Deities of Anuvaka 4
- AAdityaĀditya (Sun)
Destroyer
In 1 hymn
- RRudra-PashupatiRudra-Paśupati
Protector
In 1 hymn
- VVishvakarmanViśvakarman
Restorer
In 1 hymn
- A
- AAtharvanic healing powermantra as bhaiṣajya
Healer
In 2 hymns
Anuvaka 4
ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ: ରୋଗ-କାରକ ଶତ୍ରୁ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ତାଡ଼ି ଦେଇ ଜୀବନଶକ୍ତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଏବଂ ସାମାଜିକ–ଯାଜ୍ଞିକ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ପୁନଃଦୃଢ଼ କରିବା। ଉପବିଷୟ: (1) ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଗୋବଂଶରେ କୃମି (ପୋକ/ପରଜୀବୀ) ନାଶ, (2) ଯକ୍ଷ୍ମା (କ୍ଷୟରୋଗ)କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ-ଅଂଶରୁ ଉତ୍ତୋଳନ/ବାହାର କରିବା, (3) ରୁଦ୍ର–ପଶୁପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୋରକ୍ଷା ଓ ଗୃହ-ସମୃଦ୍ଧିର ସୁରକ୍ଷା, (4) ଏନସ/ଦୁରିଷ୍ଟି ଭଳି ଯାଜ୍ଞିକ ତ୍ରୁଟିକୁ ସଫଳ ହବି (ସ୍ୱିଷ୍ଟି)ରେ ପରିଣତ କରିବା, (5) ଗୃହ୍ୟ ଅଗ୍ନି ମାଧ୍ୟମରେ ବିବାହ-ଆକର୍ଷଣ ଓ ସ୍ଥିରତା। ବ୍ୟବହାରିକ କେନ୍ଦ୍ର: ରୋଗ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ବିଶେଷକରି ପରଜୀବୀ/କୃମି ଓ କ୍ଷୟଜନିତ ଦୁର୍ବଳତା।
Kinds of charm
Bhaishajya (healing): 3Paushtika (prosperity): 2Shantika (pacifying): 1
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
AV 2.31 ଏକ ଭୈଷଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା କୃମି—ଦେହରେ ଥିବା କୀଟ/ପରଜୀବୀ ଏବଂ ରୋଗର ଶତ୍ରୁ-କାରକ ଏଜେଣ୍ଟ—କୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଚିକିତ୍ସାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚକ୍କି-ପଥରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଓ ଆଘାତ କରି ନିହତ କରିବା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି: ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୃଷଦ (ପିଷଣ-ପଥର) ଏବଂ ଅଥର୍ବଣିକ ବାଚ୍ (କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପବିତ୍ର ବାଣୀ) ହେଉଛି ସେହି କ୍ରିୟାଶୀଳ ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦେହର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ କୃମିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ‘ଜନିମ’ (ଜନ୍ମ-ମୂଳ) କୁ କାଟି ଦେଇ ପୁନରାଗମନକୁ ରୋକେ।
Sukta 32
AV 2.32 ଏକ କୃମି-ନାଶନ (କୀଟ/କୃମି-ବିନାଶକ) ଭେଷଜ ମନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ରଶ୍ମିକୁ ଦହନଶୀଳ, ଖୋଜିବା ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଚଳାଇ ଶରୀରଭିତରର ପରଜୀବୀକୁ—ବିଶେଷକରି ଗୋବଂଶକୁ ପୀଡ଼ାଦାୟକ କୃମିକୁ—ନାଶ କରାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଶୋଧନକୁ ଆଥର୍ବଣୀୟ ‘ବାଣୀ-ଔଷଧ’ ସହ ଯୋଡ଼ି, ମନ୍ତ୍ରର ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କୃମି—ଭିତର, ଚାରିପାଖରେ ଥିବା, ବଡ଼ ଓ ଛୋଟ—କୁ ଚକ୍ନାଚୁର କରି ବାହାର କରି, ପୁନଃ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳତା ଫେରାଇ ଦିଏ।
Sukta 33
ଏହି ଅଥର୍ବବେଦୀୟ ଚିକିତ୍ସା-ସୂକ୍ତଟି ଯକ୍ଷ୍ମା ବିରୋଧରେ ଏକ ଶଲ୍ୟ-ସଦୃଶ ଶାବ୍ଦିକ ‘ଉପାଡ଼ିବା’ ମନ୍ତ୍ର; ଯକ୍ଷ୍ମାକୁ ଶରୀରକୁ କ୍ଷୟ କରୁଥିବା ରୋଗ-ଦେମନ ଭାବେ ଧାରଣା କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ଓ ଧାତୁରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ। ଶରୀର-ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ପଦ୍ଧତିମାନ ଶାରୀରିକ କ୍ରମରେ ନାମ କରି, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ “ଆମେ ଏହାକୁ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍ଗୁଛୁ” (vi vṛh-) ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ମନ୍ତ୍ରଟି ଭୂତ-ନିଷ୍କାସନମୂଳକ ଚିକିତ୍ସା ଭାବେ କାମ କରେ—ମୁଣ୍ଡ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଧଡ଼ ଓ ଚର୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗକୁ ଖସାଇ ଦିଏ। ଶେଷରେ ସମଗ୍ର ଶରୀରରୁ ଏକ ସାର୍ବଦେହୀ ଶୋଧନ/ନିଷ୍କାସନ ଘଟେ, ଯାହା କଶ୍ୟପ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଧିକାରୀ ଚିକିତ୍ସା-ଧାରା ଓ vībarha (“ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ିବା/ନିଷ୍କାସକ” ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ସଶକ୍ତ ହୁଏ।
Sukta 34
AVŚ 2.34 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଥର୍ବଣିକ ରକ୍ଷା-ଓ-ପୌଷ୍ଟିକ ମନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ପଶୁପତି (ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦର ଯଥାର୍ଥ ଅଧିପତି ରୁଦ୍ର)ଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଭାଗକୁ “କ୍ରୟ-ମୋଚନ” (ନିଷ୍କ୍ରୀତି) ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରି ଗୋଧନ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର କୁଶଳତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ। ପରେ ଏହା ସଫଳତା-ସୂତ୍ରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ: ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜମାନ ପାଇଁ ନିରାପଦ “ପଥ” (ଗାତୁ/ପାଥଃ) ଖୋଲିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ; ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ବିରୋଧୀ ବନ୍ଧନ ଓ ଗୁପ୍ତ ନିରୀକ୍ଷଣ ଶିଥିଳ କରାଯାଏ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ରଖାଯାଏ, ଯେପରି ଧନ, ପଶୁବୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନ-ସମୃଦ୍ଧି ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ।
Sukta 35
AV 2.35 ହେଉଛି ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ତ୍ରୁଟି (ଦୁରିଷ୍ଟି/ଏନସ୍) କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଅସଫଳ ହେଉଥିବା ଆହୁତିକୁ ସଫଳ, ଧନଦାୟକ ‘ସ୍ୱିଷ୍ଟି’ରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ଏହି ସୂକ୍ତ ଯଜ୍ଞକୁ ଜୀବନ୍ତ ଦେହ ଭାବେ ଦେଖାଏ—ଚକ୍ଷୁ, ମୁଖ, ବାକ୍, ଶ୍ରବଣ ଓ ମନ ସହିତ—ଯେପରି କୌଣସି ଅଂଶ ଆହତ ହେଲେ, ସାର୍ବଭୌମ କାରିଗର ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାହାକୁ ପୁନଃ ଗଢ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ଏହାର ଶକ୍ତି ପୁନରୁଦ୍ଧାରକ: ‘ନଷ୍ଟ’ ହୋଇଥିବା ଅଂଶ, ବିନ୍ଦୁ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୁଶଳତାକୁ ପୁନଃ ଡାକି ଆଣି, ଯଜମାନ ଓ ତାଙ୍କ ଗୃହସ୍ଥକୁ ଯଜ୍ଞର ଯଥାକ୍ରମ ନିୟମରେ ପୁନଃ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ।
Sukta 36
AV 2.36 ଗୃହସ୍ଥ ବିବାହ-ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା କନ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପତିଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଭାବନାତ୍ମକ ସମନ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ସେହି ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ଗୃହର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଏବଂ ‘ଭାଗ’ ଓ ସୁଭାଗ୍ୟ ବଣ୍ଟନକାରୀ ଭଗଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଏହି ସୂକ୍ତ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଶୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ କରିବା ଓ କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନରୁ ମୁକ୍ତ ବିବାହ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ।
Deities of Anuvaka 4
Inside Anuvaka 4
The theme
Restoring vitality by expelling disease-agents and re-securing social–ritual order
Threads through it
- Kr̥mi (worm/parasite) destruction in humans and cattle
- Yákṣma (wasting disease) extraction from specific body-parts
- Rudra–Paśupati protection of cattle and household prosperity
- Repair of ritual fault (énas/duriṣṭi) into successful offering (sviṣṭi)
- Marriage-attraction and stabilization through domestic Agni
Who it serves
Illness management (parasites, wasting disease), livestock protection, correcting ritual mistakes to regain prosperity, and securing an auspicious marriage alliance.
What it heals
- Kr̥mi infestation (worms/parasites) in body; disease conceived as hostile agentsSukta 2.31, 2.32
- Kr̥mi afflicting cattle (internal parasites; herd debility)Sukta 2.32
- Yákṣma (wasting disease) lodged in organs/tissuesSukta 2.33
- Threats to cattle and household well-being (loss, fear, vulnerability of herds and people)Sukta 2.34
- Ritual error/énas causing failed offering and loss of prosperitySukta 2.35
- Marriage delay or mismatch; need to attract a suitable husband and secure concordSukta 2.36
Frequently Asked Questions
It concentrates on restoring vitality: expelling kr̥mi (parasites) and yákṣma (wasting disease), while also safeguarding cattle, repairing ritual failure into sviṣṭi, and securing an auspicious marriage.
Suktas 2.31 and 2.32 target kr̥mi. The cure is framed as a forceful expulsion and burning/searching destruction, especially through Āditya’s rays in 2.32.
They extend “healing” to social and ritual life: Rudra–Paśupati protects herd and household (2.34), Viśvakarman converts ritual fault into success and wealth (2.35), and Agni stabilizes a marriage alliance (2.36).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
