Anuvaka 4
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—रोगकारकान् शत्रुभूतान् निष्कास्य प्राणबलं पुनः स्थापयित्वा सामाजिक–याज्ञिकव्यवस्थां पुनः सुदृढीकरणम्। उपविषयाः—मनुष्येषु गोषु च कृमिनाशनम्; यक्ष्मस्य (क्षयव्याधेः) विशिष्टाङ्गेभ्यः निष्कर्षणम्; रुद्र–पशुपतेः गो-गृह-समृद्धिरक्षणम्; एनो-दुरिष्टिदोषस्य परिहारः, यज्ञस्य च स्विष्टिरूपेण सिद्धिः; गृह्याग्निना विवाहाकर्षणं दाम्पत्यस्थैर्यं च। व्यावहारिकप्रयोजनम्—कृमि-यक्ष्मादिरोगनियन्त्रणं, गोपालनरक्षा, याज्ञिकदोषशमनं, गृहस्थजीवनस्थैर्यवर्धनं च।
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
अथर्ववेदस्य २.३१ सूक्तं भैषज्यं मन्त्रः, यः कृमीन्—शरीरस्थपरजीविनो रोगहेतून् शत्रुवद् अभिमतान् च—विनाशयितुं निष्कासयितुं च प्रवर्तते। अत्र भेषजक्रिया निघ्नन-पीडनरूपेण पुनःपुनः प्रतिपाद्यते—इन्द्रस्य दृशदः (अश्मनः) प्रहारः तथा अथर्वणां वाक्/मन्त्रः प्रभावशक्तिः, एते एव सर्वेषु देहदेशेषु कृमीन् चूर्णयन्ति, तेषां जनिमानं च छिनत्ति, पुनरागमनं निवारयितुम्।
Sukta 32
अथर्ववेदस्य २.३२ सूक्तं कृमिनाशनं भैषज्यं मन्त्रः। अस्मिन् सूक्ते आदित्यस्य उदयास्तमययोः रश्मयः दहना अन्वेषिणश्च शस्त्रवत् प्रचोदिताः, येऽन्तःस्थितान् कृमीन् विशेषतः गोपशूनां देहे पीडाकरान् दग्ध्वा निःसारयन्ति। सौरशुद्धिं च अथर्वणीयं “वाक्-औषधत्वं” च संयोज्य, मन्त्रस्य ब्रह्मणा सर्वान् कृमीन्—अन्तरान् परितःस्थितान् महतः सूक्ष्मांश्च—मर्दयित्वा अपाकरोति; तेन प्राणबलं वर्धते, आरोग्यं च पशूनां क्षेमः उत्पादकत्वं च पुनः प्रतिष्ठते।
Sukta 33
अयं अथर्ववेदोक्तो भैषज्यसूक्तः यक्ष्मं नाम क्षयकरं रोगदैत्यं प्रति शस्त्रवत् वाचिक-उत्कर्षणमन्त्रः। स यक्ष्मः केषुचित् अवयवेषु धातुषु च निलीयते इति परिकल्प्य, देहावयवान् क्रमशः नामग्रहणेन (शिरः-इन्द्रियादि आरभ्य उदर-त्वगन्तं) अनुक्रामन्, “विवृह्मः” इति पुनःपुनः घोषयन् तं व्याधिं निष्कासयति। एवं मन्त्रः भूतापसारणात्मकचिकित्सारूपेण शिरसः इन्द्रियेभ्यश्च आरभ्य काये त्वचि च यावत् पीडां विचालयति। अन्ते सर्वाङ्गशुद्धिः क्रियते, काश्यपसम्बद्धया प्रमाणभूतया भैषज्यधारया तथा वीबर्ह-नाम्ना ‘उन्मूलक/उत्कर्षक’ शक्त्या च बलवतीकृता।
Sukta 34
अथर्वणाङ्गिरसपरम्परायां संक्षिप्तोऽयं रक्षापौष्टिकमन्त्रः पशूनां जनानां च क्षेमं साधयति। अत्र पशुपतिं रुद्रं द्विपदां चतुष्पदां च यथार्थस्वामिनं स्वीकृत्य तस्मै स्वभागो ‘निष्क्रीतिरूपेण’ समर्प्यते, येन अनिष्टं निवर्त्यते। ततः सिद्धिसूत्रत्वेन देवाः यजमानाय सुरक्षितं ‘गातुं/पाथः’ प्रापयन्त्विति प्रार्थ्यन्ते; अग्निना शत्रुबन्धनानि निग्रहदृष्टयश्च विमोच्यन्ते, विश्वकर्मणा च रक्षणं क्रियते, यथा धनं पशुवृद्धिः प्रजाश्च अक्षुण्णा अवतिष्ठेरन्।
Sukta 35
अथर्ववेदस्य २.३५ सूक्तं विश्वकर्मदेवताकं यज्ञे जातदोषं (दुरिष्टिम्/एनः) प्रशमयितुं, विफलां हविर्दानक्रियां सम्यक्सिद्धां धनप्रदां स्विष्टिं कर्तुं च प्रयुज्यते। अत्र यज्ञः सजीवशरीरवत् निरूप्यते—चक्षुः मुखं वाक् श्रोत्रं मनश्चास्याङ्गानि; तेषु किञ्चिदपि हतं वा विकृतं चेत् विश्वकर्मा विश्वकारः पुनः सम्यक् सन्धानं कृत्वा तं पूर्णं करोति। अस्य शक्तिः पुनर्स्थापनात्मिका—यत् ‘नष्टम्’ इति गतम्, भागान् बिन्दून् समृद्धिं क्षेमं च, तत् पुनराह्वयति; यजमानं तस्य गृहस्थांश्च यज्ञस्य सम्यग् ऋतेन सह पुनः संयोजयति।
Sukta 36
अथर्ववेदस्य २.३६ सूक्तं गृह्यविवाहमन्त्ररूपं वधूम् उपयुक्तं पतिं प्रति आकर्षयति, तथा लोकसम्मत्या, पौष्टिकसमृद्ध्या, चित्तैक्येन च तस्याः विवाहबन्धनं स्थिरीकरोति। गृह्याग्निं मध्यस्थं साक्षिणं च, भागं च भागवितरणकर्तारं सौभाग्यप्रदातारं च आहूय, कन्यां वराणां मध्ये मनोहरां प्रियदर्शिनीं करोतु, तथा क्रोधापराधवर्जितं निर्विघ्नं विवाहं निश्चिनोति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
