Adhyaya 43: The Caitra Dvādaśī Observance and the Ritual Procedure for Worship of Vāmana
Caitra-dvādaśī-vrataḥ Vāmana-pūjā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna) with Exemplary Royal Narrative
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం చైత్ర మాస ద్వాదశీ వ్రతవిధిని నిర్దేశిస్తుంది. ఉపవాసంతో జనార్దనుడు/విష్ణువు అంగపూజను శరీరావయవాలకు నిర్దిష్ట నామాలతో చేయాలి; అనంతరం ఉత్తరాభిముఖంగా జత కుంభాలను స్థాపించి, శ్వేత యజ్ఞోపవీతధారి, హ్రస్వరూపమైన స్వర్ణ వామన ప్రతిమను ప్రతిష్ఠించి పూజించమని చెప్పబడింది. కుండిక, ఛత్రం, పాదుకలు, జపమాల, ఆసనం వంటి ఉపకరణాలను పేర్కొని, మంత్రోచ్ఛారణతో బ్రాహ్మణునికి దానమివ్వాలని ఆజ్ఞ ఉంది. ఉదాహరణగా పుత్రకాముడైన హర్యశ్వ రాజుకు బ్రాహ్మణవేషధారి హరి ఈ వ్రతాన్ని ఉపదేశిస్తాడు; ఫలంగా కువలాశ్వుడు జన్మిస్తాడు. చివరలో సంతానం, ధనం, రాజ్యపునఃప్రాప్తి, మరణానంతరం విష్ణులోకప్రాప్తి వంటి ఫలాలు చెప్పి, ధర్మం భూమి స్థిరత్వానికి ఆధారమని నిరూపిస్తుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 43
Verse 1
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥
దుర్వాసుడు పలికెను—ఓ మునీ! ఇదే విధంగా చైత్రమాసంలో ద్వాదశీ వ్రతాన్ని సంకల్పించి ఉపవాసం చేసి, తరువాత దేవదేవుడైన జనార్దనుని ఆరాధించాలి.
Verse 2
वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥
‘వామనాయ’ అనే మంత్రంతో పాదాలను పూజించాలి; ‘విష్ణవే’ అనే మంత్రంతో కటిని అర్చించాలి; ‘వాసుదేవ’ అనే మంత్రంతో ఉదరం, వక్షస్థలం మరియు సమగ్ర దేహాన్ని పూజించాలి.
Verse 3
कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥
కంఠాన్ని ‘విశ్వకృత్’ రూపంగా పూజించాలి; శిరస్సును ‘వ్యోమరూపిణ్’ రూపంగా పూజించాలి. భుజాలను ‘విశ్వజిత్’ రూపంగా పూజించాలి; శంఖం, చక్రం వాటి స్వనామాలతో పూజించాలి.
Verse 4
अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥
ఈ విధానంతో సనాతన దేవదేవుని అర్చించి, మునుపటిలాగే తూర్పు దిశకు ఉత్తర భాగం వైపు ఉంచినట్లు, యుగ్మంతో కూడిన కుంభాన్ని ముందర స్థాపించాలి.
Verse 5
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥
ముందుగా చెప్పిన పాత్రలో స్వర్ణమయ వామనమూర్తిని స్థాపించి, జ్ఞాని సాధకుడు తన శక్తి మేరకు ఆయనను హ్రస్వరూపంగా, శ్వేత యజ్ఞోపవీతధారిగా తయారు చేయించాలి।
Verse 6
कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥
పక్కన కుండిక (జలపాత్రం), అలాగే చిన్న ఛత్రం మరియు పాదుకలను ఉంచాలి; అక్షమాలను స్థాపించి, ప్రత్యేకంగా వృషికాను కూడా ఉంచాలి।
Verse 7
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥
ఉదయాన్నే ఈ ఉపకరణాలతో సమేతమైనదాన్ని ద్విజాతి (బ్రాహ్మణునికి) దానం చేయించాలి; మరియు “హ్రస్వరూపి విష్ణువు ప్రసన్నుడగుగాక” అని ఉచ్చరించాలి।
Verse 8
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥
మాసనామంతో కూడిన ఈ ప్రాదుర్భావ విధానం, అన్ని చోట్ల “ప్రీయతాం” (ప్రసన్నుడగుగాక) అనే వాక్యంతోనే ప్రకటించబడింది; ఇదే విధి అని చెప్పబడింది।
Verse 9
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥
పూర్వకాలంలో భూపతి రాజు హర్యశ్వుడు ఉన్నాడని వినబడుతుంది. అతడు అపుత్రుడు; అందువల్ల తపోధనుడైన (తపస్సు సంపదగల) కుమారుని కోరుతూ తపస్సు చేశాడు।
Verse 10
तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥
మునిశ్రేష్ఠా! పుత్రప్రాప్తి కోసం అతడు ఆ వ్రతాన్ని ఆచరిస్తుండగా, హరి ముందుగానే బ్రాహ్మణరూపం ధరించి అక్కడికి వచ్చెను।
Verse 11
उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥
అతడు అన్నాడు—“రాజా! తపస్సుతో నీ సంకల్పం ఏమిటి, ప్రభూ?” అతడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు—“పుత్రార్థమే.”
Verse 12
इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥
అతడు అన్నాడు—“రాజా, ఇదే విధానాన్ని యథావిధిగా చేయి.” అలా చెప్పి ప్రభువు క్షణంలోనే రాజునకు కనబడకుండా అంతర్హితుడయ్యెను।
Verse 13
राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥
రాజు కూడా వెంటనే మంత్రసంపన్నుడైన ఆ బ్రాహ్మణుని ద్విజుల కోసం పురోహితుడిగా నియమించాడు; అలాగే దరిద్రుడైన జ్ఞానవంతుడు జ్యోతిర్ గార్గునికి దానసహాయం ఇచ్చాడు।
Verse 14
यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥
“భగవాన్! పుత్రహీనమైన అదితికి స్వయంగా పుత్రత్వం కలిగినట్లే, ఆ సత్యబలంతో నాకు కూడా శ్రేష్ఠమైన కుమారుడు కలుగుగాక.”
Verse 15
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥
ఓ మునీ, ఈ విధి ప్రకారం దానం చేసినప్పుడు అతనికి కుమారుడు జన్మించాడు. అతడు ‘కువలాశ్వ’ అని ప్రసిద్ధి పొంది, మహాబలుడైన చక్రవర్తి అయ్యాడు.
Verse 16
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥
పుత్రుడు లేనివాడు పుత్రుడిని పొందుతాడు; దరిద్రుడు ధనాన్ని పొందుతాడు. రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవాడు మళ్లీ రాజ్యాన్ని పొందగలడు; మరణించినవాడు విష్ణుపురాన్ని చేరుతాడు.
Verse 17
कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥
అక్కడ దీర్ఘకాలం కీర్తన/స్మరణ చేసి, తరువాత ఇక్కడ మానవస్థితికి వచ్చినవాడు, నాహుషపుత్రుడైన యయాతిలాగా జ్ఞానవంతుడై చక్రవర్తి అవుతాడు.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated dharma—fasting, disciplined worship, and structured giving (dāna)—as a stabilizing social mechanism that yields prosperity and continuity (e.g., offspring and kingship). Within the Varāha–Pṛthivī horizon, such rule-bound conduct is implied to support terrestrial order by aligning human action with a normative cosmic-ritual structure.
The rite is specified for the month of Caitra and the lunar day Dvādaśī. The procedure includes upavāsa (fasting) and morning-time gifting (prabhāte), indicating a timed ritual sequence.
Environmental ethics are not explicit as landscape management in this excerpt; instead, the chapter presents an indirect model where dharmic restraint (upavāsa), ordered ritual space (directional kumbha placement), and redistribution through dāna maintain societal coherence. In Purāṇic logic, this coherence is a component of Pṛthivī’s stability—human discipline functioning as an early idiom of ‘terrestrial balance’ through norm-governed living.
The narrative references King Haryaśva (a ruler without a son), the sage Durvāsā as the instructing voice in the ritual section, Hari/Viṣṇu appearing in brāhmaṇa form, and the resulting son Kuvalāśva described as a cakravartin. Yayāti and Nāhuṣa are invoked as comparative exemplars of imperial status.