Deities of Anuvaka 4
- AAdityaĀditya (Sun)
Destroyer
In 1 hymn
- RRudra-PashupatiRudra-Paśupati
Protector
In 1 hymn
- VVishvakarmanViśvakarman
Restorer
In 1 hymn
- A
- AAtharvanic healing powermantra as bhaiṣajya
Healer
In 2 hymns

ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਰੋਗ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਏਜੰਟਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ–ਯਾਜ਼ਨੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਮੀ (ਕੀੜੇ/ਪਰਜੀਵੀ) ਦਾ ਨਾਸ। (2) ਯਕਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਸਰਾ/ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ਪਤ/ਵੈਸਟਿੰਗ ਰੋਗ) ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨਾ। (3) ਰੁਦ੍ਰ–ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਗੋ-ਧਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ। (4) ਯਜ್ಞ ਦੀ ਭੁੱਲ/ਦੋਸ਼ (ਏਨਸ/ਦੁਰਿਸ਼ਟੀ) ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ‘ਸਵਿਸ਼ਟੀ’ (ਸਫਲ ਆਹੁਤੀ) ਬਣਾਉਣਾ। (5) ਘਰੇਲੂ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਹ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸਥਿਰਤਾ। ਵਿਹਾਰਕ ਕੇਂਦਰ: ਰੋਗ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਜੀਵੀ/ਕ੍ਰਿਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ਪਤ-ਸਰੂਪ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਸ਼ੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯਜ्ञ-ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ।
AV 2.31 ਇਕ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਮੀ—ਕੀੜੇ/ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ (ਸਰੀਰਕ ਸੰਕਰਮਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਰੋਗ ਦੇ ਵੈਰੀ ਏਜੰਟਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੋਚੇ ਗਏ) ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗਿਆਈ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੁੱਟਣ ਤੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੰਦਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦ (ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ) ਅਤੇ ਅਥਰਵਣਿਕ ਵਾਚ (ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ) ਕਾਰਗਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ‘ਜਨਮ’ (ਜਨਿਮ) ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁੜ ਨਾ ਆ ਸਕਣ।
AV 2.32 ਕ੍ਰਿਮਿ-ਨਾਸ਼ਨ (ਕੀੜੇ/ਪਰਜੀਵੀ-ਨਾਸ਼ਕ) ਚਿਕਿਤਸਕ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਗੋਵੰਸ਼) ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਵਾਲੇ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ, ਖੋਜ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੂਰਜੀ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅਥਰਵਣਿਕ ‘ਵਾਣੀ-ਹੀ-ਔਖਧ’ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕ੍ਰਿਮਿ—ਅੰਦਰਲੇ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਲੱਗੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਛੋਟੇ—ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸੂਕਤ ਯਕਸ਼ਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਸਤ੍ਰਕ੍ਰਿਆ-ਸਮਾਨ ਵਾਚਿਕ ‘ਉਖੇੜ-ਕੱਢ’ ਜਾਦੂ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਯਕਸ਼ਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ੁਰਦਰਾ/ਖਪਾਉਂਦਾ ਰੋਗ-ਦੈਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨਾਟੋਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖੇੜ ਕੇ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ” (vi vṛh-) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਭੂਤ-ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਥੈਰਪੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਿਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧੜ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਤੱਕੋਂ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਵੀਬਰਹ (‘ਉਖੇੜਨਹਾਰ/ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ’ ਸ਼ਕਤੀ) ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਸੂਕਤ ਪਰਿਣਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
AVŚ 2.34 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਆਥਰਵਣਿਕ ਰੱਖਿਆ–ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੁਪਤੀ (ਰੁਦ੍ਰ—ਦੁਪਦਾਂ ਤੇ ਚੌਪਦਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸੁਆਮੀ) ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ “ਛੁਟਕਾਰਾ-ਦਾਨ” (niṣkrīti) ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਗੋਧਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਫਲਤਾ-ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ “ਰਾਹ” (gātu/pāthaḥ) ਖੋਲ੍ਹਣ; ਅਗਨੀ ਵੈਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ, ਝੁੰਡ ਦਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਅਖੰਡ ਰਹਿਣ।
AV 2.35 ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ ਦਾ ਸਤੁਤਿਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਮ-ਕਰਮ ਦੀ ਗਲਤੀ (ਦੁਰਿਸ਼ਟੀ/ਏਨਸ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਰਹੀ ਆਹੁਤੀ ਨੂੰ ਸਫਲ, ਧਨ-ਦਾਇਕ ‘ਸਵਿਸ਼ਟੀ’ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਸਰੀਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅੱਖ, ਮੂੰਹ, ਬਾਣੀ, ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਤਾਂ ਜੋ ਜੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਕੌਸਮਿਕ ਕਾਰੀਗਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਪੂਰਾ ਘੜ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਕ ਹੈ: ਜੋ ਕੁਝ ‘ਨਸ਼ਟ’ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਹਿੱਸੇ, ਬੂੰਦਾਂ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ—ਉਹ ਸਭ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਯੱਗ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
AV 2.36 ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਵਿਆਹੀ ਟੋਣਾ/ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੁਆਰੀ ਵੱਲ ਯੋਗ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਵੀਕਾਰਤਾ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਜੋੜ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਮਧਸਥ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ‘ਹਿੱਸਾ’ ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਭਗ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨਭਾਉਣੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Restoring vitality by expelling disease-agents and re-securing social–ritual order
Illness management (parasites, wasting disease), livestock protection, correcting ritual mistakes to regain prosperity, and securing an auspicious marriage alliance.
It concentrates on restoring vitality: expelling kr̥mi (parasites) and yákṣma (wasting disease), while also safeguarding cattle, repairing ritual failure into sviṣṭi, and securing an auspicious marriage.
Suktas 2.31 and 2.32 target kr̥mi. The cure is framed as a forceful expulsion and burning/searching destruction, especially through Āditya’s rays in 2.32.
They extend “healing” to social and ritual life: Rudra–Paśupati protects herd and household (2.34), Viśvakarman converts ritual fault into success and wealth (2.35), and Agni stabilizes a marriage alliance (2.36).