
Sukta 5.45
Atri Bhauma (Mandala 5 Atri corpus; 5.45 likewise Atri tradition)
Uṣas / Sūrya complex (Dawn powers opening the way; solar aid present)
Trishtubh
অত্ৰি পৰম্পৰাৰ এই সূক্তত উষা–সূৰ্যৰ যুগলক সেই দীপ্তিমান শক্তি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যি অন্ধকাৰ ভাঙি মুকলি কৰে, মানুহৰ বাবে “দুৱাৰ মেলে”, আৰু যজমানক স্বৰ্গ/আলোকৰ দিশে ঊৰ্ধ্বগামী কৰি লৈ যায়। ইয়াত বাৰে বাৰে ‘ধী’ (প্ৰেৰিত বুদ্ধি)কেই কাৰ্যকৰী শক্তি হিচাপে কেন্দ্ৰত ৰখা হৈছে; ইয়াৰ দ্বাৰাই লুকাই থকা “গাই/আলোক” মুক্ত হয়, নবগ্বসকলে নিজৰ গমন/পাৰাপাৰ সম্পন্ন কৰে, আৰু উপাসকে দেৱীয় ৰক্ষা লাভ কৰি দুঃখ-কষ্টৰ পৰা মুক্তি পায়।
Mantra 1
विदा दिवो विष्यन्नद्रिमुक्थैरायत्या उषसो अर्चिनो गुः । अपावृत व्रजिनीरुत्स्वर्गाद्वि दुरो मानुषीर्देव आवः ॥
দ্যুলোকক জানি, স্তোত্ৰ-মন্ত্রেৰে অদ্ৰি (শিলা) ভাঙি, অগ্নিময় উষাসসকল আগবাঢ়ি আহিল। তেওঁলোকে গোপালন-গৃহ (ব্ৰজ) মুকলি কৰিলে আৰু স্বৰ্গীয় দীপ্ত লোকলৈ ওপৰলৈ উঠিল; দেৱতাই মানৱৰ দুৱাৰসমূহ বহলকৈ মুকলি কৰিলে।
Mantra 2
वि सूर्यो अमतिं न श्रियं सादोर्वाद्गवां माता जानती गात् । धन्वर्णसो नद्यः खादोअर्णाः स्थूणेव सुमिता दृंहत द्यौः ॥
সূৰ্যই বিভ্ৰান্তি দূৰ কৰাৰ দৰে শ্ৰী-প্ৰভা বিস্তাৰ কৰে; নিবাসৰ পৰা গাভীৰ-মাতৃ, জ্ঞানী জননী, আগবাঢ়ি যায়। বিস্তৃত জলধাৰা নদীৰ দৰে, প্ৰবল স্ৰোতৰ নালাৰ দৰে—দ্যৌ (আকাশ) সুস্থিৰ কৰা হয়, ভালদৰে স্থাপিত স্তম্ভৰ দৰে।
Mantra 3
अस्मा उक्थाय पर्वतस्य गर्भो महीनां जनुषे पूर्व्याय । वि पर्वतो जिहीत साधत द्यौराविवासन्तो दसयन्त भूम ॥
এই উক্থ-স্তোত্ৰৰ বাবে, পৰ্বতৰ গোপন গৰ্ভ—মহানসকলৰ মাজত জন্মত প্ৰাচীন—উন্মুক্ত হয়। পৰ্বত মুখ মেলি বহলকৈ ফাটে; দ্যৌ (আকাশ) তাৰ সিদ্ধি-কাৰ্যলৈ সজাগ হয়; আৰাধনা কৰি, তেওঁলোকে মহৎ ভিত্তি (ভূমি)ক দমন কৰি ফলপ্ৰসূ কৰে।
Mantra 4
सूक्तेभिर्वो वचोभिर्देवजुष्टैरिन्द्रा न्वग्नी अवसे हुवध्यै । उक्थेभिर्हि ष्मा कवयः सुयज्ञा आविवासन्तो मरुतो यजन्ति ॥
দেৱজুষ্ট সু-উক্তি বাক্য আৰু সূক্তেৰে আমি এতিয়া ইন্দ্ৰ-অগ্নিক সহায় আৰু বল-প্ৰদানৰ বাবে আহ্বান কৰোঁ। কিয়নো উক্তি-স্তোত্ৰেৰে সুযজ্ঞ কবিসকল মৰুতসকলক আদৰ কৰি পূজা কৰে।
Mantra 5
एतो न्वद्य सुध्यो भवाम प्र दुच्छुना मिनवामा वरीयः । आरे द्वेषांसि सनुतर्दधामायाम प्राञ्चो यजमानमच्छ ॥
সেয়ে, আজি আমি সু-ধী হওঁ—শুদ্ধ আৰু সঠিক বিবেচনাৰে। দুৰ্ভাগ্য-অমঙ্গলক দূৰ কৰি মহৎ পথ বিস্তাৰ কৰোঁ। দ্বেষসমূহ দূৰতে স্থাপন কৰি ত্যাগ কৰোঁ; যজমানৰ ফালে আগবাঢ়ি, তেওঁৰ ওচৰলৈ উপস্থিত হওঁ।
Mantra 6
एता धियं कृणवामा सखायोऽप या माताँ ऋणुत व्रजं गोः । यया मनुर्विशिशिप्रं जिगाय यया वणिग्वङ्कुरापा पुरीषम् ॥
হে সখাসকল, এই প্ৰেৰিত ধী (ধিয়) আমি গঢ়ি তোলোঁ—যাৰ দ্বাৰা মাতৃয়ে গোৰ (আলোকৰ) ব্ৰজ/গোঠ মুকলি কৰে। যাৰ দ্বাৰা মনুৱে বিশিশিপ্ৰ (স্পষ্টদৰ্শী) শক্তি জয় কৰে; যাৰ দ্বাৰা বণিগ্-অন্বেষক ৱঙ্কুৱে পুৰীষ (সমৃদ্ধ পূৰ্ণতা) লাভ কৰে।
Mantra 7
अनूनोदत्र हस्तयतो अद्रिरार्चन्येन दश मासो नवग्वाः । ऋतं यती सरमा गा अविन्दद्विश्वानि सत्याङ्गिराश्चकार ॥
ইয়াত হাতেৰে পেষণ-শিল (অদ্ৰি) চলাই দিয়া হ’ল; সেই আৰ্চনাৰ বলতেই নৱগ্বসকলে দহ মাহ জুৰি গীত গাইলে। ঋতত গতি কৰা সৰমাই গা—ৰশ্মি (গাভীসমূহ)—আৱিষ্কাৰ কৰিলে; অঙ্গিৰসসকলে সকলোকে সত্য কৰি সিদ্ধ কৰিলে।
Mantra 8
विश्वे अस्या व्युषि माहिनायाः सं यद्गोभिरङ्गिरसो नवन्त । उत्स आसां परमे सधस्थ ऋतस्य पथा सरमा विदद्गाः ॥
তাইৰ মহৎ উদ্ভাসনৰ এই সকলো শক্তি—যেতিয়া অঙ্গিৰসসকলে গা (ৰশ্মি/গাভী)ৰ সৈতে পেষণ কৰি কৰ্ম কৰে—একে লগত একত্ৰ হয়। সিহঁতৰ উৎস পৰম আসনত; ঋতৰ পথেদি সৰমাই গা—ৰশ্মিসমূহ—বিচাৰি পায়।
Mantra 9
आ सूर्यो यातु सप्ताश्वः क्षेत्रं यदस्योर्विया दीर्घयाथे । रघुः श्येनः पतयदन्धो अच्छा युवा कविर्दीदयद्गोषु गच्छन् ॥
সপ্তাশ্ব সূৰ্য্য আহক—তেওঁৰ বিস্তৃত ক্ষেত্ৰলৈ, দীঘল পথৰ বিশাল ৰাজ্যলৈ। দ্ৰুত শ্যেন পাখি অন্ধঃ—সোম-আনন্দ—লৈ উৰি যায়; যুৱ কবি গা (ৰশ্মি/গাভী)ৰ মাজেৰে গৈ দীপ্তি ছটিয়াই।
Mantra 10
आ सूर्यो अरुहच्छुक्रमर्णोऽयुक्त यद्धरितो वीतपृष्ठाः । उद्ना न नावमनयन्त धीरा आशृण्वतीरापो अर्वागतिष्ठन् ॥
আ সূৰ্য্য উজ্জ্বল স্ৰোতত আৰূঢ় হ’ল; যেতিয়া তেওঁ দীপ্ত-পৃষ্ঠ হৰিত অশ্বসমূহ যুঁজিলে। যেন জ্ঞানীসকলে পানীৰে নাও আগুৱাই আনে, তেনেদৰে শ্ৰৱণশীলা আপঃ (জলসমূহ) সন্মুখলৈ আহি ওচৰত থিয় হ’ল—অন্বেষকৰ গমন-পথ ধৰি ৰাখি।
Mantra 11
धियं वो अप्सु दधिषे स्वर्षां ययातरन्दश मासो नवग्वाः । अया धिया स्याम देवगोपा अया धिया तुतुर्यामात्यंहः ॥
আপোনালোকৰ বাবে মই আপঃ (জলসমূহ)ত এই ধী—স্বৰ-প্ৰাপিকা প্ৰজ্ঞা—স্থাপন কৰোঁ; যাৰ দ্বাৰা নবগ্বসকলে দহ মাহ পাৰ হৈছিল। এই ধীৰ দ্বাৰাই আমি দেবগোপা হওঁ; এই ধীৰ দ্বাৰাই সকলো অংহঃ—দুঃখ আৰু বক্রতা—অতিক্ৰম কৰোঁ।
Primarily Uṣas (Dawn), with an accompanying solar impulse (Sūrya) that lifts beings toward the world of light. The hymn also highlights dhī— inspired intelligence—as the effective spiritual power behind the ascent.
These are Vedic images for removing obstruction and releasing hidden light. “Doors” suggest access to vision and right action, while the “pen of cows” symbolizes concealed radiance/wealth that becomes available when darkness is broken.
Waters (āpaḥ) often symbolize a pure, generative source in Vedic thought. Placing dhī in the Waters means establishing insight in a deep, cleansing foundation—so it becomes ‘light-winning’ and helps one cross beyond distress (aṃhas).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.