Sukta 45
Sukta 5.45
Atri Bhauma (Mandala 5 Atri corpus; 5.45 likewise Atri tradition)
Uṣas / Sūrya complex (Dawn powers opening the way; solar aid present)
Trishtubh
ଅତ୍ରି ପରମ୍ପରାର ଏହି ସୂକ୍ତ ଉଷା–ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗଳକୁ ସେହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦି ଖୋଲିଦିଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ “ଦ୍ୱାର ଖୋଲେ”, ଏବଂ ଯଜମାନକୁ ସ୍ୱର୍ଗ/ଆଲୋକ ଦିଗକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ କରି ନେଇଯାଏ। ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ‘ଧୀ’ (ପ୍ରେରିତ ବୁଦ୍ଧି)କୁ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ କେନ୍ଦ୍ର କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତ “ଗାଈ/ଆଲୋକ” ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ନବଗ୍ୱମାନେ ନିଜ ଗମନ/ପାରଗମନ ସାଧନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଉପାସକ ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷା ସହ ଦୁଃଖ-କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
Mantras
Mantra 1
विदा दिवो विष्यन्नद्रिमुक्थैरायत्या उषसो अर्चिनो गुः । अपावृत व्रजिनीरुत्स्वर्गाद्वि दुरो मानुषीर्देव आवः ॥
ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଜାଣି, ଉକ୍ଥ (ସ୍ତୁତି) ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ରି (ଶିଳା/ପର୍ବତ)କୁ ଭେଦି, ଜ୍ୱଲନ୍ତ ଉଷାମାନେ ଆଗେଇ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରଜ (ଗୋବାଡ଼ା)କୁ ଖୋଲିଦେଲେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ ହେଲେ; ଦେବ ମାନବ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କୁ ବିଶାଳଭାବେ ଖୋଲିଦେଲେ।
Mantra 2
वि सूर्यो अमतिं न श्रियं सादोर्वाद्गवां माता जानती गात् । धन्वर्णसो नद्यः खादोअर्णाः स्थूणेव सुमिता दृंहत द्यौः ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ପରି ତେଜ-ଶ୍ରୀକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି; ନିବାସରୁ ଗୋମାତା—ଜାଣୁଥିବା—ଆଗକୁ ଗତି କରନ୍ତି। ବିଶାଳ ଜଳବାହିନୀ ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି, ବେଗବାହି ପ୍ରବାହର ନାଳାମାନଙ୍କ ପରି, ଦ୍ୟୌ (ଆକାଶ) ସୁସ୍ଥାପିତ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ।
Mantra 3
अस्मा उक्थाय पर्वतस्य गर्भो महीनां जनुषे पूर्व्याय । वि पर्वतो जिहीत साधत द्यौराविवासन्तो दसयन्त भूम ॥
ଏହି ଦୃଢ଼-ଉକ୍ଥ ପାଇଁ ପର୍ବତର ଗୁପ୍ତ ଗର୍ଭ—ମହାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମରୁ ପ୍ରାଚୀନ—ଖୋଲିଯାଏ। ପର୍ବତ ବିଶାଳଭାବେ ଫାଟିଯାଏ; ଦ୍ୟୌ (ଆକାଶ) ତାହାର ଦକ୍ଷିଣପାର୍ଶ୍ୱରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ଥିର ହୁଏ; ଆରାଧନା କରି ସେମାନେ ବିଶାଳ ଆଧାରକୁ ଫଳବତୀ କରନ୍ତି, ଭୂମିକୁ ବଶ କରନ୍ତି।
Mantra 4
सूक्तेभिर्वो वचोभिर्देवजुष्टैरिन्द्रा न्वग्नी अवसे हुवध्यै । उक्थेभिर्हि ष्मा कवयः सुयज्ञा आविवासन्तो मरुतो यजन्ति ॥
ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଏମିତି ସୁକ୍ତ ଓ ସୁବଚନ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏବେ ସହାୟତା ଓ ବଳ-ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ। କାରଣ ଉକ୍ଥ (ସ୍ତୁତି) ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ନିପୁଣ କବିମାନେ ମରୁତମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆଦର କରି ଯଜନ କରନ୍ତି।
Mantra 5
एतो न्वद्य सुध्यो भवाम प्र दुच्छुना मिनवामा वरीयः । आरे द्वेषांसि सनुतर्दधामायाम प्राञ्चो यजमानमच्छ ॥
ଏହିପରି ଆଜି ଆମେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଠିକ୍ ବିବେକବାନ ହେବା; ଦୁଚ୍ଛୁନା ନାମକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ହଂକାଇ ଦେଇ, ବିଶାଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥକୁ ପ୍ରସାରିତ କରିବା। ଦ୍ୱେଷମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖି ତ୍ୟାଗ କରିବା; ଯଜମାନ (ଅର୍ପଣକାରୀ ଆତ୍ମା) ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଆଗେଇ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିବା।
Mantra 6
एता धियं कृणवामा सखायोऽप या माताँ ऋणुत व्रजं गोः । यया मनुर्विशिशिप्रं जिगाय यया वणिग्वङ्कुरापा पुरीषम् ॥
ହେ ସଖାମାନେ, ଆସ ଆମେ ଏହି ପ୍ରେରିତ ଧିକୁ ଗଢ଼ିବା—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମାତା ପ୍ରକାଶର ଗୋମାନଙ୍କର ବ୍ରଜ (ବାଡ଼ା/ପେନ) ଖୋଲିଦିଅନ୍ତି। ସେଇ ଧି ଦ୍ୱାରା ମନୁ ସ୍ପଷ୍ଟଦର୍ଶୀ ବଳକୁ ଜିତନ୍ତି; ସେଇ ଧି ଦ୍ୱାରା ବଣିକ-ଶୋଧକ ବଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Mantra 7
अनूनोदत्र हस्तयतो अद्रिरार्चन्येन दश मासो नवग्वाः । ऋतं यती सरमा गा अविन्दद्विश्वानि सत्याङ्गिराश्चकार ॥
ଏଠାରେ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ରି (ସୋମ-ପେଷଣଶିଳା) ଚଳିତ ହେଲା; ତାହାଦ୍ୱାରା ନବଗ୍ୱମାନେ ଦଶ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ତୁତିଗାନ କଲେ। ଋତ (ସତ୍ୟ-ନିୟମ)ରେ ଗତି କରୁଥିବା ସରମା ଗାଃ—କିରଣମାନଙ୍କୁ—ଖୋଜି ପାଇଲା; ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ସମସ୍ତକୁ ସତ୍ୟ କରି ସିଦ୍ଧ କଲେ।
Mantra 8
विश्वे अस्या व्युषि माहिनायाः सं यद्गोभिरङ्गिरसो नवन्त । उत्स आसां परमे सधस्थ ऋतस्य पथा सरमा विदद्गाः ॥
ତାହାର ମହାନ ବ୍ୟାପକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ-ପ୍ରସାରର ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି—ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଗାଃ/କିରଣମାନଙ୍କ ସହ ପେଷଣ କରି କର୍ମ କରନ୍ତି—ଏକତ୍ର ହୋଇ ଯୋଗ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ ପରମ ସଧସ୍ଥରେ ଅଛି; ଋତର ପଥରେ ସରମା ଗାଃ—କିରଣମାନଙ୍କୁ—ବିଦିତ କରେ।
Mantra 9
आ सूर्यो यातु सप्ताश्वः क्षेत्रं यदस्योर्विया दीर्घयाथे । रघुः श्येनः पतयदन्धो अच्छा युवा कविर्दीदयद्गोषु गच्छन् ॥
ସପ୍ତାଶ୍ୱ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ—ଯାହା ତାହାର ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘ ପଥ—ଆସୁ। ରଘୁ ଶ୍ୟେନ ସୋମର ଅନ୍ଧସ (ରସ/ମଦ) ଦିଗକୁ ଉଡ଼େ; ଯୁବ କବି ଗାଃ/କିରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗମନ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Mantra 10
आ सूर्यो अरुहच्छुक्रमर्णोऽयुक्त यद्धरितो वीतपृष्ठाः । उद्ना न नावमनयन्त धीरा आशृण्वतीरापो अर्वागतिष्ठन् ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରବାହ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୀପ୍ତ ପୃଷ୍ଠବାହୀ କପିଲ (ହରିତ) ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ କଲେ। ଯେପରି ଧୀରମାନେ ଜଳରେ ନାଉକାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଶ୍ରବଣଶୀଳ ଆପଃ (ଜଳମାନେ) ଅର୍ବାକ୍—ଏହିପଟେ ଗତି କରି—ନିକଟେ ଦଢ଼ି ରହି, ଯାତ୍ରୀର ପାରଗମନକୁ ଆଧାର ଦେଲେ।
Mantra 11
धियं वो अप्सु दधिषे स्वर्षां ययातरन्दश मासो नवग्वाः । अया धिया स्याम देवगोपा अया धिया तुतुर्यामात्यंहः ॥
ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଆପଃ (ଜଳ) ମଧ୍ୟରେ ଧୀ (ପ୍ରେରିତ ଦୃଷ୍ଟି) ସ୍ଥାପନ କରୁଛି—ସ୍ୱର୍ (ପ୍ରକାଶ) ଜୟକାରୀ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ନବଗ୍ୱମାନେ ଦଶ ମାସକୁ ପାର କଲେ। ଏହି ଧୀ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଏହି ଧୀ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତ ଅଂହସ୍ (କଷ୍ଟ) ଓ ବକ୍ରତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଉ।
Frequently Asked Questions
Primarily Uṣas (Dawn), with an accompanying solar impulse (Sūrya) that lifts beings toward the world of light. The hymn also highlights dhī— inspired intelligence—as the effective spiritual power behind the ascent.
These are Vedic images for removing obstruction and releasing hidden light. “Doors” suggest access to vision and right action, while the “pen of cows” symbolizes concealed radiance/wealth that becomes available when darkness is broken.
Waters (āpaḥ) often symbolize a pure, generative source in Vedic thought. Placing dhī in the Waters means establishing insight in a deep, cleansing foundation—so it becomes ‘light-winning’ and helps one cross beyond distress (aṃhas).
Ask anything about Sukta 45 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
