Anuvaka 4
મુખ્ય વિષય: રોગકારક શત્રુ-શક્તિઓને દૂર હાંકી પ્રાણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવી અને સામાજિક–યાજ્ઞિક વ્યવસ્થાને ફરી સુરક્ષિત કરવી. ઉપવિષયો: મનુષ્ય અને પશુધનમાં કૃમિ (કીડા/પરજીવી)નો નાશ; શરીરના નિશ્ચિત અંગોમાંથી યક્ષ્મા (ક્ષય/ક્ષીણતા)ને બહાર કાઢવું; રુદ્ર–પશુપતિ દ્વારા ગોધનનું રક્ષણ અને ગૃહસમૃદ્ધિ; યજ્ઞદોષ (એનસ્/દુરિષ્ટિ)ને સુધારી સ્વિષ્ટિ (સફળ અર્પણ) બનાવવું; ગૃહ્ય અગ્નિ દ્વારા લગ્ન-આકર્ષણ અને દાંપત્યસ્થિરતા. વ્યવહારિક કેન્દ્ર: પરજીવી તથા ક્ષયજન્ય રોગોનું નિયંત્રણ, પશુરક્ષા, યાજ્ઞિક શુદ્ધિ અને ગૃહસ્થિરતા.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
AV 2.31 એક ભૈષજ્ય મંત્ર છે, જે કૃમિ—કીડા/પરજીવી—ને, શરીરમાંની ઉપદ્રવરૂપ ઉપસ્થિતિ તેમજ રોગના શત્રુસમાન કારક તરીકે કલ્પીને, નાશ કરવા અને બહાર હાંકી કાઢવા માટે રચાયેલો છે. આ સૂક્તમાં ઉપચારને વારંવાર ‘ચકડીને અને પ્રહાર કરીને’ સંહારક ક્રિયા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે: ઇન્દ્રનો દૃષદ્ (પીસવાનો પથ્થર/પ્રેસ-સ્ટોન) અને અથર્વણિક વાચ (પ્રભાવી પવિત્ર વાણી) કાર્યકારી શક્તિઓ બની, શરીરના દરેક સ્થાને રહેલા કૃમિઓને ચૂર્ણ કરે છે અને તેઓ ફરી ન આવે તે માટે તેમની ‘જનિમ’ (જન્મ/ઉત્પત્તિ)ને જ કાપી નાખે છે.
Sukta 32
AV 2.32 કૃમિ-નાશન (કીડા/પરોપજીવી નાશક) ઉપચારમંત્ર છે. તે ઉદય અને અસ્ત સમયે આદિત્યના કિરણોને દહકતા, શોધક શસ્ત્રરૂપે પ્રેરિત કરીને, ખાસ કરીને પશુઓને પીડાવતા આંતરિક પરોપજીવીઓને નાશ કરવા માટે આહ્વાન કરે છે. સૂર્ય-શુદ્ધિને અથર્વણ પરંપરાની “વાણી જ ઔષધ” કલ્પનასთან જોડીને, મંત્રનું બ્રહ્મબળ આંતરિક, આસપાસનાં, મોટા અને નાના—બધા વર્ગના કૃમિઓને ચકડી કાઢી હાંકી દે છે અને જીવનશક્તિ તથા ઉત્પાદકતા પુનઃસ્થાપિત કરે છે, એવો દાવો કરે છે.
Sukta 33
આ અથર્વવેદીય ઉપચાર-સૂક્ત યક્ષ્મા સામે—વિશિષ્ટ અંગો અને ધાતુઓમાં વસતો ક્ષયકારક રોગ-દૈત્ય તરીકે કલ્પિત—શસ્ત્રક્રિયા સમાન વાચિક-ઉખેડણ મંત્ર-ચર્મ છે. શરીરના અંગોનું ક્રમબદ્ધ શારીરિક સ્વીપ કરીને નામે નામે ઉલ્લેખ કરી, અને વારંવાર “અમે તેને ઉખેડી કાઢીએ છીએ/ફાડી કાઢીએ છીએ” (વિ વૃહ્) એવી ઘોષણા દ્વારા, આ મંત્ર ભૂતોત્સારક ઉપચાર તરીકે કાર્ય કરે છે—માથા અને ઇન્દ્રિયોથી લઈને ધડ અને ચામડી સુધીથી પીડાને ખસેડી બહાર કાઢે છે. અંતે, કાશ્યપ સાથે સંકળાયેલી અધિકૃત ઉપચાર-ધારા અને વીબર્હ (“મૂળથી ઉખેડનાર/ઉપસારી શક્તિ”)ના બળથી, સર્વાંગી દેહ-શુદ્ધિરૂપ પૂર્ણ નિષ્કાસન તરીકે સૂક્ત પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે.
Sukta 34
AVŚ 2.34 અથર્વણિક પરંપરાનું સંક્ષિપ્ત રક્ષા–પૌષ્ટિક (સમૃદ્ધિદાયક) મંત્રસૂક્ત છે. દ્વિપદ અને ચતુષ્પદના યથાર્થ સ્વામી તરીકે પશુપતિ (રુદ્ર)ને સ્વીકારી, તેને તેનો યોગ્ય હિસ્સો “વિમોચન-દાન” (niṣkrīti) રૂપે અર્પણ કરીને ગાય-ઢોર અને લોકોનું કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તે સફળતા-સૂત્ર તરીકે વિસ્તરે છે: યજમાન માટે દેવો સુરક્ષિત “માર્ગ” (gātu/pāthaḥ) ખોલે એવી પ્રાર્થના થાય છે; શત્રુબંધનો અને ટહુકા/નિગરાણી અગ્નિ દ્વારા ઢીલા પાડવામાં આવે છે અને વિશ્વકર્મા દ્વારા સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે, જેથી ધન, પશુવૃદ્ધિ અને સંતાન અખંડ રહે.
Sukta 35
AV 2.35 વિશ્વકર્માને અર્પિત સૂક્ત છે, જે યજ્ઞમાં થયેલી ભૂલ/દોષ (દુરિષ્ટિ/એનસ) નું નિવારણ કરી નિષ્ફળ થતી આહુતિને સફળ, ધનદાયી ‘સ્વિષ્ટિ’માં પરિવર્તિત કરવા માટે વપરાય છે. તેમાં યજ્ઞને આંખ, મોં, વાણી, શ્રવણ અને મન ધરાવતું જીવંત શરીર માનવામાં આવ્યું છે; તેનો કોઈ ભાગ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય તો વિશ્વના શિલ્પી વિશ્વકર્મા તેને ફરી પૂર્ણરૂપે ઘડી આપે એવી પ્રાર્થના છે. આ સૂક્તની શક્તિ પુનઃસ્થાપક છે: ‘નષ્ટ’ (નષ્ટ) થયેલા હિસ્સા, ટીપાં, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણને પાછાં બોલાવી, યજમાન અને તેના ગૃહને વિધિના યોગ્ય ઋત-ક્રમ સાથે ફરી એકીકૃત કરે છે.
Sukta 36
AV 2.36 ઘરેલું લગ્ન-મંત્રરૂપ સૂક્ત છે, જે કન્યા તરફ યોગ્ય પતિને આકર્ષે છે અને સમાજની સ્વીકૃતિ, સમૃદ્ધિ તથા ભાવનાત્મક સુસંગતતા દ્વારા જોડાણને સ્થિર કરે છે. ગૃહનો મધ્યસ્થ અગ્નિ અને ‘ભાગ’ તથા શુભભાગ્ય વહેંચનાર ભગદેવનું આહ્વાન કરીને, આ સ્તુતિ કન્યાને વરમંડળમાં પ્રિય અને મનોહર બનાવે તથા ક્રોધ કે અપમાન વિના લગ્ન સુરક્ષિત અને સ્થિર રહે એવી કામના કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.