Adhyaya 43: The Caitra Dvādaśī Observance and the Ritual Procedure for Worship of Vāmana
Caitra-dvādaśī-vrataḥ Vāmana-pūjā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna) with Exemplary Royal Narrative
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये चैत्रमासस्य द्वादश्यां कर्तव्यं व्रतविधानं निरूप्यते। उपवासपूर्वकं जनार्दनस्य/विष्णोः अङ्गपूजा देहावयवेषु निर्दिष्टैर्नामभिः क्रियते; ततः उत्तराभिमुखौ युग्मकुम्भौ स्थाप्यौ, श्वेतयज्ञोपवीतधारी ह्रस्वाकारः सुवर्णवामनप्रतिमा प्रतिष्ठाप्य पूज्यते। कुण्डिका, छत्रं, पादुके, जपमाला, आसनं चोपकरणानि निर्दिश्य मन्त्रैः ब्राह्मणाय दानं विधीयते। दृष्टान्ते हర్యश्वो राजा पुत्रकामः, ब्राह्मणवेषधारी हरिणा एतद्व्रतं कर्तुमुपदिष्टः; तस्य फलतः कुवलाश्वः पुत्रो जायते। अन्ते फलश्रुतिः—सन्तानलाभः, धनसमृद्धिः, राज्यप्रतिष्ठा, मृत्योरनन्तरं विष्णुलोकप्राप्तिश्च—धर्मस्य भूमिधारणहेतुत्वेन प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 43
Verse 1
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने चैत्रमासि संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्य पश्चाद् देवदेवं जनार्दनम् आराधयेत् ॥
Verse 2
वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥
वामनायेति मन्त्रेण पादौ पूजयेत्; विष्णवे इति कटिं च अर्चयेत् । वासुदेव इति जठरमुरः सम्पूर्णकायं च पूजयेत् ॥
Verse 3
कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥
कण्ठं विश्वकृते पूजयेत्; शिरो व्योमरूपिणे पूजयेत् । बाहू विश्वजिते पूजयेत्; शङ्खचक्रे स्वनामभ्यां पूजयेत् ॥
Verse 4
अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥
अनेन विधिना देवदेवं सनातनम् अभ्यर्च्य, प्राग्वत् देवोत्तराभिमुखं सयुग्मं कुम्भं पुरतो न्यसेत् ॥
Verse 5
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य काञ्चनं वामनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥
Verse 6
कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥
पार्श्वे कुण्डिकां स्थापयेत् छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥
Verse 7
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥
Verse 8
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥
Verse 9
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥
Verse 10
तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥
पुत्रप्राप्त्यर्थं तस्य व्रतं कुर्वतः, मुनिसत्तम, हरिः पूर्वमेव द्विजरूपं समाश्रित्य तत्राजगाम।
Verse 11
उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥
स उवाच—राजन्, तपसा किं ते व्यवसितं प्रभो? स तं प्रत्युवाच—पुत्रार्थमिति।
Verse 12
इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥
स उवाच—राजन्, इदमेव विधानं कुरु। एवमुक्त्वा प्रभुः क्षणादेव राजानं प्रति अन्तर्हितः।
Verse 13
राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥
राजाऽपि तं मन्त्रवन्तं द्विजातये शीघ्रं पुरोहितत्वे नियोजयामास; तथा दरिद्राय धीमते ज्योतिर्गार्गाय अपि दानं प्रददौ।
Verse 14
यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥
यथा अदितेरपुत्रायाः स्वयमेव पुत्रत्वं समभवत्, भगवन्, तेन सत्येन ममापि वरः सुतो भवतु।
Verse 15
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥
अनेन विधिना यथाविधि दत्ते, तस्य मुने पुत्रोऽभवत्। स कुवलाश्व इति ख्यातः महाबलः चक्रवर्ती बभूव॥
Verse 16
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥
अपुत्रोऽपि पुत्रं लभते, अधनो धनं लभते। भ्रष्टराज्यो राज्यं पुनर्लभेत्, मृतश्च विष्णुपुरं व्रजेत्॥
Verse 17
कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥
तत्र सुचिरं कीर्त्तित्वा, इह मर्त्यभावमुपागतः। स धीमान् ययातिरिव नाहुषः चक्रवर्ती भवेत्॥
Frequently Asked Questions
The text frames regulated dharma—fasting, disciplined worship, and structured giving (dāna)—as a stabilizing social mechanism that yields prosperity and continuity (e.g., offspring and kingship). Within the Varāha–Pṛthivī horizon, such rule-bound conduct is implied to support terrestrial order by aligning human action with a normative cosmic-ritual structure.
The rite is specified for the month of Caitra and the lunar day Dvādaśī. The procedure includes upavāsa (fasting) and morning-time gifting (prabhāte), indicating a timed ritual sequence.
Environmental ethics are not explicit as landscape management in this excerpt; instead, the chapter presents an indirect model where dharmic restraint (upavāsa), ordered ritual space (directional kumbha placement), and redistribution through dāna maintain societal coherence. In Purāṇic logic, this coherence is a component of Pṛthivī’s stability—human discipline functioning as an early idiom of ‘terrestrial balance’ through norm-governed living.
The narrative references King Haryaśva (a ruler without a son), the sage Durvāsā as the instructing voice in the ritual section, Hari/Viṣṇu appearing in brāhmaṇa form, and the resulting son Kuvalāśva described as a cakravartin. Yayāti and Nāhuṣa are invoked as comparative exemplars of imperial status.