൽകി।
Verse 14
यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥
“ഭഗവൻ! പുത്രഹീനയായ അദിതിക്ക് സ്വയം പുത്രത്വം ലഭിച്ചതുപോലെ, ആ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ എനിക്കും ശ്രേഷ്ഠനായ പുത്രൻ ലഭിക്കട്ടെ.”
Verse 15
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥
ഹേ മുനേ, ഈ വിധിപ്രകാരം ദാനം നൽകിയപ്പോൾ അവന് ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു. അവൻ ‘കുവലാശ്വ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി, മഹാബലവാനായ ചക്രവർത്തിയായി.
Verse 16
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥
പുത്രനില്ലാത്തവന് പുത്രൻ ലഭിക്കും; ദരിദ്രന് ധനം ലഭിക്കും. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവന് വീണ്ടും രാജ്യം ലഭിക്കും; മരിച്ചവൻ വിഷ്ണുപുരം പ്രാപിക്കും.
Verse 17
कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥
അവിടെ ദീർഘകാലം കീർത്തനം/സ്മരണം നടത്തി, പിന്നെ ഇവിടെ മനുഷ്യാവസ്ഥയിൽ വന്നാൽ, അവൻ നാഹുഷപുത്രനായ യയാതിയെപ്പോലെ ബുദ്ധിമാനായ ചക്രവർത്തിയാകും.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated dharma—fasting, disciplined worship, and structured giving (dāna)—as a stabilizing social mechanism that yields prosperity and continuity (e.g., offspring and kingship). Within the Varāha–Pṛthivī horizon, such rule-bound conduct is implied to support terrestrial order by aligning human action with a normative cosmic-ritual structure.
The rite is specified for the month of Caitra and the lunar day Dvādaśī. The procedure includes upavāsa (fasting) and morning-time gifting (prabhāte), indicating a timed ritual sequence.
Environmental ethics are not explicit as landscape management in this excerpt; instead, the chapter presents an indirect model where dharmic restraint (upavāsa), ordered ritual space (directional kumbha placement), and redistribution through dāna maintain societal coherence. In Purāṇic logic, this coherence is a component of Pṛthivī’s stability—human discipline functioning as an early idiom of ‘terrestrial balance’ through norm-governed living.
The narrative references King Haryaśva (a ruler without a son), the sage Durvāsā as the instructing voice in the ritual section, Hari/Viṣṇu appearing in brāhmaṇa form, and the resulting son Kuvalāśva described as a cakravartin. Yayāti and Nāhuṣa are invoked as comparative exemplars of imperial status.