Anuvaka 4
मुख्य विषय: रोगकारक शत्रू-शक्तींना हाकलून देऊन प्राणशक्ती पुनर्स्थापित करणे आणि सामाजिक–यज्ञीय व्यवस्था पुन्हा दृढ करणे. उपविषय: मनुष्य व पशुधनातील कृमी (जंत/परजीवी) नाश; शरीराच्या विशिष्ट अवयवांतून यक्ष्मा (क्षय/क्षीणता) काढून टाकणे; रुद्र–पशुपतीकडून गोधनाचे रक्षण व गृहसमृद्धी; यज्ञातील दोष (एनस्/दुरिष्टि) दुरुस्त करून स्विष्टि (सफल अर्पण) करणे; गृह्य अग्नीच्या साहाय्याने विवाह-आकर्षण व दांपत्यस्थैर्य. व्यावहारिक लक्ष: परजीवी व क्षयजन्य व्याधींचे व्यवस्थापन, पशुरक्षण, यज्ञशुद्धी आणि गृहस्थैर्य.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
AV 2.31 हा कृमी—किडे/परजीवी—यांना, शरीरातील उपद्रव तसेच रोगाचे शत्रुत्वपूर्ण कारक म्हणून मानून, नष्ट करून हाकलून देण्यासाठीचा भैषज्य मंत्र आहे. या सूक्तात उपचार वारंवार ‘चिरडणे व प्रहार करणे’ अशा कृतीरूपाने मांडला आहे: इंद्राचा दृषद् (दळणाचा दगड/प्रेस-स्टोन) आणि अथर्वणिक वाच (फलदायी पवित्र वाणी) ही कार्यकारी शक्ती ठरून, शरीरातील प्रत्येक ठिकाणी असलेल्या कृमींना चूर्ण करतात आणि ते परत येऊ नयेत म्हणून त्यांच्या ‘जनिम’ (जन्म/उत्पत्ती)लाच छेद देतात.
Sukta 32
AV 2.32 हे कृमि-नाशन (जंतुनाशक) उपचारमंत्र आहे. उदय व अस्ताच्या वेळी आदित्याच्या किरणांना जाळणारे, शोध घेणारे शस्त्र मानून, विशेषतः गुरांना बाधणाऱ्या अंतर्गत परोपजीवींवर प्रहार करून त्यांचा नाश करण्यासाठी ते आवाहन करते. सूर्यशुद्धीचा भाव अथर्वण परंपरेतील “वाणीच औषध” या संकल्पनेसह जोडून, मंत्रातील ब्रह्मशक्तीने अंतर्गत, भोवतालचे, मोठे व लहान—सर्व प्रकारचे कृमी चिरडून हाकलले जातात आणि त्यामुळे प्राणशक्ती व उत्पादकता पुन्हा प्राप्त होते, असे प्रतिपादन करते.
Sukta 33
हा अथर्ववैदिक उपचार-स्तोत्र यक्ष्माविरुद्ध—विशिष्ट अवयव व धातूंमध्ये घर करणारा क्षयकारी रोग-दैत्य म्हणून कल्पिलेल्या—शस्त्रक्रियेसारख्या वाचिक-उपसारण मंत्ररूप आकर्षण आहे. शरीराच्या भागांची क्रमबद्ध शारीर-स्वीप पद्धतीने नावे घेत, आणि “आम्ही ते उपटून काढतो/फाडून काढतो” (वि वृह्) अशी पुनःपुन्हा घोषणा करून, हा मंत्र भूतबाधा-निवारक उपचारासारखा कार्य करतो—डोके व इंद्रिये यांपासून धड व त्वचेपर्यंत रोगाला ढवळून बाहेर काढतो. शेवटी, कश्यपाशी निगडित अधिकारपूर्ण उपचार-प्रवाह आणि वीबर्ह (“मुळासकट उपटणारी/उपसारणारी” शक्ती) यांच्या बळावर, संपूर्ण देह-शुद्धीचा सर्वांगीन निष्कासन-विधी म्हणून हे स्तोत्र परिपूर्ण होते.
Sukta 34
AVŚ 2.34 हे अथर्वणिक परंपरेतील संक्षिप्त रक्षात्मक व पौष्टिक (समृद्धिदायक) मंत्रसूक्त आहे. द्विपद व चतुष्पद यांचा योग्य अधिपती म्हणून पशुपती (रुद्र) याची मान्यता देऊन, त्याला त्याचा नियत भाग “विमोचन-दान” (niṣkrīti) म्हणून अर्पण करून, पशुधन व लोकांचे कल्याण सुरक्षित केले जाते. पुढे हे यश-सूत्रात विस्तारते: यजमानासाठी देवांनी सुरक्षित “मार्ग” (gātu/pāthaḥ) उघडावा अशी प्रार्थना केली जाते; शत्रूंची बंधने व टेहळणी/निगराणी अग्नीने सैल केली जाते आणि विश्वकर्म्याने संरक्षित केली जाते, ज्यामुळे धन, पशुवृद्धी व संतती अखंड राहतात.
Sukta 35
AV 2.35 हे विश्वकर्म्याचे स्तोत्र असून यज्ञातील चूक/दोष (दुरिष्टि/एनस्) शमवून अपयशी होत असलेल्या अर्पणाला यशस्वी, संपत्ती देणाऱ्या ‘स्विष्टि’मध्ये रूपांतरित करण्यासाठी वापरले जाते. यात यज्ञाला डोळा, तोंड, वाणी, श्रवण आणि मन असलेले जिवंत शरीर मानले आहे; त्याचा कोणताही भाग बाधित झाला तर विश्वाचा शिल्पकार विश्वकर्मा तो पुन्हा अखंड करून घडवो अशी प्रार्थना आहे. याची शक्ती पुनर्स्थापनाची आहे: ‘नष्ट’ (नष्ट) झालेले हिस्से, थेंब, समृद्धी व कल्याण परत बोलावून, यजमान व त्याचे कुटुंब यांना विधीच्या योग्य ऋत-क्रमाशी पुन्हा एकरूप करते.
Sukta 36
AV 2.36 हे घरगुती विवाह-आकर्षणाचे सूक्त असून, कन्येकडे योग्य वर ओढून आणणे आणि समाजमान्यता, समृद्धी व भावनिक सुसंवाद यांच्या बळावर तो संबंध स्थिर करणे हा याचा हेतू आहे. गृहस्थजीवनाचा मध्यस्थ अগ্নी आणि ‘भाग’ व सौभाग्य वाटणारा भगदेव यांचे आवाहन करून, ही स्तुती कन्येला वरांमध्ये प्रिय व आकर्षक ठरवो आणि राग वा अपमानरहित, निर्विघ्न विवाह सुरक्षित करो अशी कामना करते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
