Kanda 2
Remedies & Counter-Charms
ਅਥਰਵਵੇਦ ਕਾਂਡ ੨ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਕੇ—ਰੋਗ, ਸ਼ਾਪ, ਵੈਰੀ ਇਰਾਦਾ—ਸੰਪੂਰਨਤਾ (ਸੰਪਦ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਥਰਵਣਿਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਕ੍ਰਮ (ਤ) ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਅਨੁਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਲਾਜੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਘਰ-ਸੀਮਾ ਦੀ ਅਪੋਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਰੱਖਿਆ-ਰੀਤਾਂ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਟੋਣੇ-ਟੋਟਕੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ (ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤਨ) ਦੇ ਉਪਾਅ, ਅਤੇ ਰੋਗਕਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਗਾਉਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਭਜਨ ਜਵਰਾਂ, ਜ਼ਖਮਾਂ, ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕੱਟਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਠੋਸ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਅੰਦਰ ਘੁੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਹਾਨਿਕਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਦੇ ਹਨ; ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
Anuvakas in Kanda 2
4 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
ਅਥਰਵਣਿਕ ਗਿਆਨ, ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਚਿਕਿਤਸਕ ਮੁਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਗੁਪਤ ‘ਪਰਮੰ ਧਾਮ’ ਤੱਕ ਗਿਆਨਾਤਮਕ ਉਤਥਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰਤਵ-ਗਿਆਨ; ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰਿਤੁਅਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਣ ਵਾਲੇ ਗੰਧਰਵ–ਅਪਸਰਾ ਵਰਗੇ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ; ਰੋਗਕਾਰਕ ਸ੍ਰਾਵਾਂ (ਆਸ੍ਰਾਵ) ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਚੀਰਾਂ/ਚੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨਾ; ਵਿਸਕੰਧ ਅਤੇ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਗਿਡ ਮਣੀ ਤਾਬੀਜ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ।
Anuvaka 2
ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ (ਪ੍ਰਾਣ) ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਰਕਸ਼ਾ/ਅਪਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਸ਼ਤ੍ਰੂ/ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧੀ ਦੇ ਦ੍ਵੇਸ਼-ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਵ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਵ੍ਯ-ਕ੍ਸ਼ਯਣ; ਆਯੁਸ਼੍ਯ ਕਰਮ—ਪ੍ਰਾਣ–ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ; ਭੂਤ/ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੀੜਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘਰੇਲੂ ਰੱਖਿਆ (ਰਕਸ਼ੋਘ੍ਨ) ਉਪਾਅ; ਸਵਰਗ–ਧਰਤੀ–ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਹੱਦਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕੋਸਮਿਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ; ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਸਥਾਪਨ (ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ/ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ)।
Anuvaka 3
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਉਲਟ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ—ਵੈਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਾ, ਦੇਹਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਕੀ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਤ (ਕ੍ਰਮ/ਧਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ) ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ, ਪਸ਼ੂ-ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਵੈਰ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ‘ਰਿਟਰਨ-ਟੂ-ਸੈਂਡਰ’ ਟੋਣਾ-ਟੋਟਕਾ ਹਮਲੇ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ (ਪ੍ਰਤਿਯਾਤੁ/ਹੇਤੀ-ਨਿਵਰਤਨਮ) (2) ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਆਪਃ (ਜਲ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੱਖਿਆ (ਤੇਜਸ/ਹਰਸ/ਅਰਚਿਸ਼) (3) ਔਸ਼ਧੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਪਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਰਮ (ਓਸ਼ਧੀ, ਪૃਸ਼ਨਿਪਰਣੀ) (4) ਪਸ਼ੂ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਸੁਰੱਖਿਆ (ਗਾਂ-ਧਨ ਦਾ ਇਕੱਠ/ਧਾਰਣ) (5) ਆਯੁਸ਼੍ਯ: ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਥਿਰਤਾ।
Anuvaka 4
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਰੋਗ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਏਜੰਟਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ–ਯਾਜ਼ਨੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਮੀ (ਕੀੜੇ/ਪਰਜੀਵੀ) ਦਾ ਨਾਸ। (2) ਯਕਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਸਰਾ/ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ਪਤ/ਵੈਸਟਿੰਗ ਰੋਗ) ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨਾ। (3) ਰੁਦ੍ਰ–ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਗੋ-ਧਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ। (4) ਯਜ್ಞ ਦੀ ਭੁੱਲ/ਦੋਸ਼ (ਏਨਸ/ਦੁਰਿਸ਼ਟੀ) ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ‘ਸਵਿਸ਼ਟੀ’ (ਸਫਲ ਆਹੁਤੀ) ਬਣਾਉਣਾ। (5) ਘਰੇਲੂ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਹ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸਥਿਰਤਾ। ਵਿਹਾਰਕ ਕੇਂਦਰ: ਰੋਗ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਜੀਵੀ/ਕ੍ਰਿਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ਪਤ-ਸਰੂਪ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਸ਼ੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯਜ्ञ-ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ।
Frequently Asked Questions
Kāṇḍa 2 primarily develops healing (bhaiṣajya) through ‘release from bindings’—driving out disease and restoring wholeness—while also emphasizing rakṣa protection of the household and reversal of hostility back to its source.
They progress from restoring wholeness through Atharvanic curative power (2.1), to protecting life-force and domestic territory via apotropaic rites (2.2), to reversal-and-protection stabilizing body, livestock, and desire through radiance, herbs, and ṛta (2.3), and finally to renewed vitality by expelling disease-agents and re-securing social–ritual order (2.4).
Alongside disease and poison remedies, it preserves significant formulas for childbirth and infant protection, showing how Atharvanic healing extends from individual cure to safeguarding lineage, home, and ritual order.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
