Adhyaya 43: The Caitra Dvādaśī Observance and the Ritual Procedure for Worship of Vāmana
Caitra-dvādaśī-vrataḥ Vāmana-pūjā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna) with Exemplary Royal Narrative
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये चैत्रमासस्य द्वादश्यां कर्तव्यं व्रतविधानं निरूप्यते। उपवासपूर्वकं जनार्दनस्य/विष्णोः अङ्गपूजा देहावयवेषु निर्दिष्टैर्नामभिः क्रियते; ततः उत्तराभिमुखौ युग्मकुम्भौ स्थाप्यौ, श्वेतयज्ञोपवीतधारी ह्रस्वाकारः सुवर्णवामनप्रतिमा प्रतिष्ठाप्य पूज्यते। कुण्डिका, छत्रं, पादुके, जपमाला, आसनं चोपकरणानि निर्दिश्य मन्त्रैः ब्राह्मणाय दानं विधीयते। दृष्टान्ते हర్యश्वो राजा पुत्रकामः, ब्राह्मणवेषधारी हरिणा एतद्व्रतं कर्तुमुपदिष्टः; तस्य फलतः कुवलाश्वः पुत्रो जायते। अन्ते फलश्रुतिः—सन्तानलाभः, धनसमृद्धिः, राज्यप्रतिष्ठा, मृत्योरनन्तरं विष्णुलोकप्राप्तिश्च—धर्मस्य भूमिधारणहेतुत्वेन प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 43
Verse 1
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४३.१ ॥
दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने चैत्रमासि संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्य पश्चाद् देवदेवं जनार्दनम् आराधयेत् ॥
Verse 2
वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेत्य जठरमुरः सम्पूर्णकाय च ॥ ४३.२ ॥
वामनायेति मन्त्रेण पादौ पूजयेत्; विष्णवे इति कटिं च अर्चयेत् । वासुदेव इति जठरमुरः सम्पूर्णकायं च पूजयेत् ॥
Verse 3
कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रकौ ॥ ४३.३ ॥
कण्ठं विश्वकृते पूजयेत्; शिरो व्योमरूपिणे पूजयेत् । बाहू विश्वजिते पूजयेत्; शङ्खचक्रे स्वनामभ्यां पूजयेत् ॥
Verse 4
अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ॥ ४३.४ ॥
अनेन विधिना देवदेवं सनातनम् अभ्यर्च्य, प्राग्वत् देवोत्तराभिमुखं सयुग्मं कुम्भं पुरतो न्यसेत् ॥
Verse 5
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४३.५ ॥
प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य काञ्चनं वामनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥
Verse 6
कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥ ४३.६ ॥
पार्श्वे कुण्डिकां स्थापयेत् छत्रिकां पादुके तथा । अक्षामालां च संस्थाप्य वृषिकां च विशेषतः ॥
Verse 7
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥ ४३.७ ॥
एतैरुपस्कारैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीति उदीरयेत् ॥
Verse 8
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ ४३.८ ॥
मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ॥
Verse 9
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥ ४३.९ ॥
श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ॥
Verse 10
तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । अजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ॥ ४३.१० ॥
पुत्रप्राप्त्यर्थं तस्य व्रतं कुर्वतः, मुनिसत्तम, हरिः पूर्वमेव द्विजरूपं समाश्रित्य तत्राजगाम।
Verse 11
उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ॥ ४३.११ ॥
स उवाच—राजन्, तपसा किं ते व्यवसितं प्रभो? स तं प्रत्युवाच—पुत्रार्थमिति।
Verse 12
इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ॥ ४३.१२ ॥
स उवाच—राजन्, इदमेव विधानं कुरु। एवमुक्त्वा प्रभुः क्षणादेव राजानं प्रति अन्तर्हितः।
Verse 13
राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ॥ ४३.१३ ॥
राजाऽपि तं मन्त्रवन्तं द्विजातये शीघ्रं पुरोहितत्वे नियोजयामास; तथा दरिद्राय धीमते ज्योतिर्गार्गाय अपि दानं प्रददौ।
Verse 14
यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ॥ ४३.१४ ॥
यथा अदितेरपुत्रायाः स्वयमेव पुत्रत्वं समभवत्, भगवन्, तेन सत्येन ममापि वरः सुतो भवतु।
Verse 15
अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ॥ ४३.१५ ॥
अनेन विधिना यथाविधि दत्ते, तस्य मुने पुत्रोऽभवत्। स कुवलाश्व इति ख्यातः महाबलः चक्रवर्ती बभूव॥
Verse 16
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ४३.१६ ॥
अपुत्रोऽपि पुत्रं लभते, अधनो धनं लभते। भ्रष्टराज्यो राज्यं पुनर्लभेत्, मृतश्च विष्णुपुरं व्रजेत्॥
Verse 17
कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान् ययातिरिव नाहुषः ॥ ४३.१७ ॥
तत्र सुचिरं कीर्त्तित्वा, इह मर्त्यभावमुपागतः। स धीमान् ययातिरिव नाहुषः चक्रवर्ती भवेत्॥
Frequently Asked Questions
The text frames regulated dharma—fasting, disciplined worship, and structured giving (dāna)—as a stabilizing social mechanism that yields prosperity and continuity (e.g., offspring and kingship). Within the Varāha–Pṛthivī horizon, such rule-bound conduct is implied to support terrestrial order by aligning human action with a normative cosmic-ritual structure.
The rite is specified for the month of Caitra and the lunar day Dvādaśī. The procedure includes upavāsa (fasting) and morning-time gifting (prabhāte), indicating a timed ritual sequence.
Environmental ethics are not explicit as landscape management in this excerpt; instead, the chapter presents an indirect model where dharmic restraint (upavāsa), ordered ritual space (directional kumbha placement), and redistribution through dāna maintain societal coherence. In Purāṇic logic, this coherence is a component of Pṛthivī’s stability—human discipline functioning as an early idiom of ‘terrestrial balance’ through norm-governed living.
The narrative references King Haryaśva (a ruler without a son), the sage Durvāsā as the instructing voice in the ritual section, Hari/Viṣṇu appearing in brāhmaṇa form, and the resulting son Kuvalāśva described as a cakravartin. Yayāti and Nāhuṣa are invoked as comparative exemplars of imperial status.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.