Netherworld Book (Rāma-Aśvamedha / Rāmāyaṇa Recension and Related Narratives)

Adhyaya 1

Bharata’s Austerity at Nandigrāma and Rāma’s Sight of Nandigrāma

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ସହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ କଥାର ବହୁସ୍ତରୀୟ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଜୀବନକଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଯେ ପାତାଳଖଣ୍ଡ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ଶେଷ/ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ପୁରାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ, ବିଶେଷତଃ ରାମାଶ୍ୱମେଧ କଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଶେଷ ଭକ୍ତିଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ରାମକଥା ଶ୍ରବଣ-ସ୍ମରଣ ପାପନାଶକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ରାବଣବଧ ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସୀତାସହ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ପଥେ ତୀର୍ଥ ଓ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଇ ଅୟୋଧ୍ୟା ସମୀପରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଭରତ ବିରହଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ରହି, ପୁନଃପୁନଃ ରାମକଥା ଜପ କରୁଥାନ୍ତି। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦେଖି ରାମ ବନବାସରେ ସୀତା ଭୋଗିଥିବା କଷ୍ଟ ସ୍ମରଣ କରି ଶୋକ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

42 verses

Adhyaya 2

The Vision of Rāma’s Royal Capital (and the Meeting at Nandigrāma)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଦୂତଧର୍ମ ଓ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଭରତଙ୍କ ତପସ୍ୟାମୟ ରାଜ୍ୟରକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ମିଳନ-ନୀତି ଏବଂ ରାଜଧର୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘ ବିରହରେ ଦ୍ରବିତ ଶ୍ରୀରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇ ନିଜ ଆଗମନର ସମ୍ବାଦ ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ବଚନ ବିରହଭାବକୁ ଅଧିକ ଗାଢ଼ କରେ; ଭରତ ଶୋକରେ କୃଶ ହୋଇଥିବା ଦେହର ଚିତ୍ରଣ ସେ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ସୁଶାସିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପହଞ୍ଚି ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ରାଜ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଜଟାଧାରୀ, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ଭରତଙ୍କୁ ମିଳନ୍ତି। ସେ ରାମ ନିକଟରେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି; ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ରାମ ଭରତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବଲ୍କଳ-ଜଟାରେ ଦେଖି ଦଶରଥଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଓ ଆଦର୍ଶ ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଭରତ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ନିଜକୁ ନମାଇ କହନ୍ତି; ରାମ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି। ଭରତ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଦରପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ତାପରେ ସମସ୍ତେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ପିତୃନଗରୀ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

40 verses

Adhyaya 3

Raghunātha’s Entry into the City (Ayodhyā Festival Preparations and Procession)

ଶେଷ ବତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ଦୀର୍ଘପ୍ରତୀକ୍ଷିତ ରାଜଧାନୀ-ଦର୍ଶନ ହେଲା, ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟା ସମଗ୍ର ଭାବେ ଉତ୍ସବକ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଯାଇଲା। ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମୁଖଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ଭବ୍ୟ ଭାବେ ସଜାଅ, ରାସ୍ତାରେ ଚନ୍ଦନ-ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଛିଟାଅ, ପୁଷ୍ପରାଶି ଗଢ଼, ଧୂପ ଜଳାଅ, ଏବଂ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ାକୁ ରଙ୍ଗି ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭାୟିତ କର। ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ନଗରନାରୀମାନେ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ସହ ଆରତି କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଏକତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ରାଜଦର୍ଶନକୁ ଆସନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ବାନରମାନଙ୍କ ଅନୁଗମନରେ ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରୁ ଅବତରି ମାନବବାହନରେ ଆରୋହଣ କରି ନଗରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ବାଦ୍ୟନାଦ ଓ ଭାଟମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ। ମହଳର ଝରୋଖାରୁ ନାରୀମାନେ ଭକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସ୍ତୁତି କରି, ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବାମାନଙ୍କୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି; ରାମ ସ୍ନେହମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମାତୃଗୃହ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

34 verses

Adhyaya 4

Raghuvara’s Royal Consecration (Rāma’s Coronation and Familial Reconciliation)

ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସମ୍ବାଦର ଫ୍ରେମ୍‌ଭିତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସହିତ ଧର୍ମ ଏବଂ ଭାବଜୀବନର ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ବିରହରେ କ୍ଷୀଣ ଏକ ମାତୃସ୍ୱରୂପା ରାମାଗମନ ସମ୍ବାଦରେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୁଏ; ଗୃହଜନଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ, ରୋମାଞ୍ଚ ଓ ସ୍ତବ୍ଧ ଆନନ୍ଦ ଭକ୍ତି-ମନୋଭାବକୁ କଥାରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି; ଲଜ୍ଜାରେ ସେ ନିରବ ରହନ୍ତି। ରାମ ନମ୍ରତାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହନ୍ତି—ବନବାସଧର୍ମ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି, ମନରେ କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ। ପରେ ପିତୃମାତୃସେବା, କୁଳବନ୍ଧନର ସମ୍ମାନ ଓ ପରିବାରୀକ ସମନ୍ୱୟ ବିଷୟରେ ନୀତିଧର୍ମୋପଦେଶ ଆସେ; ସୀତାଙ୍କୁ ପତିବ୍ରତା ଭାବେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି ବଂଶ ପାବନକାରିଣୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନଙ୍କ ସହ ଶୁଭମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ ଅଭିଷେକ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ରାମରାଜ୍ୟ ଧର୍ମମୟ ପରିବେଶ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ—ସଜ୍ଜନଙ୍କ ହର୍ଷ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଗ୍ଲାନି, ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅଭୟ ଓ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମାଜ୍ଞାର ସ୍ୱୀକାର।

54 verses

Adhyaya 5

The Meeting with Agastya (Rāma Praised by the Gods; Phalaśruti; Ideal Reign; Prelude to Agastya’s Arrival)

ରାବଣବଧ ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା–ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁ-ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମାନି ପ୍ରଳୟସମ ମହିମା, ସଂସାରଦୁଃଖ-ନିବୃତ୍ତି ଓ ଭଗବନ୍ନାମର ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରର ଫଳଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ଏହାର ପାଠ/ଶ୍ରବଣ କଲେ ପରାଜୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ, ଭକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଶ୍ରୀରାମ ନିଜେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଆଦର୍ଶ ରାମରାଜ୍ୟର ଚିତ୍ରଣ—ସମୃଦ୍ଧି, ଅକାଳମୃତ୍ୟୁର ଅଭାବ ଓ ସାମାଜିକ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ। ପରେ ଧୋବାର ଅପବାଦ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠି ସୀତା-ତ୍ୟାଗର ସଙ୍କେତ ମିଳେ। ଶେଷରେ ରାଜସଭାରେ ବଶିଷ୍ଠାଦି ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁମ୍ଭଜ ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୁଏ।

50 verses

Adhyaya 6

The Origin of Rāvaṇa

ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସଂବାଦରେ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକ ମହାସଭା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ସାଦରେ ସ୍ୱାଗତ କରି ତାଙ୍କର ତପ ଓ ଧର୍ମକୁ ସ୍ତୁତି କରେ। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାବଣବଧକ ଓ ପାବନକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ପରେ ରାମ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କର ସତ୍ୟ ପରିଚୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପୁରାଣପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଂଶାବଳୀ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା → ପୁଲସ୍ତ୍ୟ → ବିଶ୍ରବା। ବିଶ୍ରବାଙ୍କର ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ମନ୍ଦାକିନୀ ଓ କୈକସୀ; ମନ୍ଦାକିନୀଠାରୁ କୁବେର (ଧନଦ) ଏବଂ କୈକସୀଠାରୁ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ପରିବାରିକ କଳହ ଦେଖାଯାଏ—କୈକସୀଙ୍କ କ୍ରୋଧଭରା ଭାଷଣ ଏବଂ କୁବେରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ଘୋର ତପ କରିବି ବୋଲି ରାବଣଙ୍କ ଗର୍ବିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ ଯେ ତପ ହେଉଛି ଶକ୍ତିର ମୂଳ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମବିହୀନ ଶକ୍ତି ଜଗତକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇଥାଏ।

43 verses

Adhyaya 7

Ravana’s Austerities, the Gods’ Refuge, and the Decree of Rama’s Incarnation

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାବଣ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ସହ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରେ। ଦେବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ, ସେଇ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେ। ରାବଣର ଅତ୍ୟାଚାରରେ ପୀଡିତ ଦେବଗଣ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଶୋକଭରେ ନିଜ ଦୁଃଖ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ କୈଲାସକୁ ଯାଇ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଶମ୍ଭୁ-ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ତାଙ୍କର ବ୍ୟଥା ଶୁଣି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଅବତାର-ଯୋଜନା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ରରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରାବଣବଧ କରିବେ; ଦେବମାନେ ଅଂଶରୂପେ ବାନର-ଭାଲୁକ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରି ସହାୟ ହେବେ। ଶେଷରେ ଧର୍ମର ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦିବ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶଂସା ଓ ସଭାର ଭାବୋଦ୍ରେକ ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ତାନ୍ତର ସମାପ୍ତି ସୂଚିତ ହୁଏ।

38 verses

Adhyaya 8

Agastya’s Instruction to Raghunātha (Rāma): Sin, Remorse, and the Aśvamedha Remedy

ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସମ୍ବାଦର ଫ୍ରେମ୍‌ଭିତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ। ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ଶ୍ରୀରାମ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, କୁମ୍ଭଜନ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରନ୍ତି। ରାମ କାମଦୋଷଜନିତ ଭୁଲ ସ୍ୱୀକାର କରି ବ୍ରାହ୍ମଣାପରାଧ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣବଧକୁ ନେଇ ବିଳାପ କରନ୍ତି; ନରକଭୟ ଓ ଅଶୁଚିତା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେବ ବୋଲି ଆଶଙ୍କା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉଛନ୍ତି ବେଦଧର୍ମର ମୂଳ—ଏହି ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି—ଦୁଷ୍ଟନାଶ ହିଁ ତାଙ୍କର ନିୟୋଗ, ତେଣୁ ପାପଲେପ ଲାଗି ରହିବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଓ ଅନଇଚ୍ଛାକୃତ ପାପର ଭେଦ କରି କହନ୍ତି, ଜାଣିଶୁଣି କରା ଦୋଷ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ତେବେ ଋଷି ଅଶ୍ୱମେଧ (ବାଜିମେଧ) ଯଜ୍ଞକୁ ଉପାୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଦିଲୀପ, ମନୁ, ସଗର, ମରୁତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତଯଜ୍ଞର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ବିଧିବିଧାନ ପଚାରନ୍ତି; ଏଭଳି ନିରାଶାରୁ ଧର୍ମପୁନଃସ୍ଥାପନ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

37 verses

Adhyaya 9

Instruction on All Dharma (in the context of Rāma’s Aśvamedha)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀରାମ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ-ଯଜ୍ଞର ବିଧି ପଚାରନ୍ତି—ଯୋଗ୍ୟ ଅଶ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ, ପୂଜାକ୍ରମ, ଯଜ୍ଞନିର୍ବାହ ଓ ଶତ୍ରୁବିଜୟ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଘୋଡ଼ାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଲଲାଟରେ ପରିଚୟଚିହ୍ନ/ପତ୍ର ଲଗାଇ ରକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ; କେହି ଧରିଲେ ବଳପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ଆଣିବା ମଧ୍ୟ ବିଧିର ଅଂଶ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ବର୍ଷଭରି ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଦୀନ-ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଦାନ ସହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ରାମ ନିଜ ଅଶ୍ୱଶାଳା ଦେଖାନ୍ତି; ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ଦେଖି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ସରୟୂତଟରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୁଏ ଓ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ପଠାଯାଏ। ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସଂବାଦର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ଓ ଗୃହସ୍ଥାଚାରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିୟମ (ସଂୟମ, ବିବାହମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଅତିଥିସତ୍କାର, ଶୌଚାଚାର, ନିଷେଧ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହନ୍ତି—ଏହି ଧର୍ମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପଦିଷ୍ଟ।

63 verses

Adhyaya 10

Instruction to Śatrughna and the Mobilization for Rāma’s Aśvamedha

ବସନ୍ତ ଆଗମନେ ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହା ଯଜ୍ଞର ଶୁଭ ସମୟ; ତେଣୁ ପୂଜିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାର ବିଧି କରାଯାଉ। ସେ ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ଦୟାପୂର୍ବକ ଦାନ, ଏବଂ ବ୍ରତସଦୃଶ ନିୟମ—ଭୂମିରେ ଶୟନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ—ପାଳନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଜାଇ କଠୋର ରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଶ୍ୱର ଭବ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ସେନାର ଗର୍ଜନମୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ଏବଂ ସଭାର ଯୁଦ୍ଧମୟ ଆଡମ୍ବର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ, ବାଲ୍ମୀକି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, କଣ୍ୱ ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ନାମୋଲ୍ଲେଖିତ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକରେ ପହରା ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କର, ହିଂସାକୁ ସଂଯମ କର, ଧର୍ମ ପାଳନ କର; ବିଶେଷତଃ ନିରସ୍ତ୍ର, ଭୀତ, ଶୁଇଥିବା କିମ୍ବା ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ନୀତିତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା, ସର୍ବତ୍ର ଭଗବଦ୍ଭାବ ଓ ଅଦ୍ୱୈତସଦୃଶ ଆଦର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ।

74 verses

Adhyaya 11

The Meeting with Puṣkala’s Wife

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମାଶ୍ୱମେଧ କଥାଭିତରେ ରାଜସଭାର ଯୋଜନା, ଯଜ୍ଞବିଧି ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟ ଏକାସାଥି ଦେଖାଯାଏ। ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ପାଇଁ କେଉଁ ସମର୍ଥ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ—ଏଥିପାଇଁ ରଘୁନାଥ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି; ଅନେକ ରାଜା ଓ ବୀରଙ୍କ ନାମ, ସେମାନଙ୍କ ସେନା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ପାରଦର୍ଶିତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ରାମ ରାଜଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ନିରସ୍ତ୍ର, ଶିଶୁ, ନାରୀ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ଗୁରୁ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଦାନର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ବସିଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ସ୍ପର୍ଶଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ସହ ସେନା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ଶେଷରେ ପୁଷ୍କଳ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ମିଳନ କରେ; ସେଠାରେ ଗୃହଧର୍ମ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

83 verses

Adhyaya 12

Account of Kāmākṣā (Bhavānī) at Āhicchatrā

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରା ଓ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ, ସ୍ମରଣ-ପୂଜା ଏବଂ ରକ୍ଷାକବଚ-ଶସ୍ତ୍ରଧାରଣ ଦ୍ୱାରା ବିଜୟକୁ ଧର୍ମ ଓ ଦେବକୃପା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେନା ସହ ଆହିଚ୍ଛତ୍ରା ନଗରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୁନ୍ଦର ନଗର-ବନ ଦେଖି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ସେ ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସୁମତି କହନ୍ତି—ଏହା କାମାକ୍ଷା/ଭବାନୀଙ୍କ ପରମ ଧାମ, ଯିଏ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ପ୍ରଦାନକାରିଣୀ ସର୍ବପୂଜ୍ୟା ଦେବୀ। ପରେ ରାଜା ସୁମଦଙ୍କ ପୂର୍ବକଥା ଖୋଲିଯାଏ—ଭୟଙ୍କର ବିୟୋଗଦୁଃଖରେ ସେ ହେମକୂଟରେ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୀତ ହୋଇ ବିଘ୍ନ ପାଇଁ ବସନ୍ତ ସହ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ନେଇ କାମଦେବଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି; ଏଠାରେ ସଂଯମ ଓ ପ୍ରଲୋଭନର ଚିରନ୍ତନ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

86 verses

Adhyaya 13

Śatrughna’s Entry into Ahicchatrā (Temptation of Sumada and the Goddess’s Boon)

ଶେଷ ବତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ରାଜା ସୁମଦଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ କାମଦେବଙ୍କ ଦଳରୁ ରମ୍ଭା, ତିଲୋତ୍ତମା, ଘୃତାଚୀ ଆଦି ଅପ୍ସରାମାନେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କଲେ। ସେମାନେ ନନ୍ଦନବନର ବିହାର, ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଦେଖାଇ ତପୋଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସୁମଦ ବିଚାର କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ‘ତୁଚ୍ଛ ଓ ଅନିତ୍ୟ’ ଭାବି ଜଗନ୍ମାତା ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ଅଚଳ ରହିଲେ। କାମର ବାଣ, ନାରୀମାନଙ୍କ କଳା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଘ୍ନ—କିଛି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଡଗମଗାଇ ପାରିଲା ନାହିଁ; ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସେବାଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ତେଜୋମୟ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସୁମଦ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରୂପା, ମାୟାଶକ୍ତି ଓ ଜଗଦ୍ଧାରିଣୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବୀ ବର ଦେଲେ; ସୁମଦ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି, ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ମାଗିଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ—ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅହିଚ୍ଛତ୍ରାକୁ ଆସିବେ; ସୁମଦ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରି ରାମକାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଦିତ ହେବେ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମାନିତ ପ୍ରବେଶ ଓ ସୁମଦଙ୍କ ରାମପରାୟଣତା ସହ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

67 verses

Adhyaya 14

The Episode of Cyavana (Cyavana’s Hermitage and the Power of Tapas)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ସୁମଦ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ରାଜୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନିଜ ଆକାଂକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତିନି ରାତି ସେଠାରେ ରହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସୁମଦଙ୍କ ସହାୟତା, ଦାନ-ଉପହାର ଓ ସୁସଂଗଠିତ ପରିବାର/ସେନାସହ ନଦୀମାର୍ଗେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଋଷିମୁନିଭରା ପଥରେ ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ଶୁଣାଯାଏ। ଯାତ୍ରାରେ ବେଦଧ୍ୱନି, ଯଜ୍ଞଚିହ୍ନ ଓ ନିର୍ବିରୋଧ ପ୍ରକୃତିରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଏହା କାହାର ଆଶ୍ରମ? ସୁମତି କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାର କଥା ଆସେ—ଭୃଗୁଙ୍କ ଗର୍ଭବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅପହରଣ କରିବାରୁ ଗର୍ଭ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଅପରାଧୀ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଏ। ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ ଅଗ୍ନି ଦୋଷୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଋଷିଙ୍କ ବରଦାନରେ ‘ସର୍ବଭୁକ୍’ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ସ୍ଥିର ହୁଏ। ରେବାତଟରେ ଚ୍ୟବନ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି; ଏକ ରାଜକନ୍ୟା ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାରୁ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ରାଜା ଧର୍ମାନୁସାରେ କନ୍ୟାଦାନ/ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିକାର କଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ—ତପସ୍ୟାର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

65 verses

Adhyaya 15

Description of Cyavana’s Austerity and Enjoyment

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶର୍ୟାତିଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ତପୋମୟ ସେବାବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ଧ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ଅଚଳ ପତିବ୍ରତା ନିଷ୍ଠାରେ ସେବା କରି ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ଓ ଯୋଗଶୁଦ୍ଧିର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ଚିକିତ୍ସକ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଆସି ସତ୍କାର ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ବର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; ସୁକନ୍ୟା ପତିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି (ଏବଂ କଲ୍ୟାଣ) ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞଭାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆସେ—ଚ୍ୟବନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଅଶ୍ୱିନମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଭାଗ ମିଳି ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଧର୍ମତଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପ୍ରତିଦାନରୂପେ ସେମାନେ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ରୂପାନ୍ତର କରି ଯୌବନ ଓ ତେଜ ଦାନ କରନ୍ତି; ସମାନ ସୁନ୍ଦର ତିନିଜଣ ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ପରୀକ୍ଷା ହୋଇ, ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ହିଁ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଶେଷରେ ଚ୍ୟବନ ତପୋବଳ ଓ ଦେବକୃପାରେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତିକର ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଏବଂ ରତ୍ନମୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟଶାଳୀ ନିବାସ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ ଯେ ତପ, ଧର୍ମ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗସମ୍ପଦ ସହିତ ନିର୍ଭୟତା ଓ ନିଃଶୋକତାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନିଶ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

54 verses

Adhyaya 16

The Horse’s Journey (to Cyavana’s Hermitage)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶେଷ ଭାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କୁ ଦୁଇ ଧାରାର କଥା ଜଡ଼ି କହନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଧାରାରେ ଚ୍ୟବନ–ସୁକନ୍ୟା ଉପାଖ୍ୟାନ—ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗର୍ବ ଦମିତ ହୁଏ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଭାଗ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତେଜର ମହିମା ସଭାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରାରେ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ବ୍ୟବସ୍ଥା—ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱର ଗତି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଚ୍ୟବନାଶ୍ରମ ପ୍ରାପ୍ତି, ଋଷିଙ୍କ ରାମଯଜ୍ଞକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ, ହନୁମାନଙ୍କ ଦୂତତ୍ୱରେ ସନ୍ଦେଶ ପହଞ୍ଚାଇବା—ଏସବୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ରାମନାମ-ସ୍ମରଣକୁ ପାପନାଶକ ଓ କେବଳ କର୍ମକାଣ୍ଡଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ଧର୍ମ ଓ ମହର୍ଷି-ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ପବିତ୍ର ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଶେଷରେ ରାମ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଋଷିସଙ୍ଗରେ ଯଜ୍ଞ ଶୁଦ୍ଧ ଘୋଷିତ ହୁଏ।

54 verses

Adhyaya 17

Glory of Nīla Mountain and the Prelude to King Ratnagrīva’s Legend

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ତପୋବଳରୁ ପ୍ରକଟିତ ଯୋଗ-ବୈଭବ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାକୁ ପୁନର୍ବାର ଅନୁସରଣ କରି ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ପଥମଧ୍ୟରେ ରାଜା ବିମଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ଆତିଥ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି ସହିତ ସଂଳାପ ଧର୍ମାଚରଣର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଉଜାଗର କରେ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ‘ନୀଳ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟତେଜସ୍ୱୀ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଏହା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହରିଙ୍କ ଧାମ, ଯାହା କେବଳ ପୁଣ୍ୟବାନ ଓ ହରିପରାୟଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଦିଶେ। ଏଠାରେ ପାପାଚାର, ଦୁରାଚାର ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ କରି କୁହାଯାଏ ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ହିଁ ତୀର୍ଥଦର୍ଶନର ଯୋଗ୍ୟତା। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ନୀଳପର୍ବତରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହିଁ ପରମ ଆରାଧ୍ୟ। ଅନନ୍ତରେ ପ୍ରାଚୀନ କଥାର ପ୍ରସ୍ତାବନା ଆସେ—କାଞ୍ଚୀର ରାଜା ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରି କାଶୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଦ୍ୱାରକା ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ନୀଳପର୍ବତରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚମତ୍କାରକୁ ନେଇ କଥାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାନ୍ତି।

82 verses

Adhyaya 18

Instruction to the Brahmin (The Greatness of Piṇḍa and Prasāda on Mount Nīla)

ଗଙ୍ଗା ଓ ସମୁଦ୍ରସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର ନୀଳପର୍ବତରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ଭିଲ୍ଲ/କିରାତମାନଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେମାନେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ଶାର୍ଙ୍ଗ ଓ ପଦ୍ମ ଭଳି ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ଦୃଶ୍ୟଟି ବୈକୁଣ୍ଠ ସଦୃଶ ଲାଗେ। ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶି କରି ପଚାରନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏହି ରୂପ ତୁମେ କିପରି ପାଇଲ? ସେମାନେ ହସି କହନ୍ତି—ଏହା ପିଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରସାଦର ମହିମା। ପୃଥୁକ ନାମକ ଜଣେ ଶିଶୁ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ି ତେଜୋମୟ ରତ୍ନମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ଅସୁର ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ନୀରାଜନ ପରେ ଦେବପୂଜାର ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଲା; ସେହି ପବିତ୍ର ଅବଶେଷ ଭକ୍ଷଣ କରି ଶିଶୁ—ଏବଂ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ—ଚତୁର୍ଭୁଜତ୍ୱ ଓ ବୈଷ୍ଣବ-ଲକ୍ଷଣ ପାଇଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିଖାଏ: ଅର୍ପଣ, ପିଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରସାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ଭଗବତ୍କୃପା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ହରିସଂଯୋଗରେ, ସୀମାନ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବୈକୁଣ୍ଠଚିହ୍ନିତ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଉନ୍ନତ କରେ।

30 verses

Adhyaya 19

Ratnagrīva’s Pilgrimage and the Prescribed Procedure for Visiting Sacred Tīrthas

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବ ପ୍ରକାଶିତ ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳ ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ୟାନ୍ୱିତ ବକ୍ତା ରାଜାଙ୍କୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଓ ନୀଳପର୍ବତ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଶାସନ କହନ୍ତି। ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଫଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ମିଳେ। ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଜାଣି ହରିଙ୍କ ଶରଣ ନେବା, କୀର୍ତ୍ତନ-ଶ୍ରବଣ, ପ୍ରଣାମ ଓ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଇବା, ସତ୍ସଙ୍ଗ କରିବା, ଏବଂ ତୀର୍ଥକୁ ସଂଯମ-ବୈରାଗ୍ୟ ସହ ଯିବା—ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ସ୍ନାନ, ମୁଣ୍ଡନ (ପାପ କେଶରେ ଲାଗି ରହେ), ଯାତ୍ରୀବେଶ—ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଳୁ, ମୃଗଚର୍ମ—ପାଦଯାତ୍ରାରେ ହରିନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଇତ୍ୟାଦି ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପରେ କଥା ନଗରବ୍ୟାପୀ ଆୟୋଜନରେ ପରିଣତ ହୁଏ: ରାଜା ସମଗ୍ର ନଗରକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଲୋକ ‘ଜୟ’ ଧ୍ୱନି ସହ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

60 verses

Adhyaya 20

The Greatness of the Gaṇḍakī River and the Śālagrāma Stone

ଏକ ରାଜା ବୈଷ୍ଣବ କୀର୍ତ୍ତନ ସହ ଯାତ୍ରା କରି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସେବନ କରେ ଏବଂ ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ଶିଳାରେ ପରିଚିତ ପାପନାଶିନୀ ନଦୀ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସେ ଏକ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ମୁନି କହନ୍ତି—ଏହା ଗଣ୍ଡକୀ; ଏହାର ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଜଳ ମନ-ବାକ୍-କାୟାର ପାପକୁ ଦହନ କରେ। ତାପରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଏ—ଚକ୍ରାଙ୍କିତ ଶିଳା ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ; ତାହାର ପୂଜା ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ। ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ସ୍ନାନ କରାଇଥିବା ଜଳ ‘ପାଦାମୃତ’ ହୋଇ କ୍ଷଣେ ଶୁଦ୍ଧ କରେ; ପୂଜାବିଧି, ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ, ନିୟମ ଓ ସାବଧାନତା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଘୋର ପାପୀକୁ ଯମଦୂତ ଧରିନେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କରୁଣାମୟ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତ ତୁଳସୀ-ସେବା, “ରାମ” ନାମ ଓ ଶାଳଗ୍ରାମ-ସ୍ପର୍ଶର ପ୍ରଭାବରେ ତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତ ଆସି ଶାଳଗ୍ରାମର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାରକ ଶକ୍ତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

49 verses

Adhyaya 21

The Vision of the Renunciate (Yati-darśana)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭକ୍ତରାଜ ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ଗଣ୍ଡକୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଅନେକ ଶାଳଗ୍ରାମ-ଶିଳାର ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ଦୀନଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି। ପରେ ନୀଳ ପର୍ବତରେ ଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଗଙ୍ଗା–ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ଗୋଟିଏ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ନୀଳ ଓ ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କିପରି ହେବ? ତପସ୍ବୀ କହନ୍ତି: ଏଠି ରହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ସ୍ତୁତି କର, ଦର୍ଶନ ହେଉଅବଧି ଉପବାସ-ବ୍ରତ ଧର। ରାଜା ପାଞ୍ଚ ଦିନ କଠୋର ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ଦିନରାତି ହରିଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି। ତେବେ କରୁଣାବଶ ହରି ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବେଶରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପୂଜା গ্ৰହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ଓ ପାଞ୍ଚ ସହଚର ସହିତ ନୀଳାରୋହଣ ହେବ ବୋଲି ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥରେ ନିରନ୍ତର ସ୍ତୁତି ଓ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶ ଓ ରକ୍ଷା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Adhyaya 22

Description of the Glory of Nīlagiri (Nīlā/Nīlaprastha) and Puruṣottama’s Saving Vision

ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଏକ ଦିନ ହରି-ସ୍ମରଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତନରେ ଲୀନ ରାଜା ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସଭାର ଦର୍ଶନ କରେ। ବାଡବ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶକଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ଦାନ କରି, ଗଙ୍ଗାସାଗର-ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣ କରେ; ତେବେ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ ହୁଏ ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ି ଭଗବଦନୁଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ସେମାନେ ତେଜୋମୟ ନୀଳଗିରି/ନୀଳପ୍ରସ୍ଥକୁ ଦେଖି ରତ୍ନଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ଦିରକୁ ଆରୋହଣ କରି ସିଂହାସନସ୍ଥ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ରାଜା ଅଭିଷେକ, ଅର୍ଘ୍ୟ-ପାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରତ୍ୱ ଓ ଅବତାର-ହେତୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରେ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପ୍ରସାଦ ଦେଇ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ରାଜା ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ବିମାନରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଇ, ନୀଳଗିରିର ଦର୍ଶନ-ଶ୍ରବଣର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Adhyaya 23

Account of the Battle of the Princes

ରାମ-ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପତ୍ରଚିହ୍ନିତ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଯକ୍ଷ-ଚାମର ସେବାସହ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ସହଯୋଗୀ ବୀରମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବିଚରଣ କରେ। ସୁବାହୁଙ୍କ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ନଗରରେ ରାଜକୁମାର ଦମନ ତାହାକୁ ଧରି ବାନ୍ଧିଦେଇ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ସଂଘର୍ଷର ଆରମ୍ଭ କରାଏ। ଦୂତ ଓ ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ଅଶ୍ୱଗ୍ରହଣର ସମାଚାର ଦେଲେ ସେନାମାନେ ସଜ୍ଜ ହୁଅନ୍ତି। ଦମନ ଓ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ହାତୀ, ରଥ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ପଦାତି ଦଳର ଭିଡ଼ରେ ବାଣବର୍ଷା ସହ ପୁରାଣୀୟ ରଣକାବ୍ୟ ଶୈଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଦମନ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରେ; ତାହାରେ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ୟ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାନ୍ତି। ଶତ୍ରୁସେନା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦିଗକୁ ପଛହଟ କରେ; ଦମନ ବିଜୟୀ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଆଗମନକୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ତେଜନାର ଭୂମିକା ଗଢ଼ିଉଠେ।

Adhyaya 24

The Victory of Puṣkala (Aśvamedha Battlefield Episode)

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ା ହରଣ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ରଣଭୂମିକୁ ଧାଇଲେ; ସେଠାରେ ଭଙ୍ଗା ସେନା ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ଅବଶେଷରେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଛାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ସୁବାହୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦମନ (ଦମନକ) ଜଣେ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଅଶ୍ୱ-ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶତ୍ରୁନାଶକ ବୀର ଭାବେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ହୋଇ ଦେଖାଦେଲା। ଭରତପୁତ୍ର ପୁଷ୍କଳ ତାକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ସେନା ସହ ଆଗେଇଲା। ମନ୍ତ୍ରବଳଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଘାତ ହେଲା—ଅଗ୍ନ୍ୟସ୍ତ୍ରକୁ ବରୁଣଜଳ ଶାନ୍ତ କଲା, ବାୟବ୍ୟସ୍ତ୍ରକୁ ପର୍ବତାସ୍ତ୍ର ରୋକିଲା, ଏବଂ ବଜ୍ରସଦୃଶ ପ୍ରହାରରେ ଜଣେ ରାଜକୁମାର ଗୁରୁତର ଆହତ ହୋଇ କୌଶଳରେ ପଛକୁ ହଟିଲା। ତଥାପି ପୁଷ୍କଳ ଜୟସ୍ଥିତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି ଅଧିକ ଆକ୍ରମଣ ସଂଯମ କଲା; ବିଜୟକୁ କେବଳ ବଳ ନୁହେଁ, ଧର୍ମନିୟମିତ ଆଚରଣର ଫଳ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା। ଶେଷରେ ଜୟଧ୍ୱନି ଉଠିଲା ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Adhyaya 25

The Mustering (Assembly) of Subāhu’s Army

ପୁରାଣର ବହୁସ୍ତରୀୟ କଥାବିନ୍ୟାସରେ ଶେଷ ଓ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଶ୍ୱମେଧ-ସଂପୃକ୍ତ ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱର ଚାରିପାଖରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଛି ବୋଲି ଶୁଣି ସୁବାହୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଦମନଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ପରାକ୍ରମ ନେଇ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୁଏ। ଦମନ ପୁନଃପୁନଃ ବିଜୟ ଲାଭ କରେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନପକ୍ଷ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଏକ ପ୍ରବଳ ଅସ୍ତ୍ରାଘାତରେ ସେ ପତିତ ହୁଏ। ଏହା ଦେଖି ସୁବାହୁଙ୍କ ଶୋକ କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ ହୋଇ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ସମାବେଶ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ହୁଏ। ଗଜ-ଅଶ୍ୱ-ରଥ-ପଦାତି ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପାଇ ଆଗେଇଯାଏ; ସୁକେତୁ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ବିଚିତ୍ର ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ବୀରମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଦମନ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇ ଦର୍ପଭରା ବାଣୀ କହେ। ସୁବାହୁ ଭେଦିବାକୁ କଷ୍ଟକର ‘କ୍ରୌଞ୍ଚ’ ବ୍ୟୂହ ରଚନାର ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ନାମୋଲ୍ଲେଖ ସହ ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ସାବଧାନରେ ତାହାକୁ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରାଏ; ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେନା ସହ ଆସନ୍ତା ମହାସଂଘର୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Adhyaya 26

The Club-Fight (Mace Combat Episode)

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଭିଯାନକାଳେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଚକ୍ରାଙ୍କା ନଗର ସମୀପରେ ଭୟଙ୍କର ଚତୁର୍ବିଧ ସେନାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସୁମତି ସେଠାର ରାଜା ସୁବାହୁଙ୍କ ପରିଚୟ ଦେଇ ତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ରାଜଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କରନୀତି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ। ପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ-ବ୍ୟୂହରେ ଯୁଦ୍ଧରେଖା ଗଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୁଷ୍କଳ, ରିପୁତାପ, ନୀଳରତ୍ନ, ଉଗ୍ରାଶ୍ୱ, ବୀରମର୍ଦନ ଆଦି ବୀରମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟୂହଭେଦ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି ସୁକେତୁ ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ତୀବ୍ର ବାଣବର୍ଷାରେ ସୁକେତୁଙ୍କ ରଥ ଓ ଧ୍ୱଜ ଭଙ୍ଗ ହେଲାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଗଦାଯୁଦ୍ଧକୁ ପରିଣତ ହୁଏ; ପଛରେ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ, ଆଲିଙ୍ଗନ-ପ୍ରହାର ଓ ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ। କେହି ସହଜରେ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଉଭୟଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ସହନଶକ୍ତି ଓ ବଳ-ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ଦର୍ଶକମାନେ ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜୋଚିତ ମହିମାକୁ ସମାନଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

Adhyaya 27

The Slaying of Citrāṅga

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଭରତପୁତ୍ର ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ସହ ଘୋର ସମର କରେ। ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ବାଣବର୍ଷା, ରଥଚାଳନାର କୌଶଳ ଓ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ତୀବ୍ର ହୁଏ; ପୁଷ୍କଳ ପୁନଃପୁନଃ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଙ୍କ ରଥ ଭାଙ୍ଗି ତାଙ୍କୁ ସଙ୍କଟରେ ପକାଏ। ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବାଦ ହୁଏ—ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସ୍ୱୀକାର କରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ, ଯାହାରେ ସଂଘର୍ଷ କେବଳ ବଳର ନୁହେଁ, ଧର୍ମ-ସତ୍ୟର ଦାବିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ତେବେ ପୁଷ୍କଳ ଶ୍ରୀରାମଭକ୍ତି ଓ ପତିବ୍ରତାଧର୍ମ ଆଧାରିତ ସତ୍ୟକ୍ରିୟାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତିଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବଳଯୁକ୍ତ ବାଣ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଙ୍କ ଶିର କାଟିଦିଏ; ତାଙ୍କ ସେନା ଭୟରେ ପଳାଏ, ଏବଂ ପୁଷ୍କଳ ବ୍ୟୂହ ଭେଦି ବିଜୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଧର୍ମସମର୍ଥ ବୀରତ୍ୱ ଭାବେ।

Adhyaya 28

The Defeat of Subāhu (within the Rāma-Aśvamedha account)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମାଶ୍ୱମେଧ କଥାନ୍ତର୍ଗତ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଓ ଯଜ୍ଞସଙ୍କଟର ଘଟଣା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏକ ରାଜା ପତିତ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ କରୁଣ ବିଲାପ କରେ; ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ର ଓ ବୀରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ପୁନଃ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାକୁ ବୁଝାନ୍ତି। ତାପରେ ସୁବାହୁ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ବାଣ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ରଥ ଧରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ, ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ରାଜା ପଡ଼ି ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ। ମୂର୍ଛାବସ୍ଥାରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନ ପାଏ—ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀରାମ ଦେବତା, ଋଷି, ଅପ୍ସରା ଓ ଦେହଧାରୀ ବେଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ; ତେଣୁ ଏହା ସାଧାରଣ ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ସହ ସଂଘର୍ଷ ବୋଲି ସେ ବୁଝେ। ଚେତନା ଫେରିଲେ ସେ ପୂର୍ବ ଶାପ ଓ ମୁନି ଅସିତାଙ୍ଗଙ୍କ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରେ—ରାମ ପରବ୍ରହ୍ମ, ସୀତା ଚିନ୍ମୟୀ; କେବଳ ତର୍କରେ ଏହା ଅଗମ୍ୟ। ଶେଷରେ ସଂଯମ, ପ୍ରତିକାରତ୍ୟାଗ ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରାତ୍ପରତ୍ୱ ସ୍ୱୀକାର ଦିଗକୁ ଅଧ୍ୟାୟ ଗତି କରେ।

Adhyaya 29

The Departure of Śatrughna along with Subāhu (Rāma’s Aśvamedha Cycle)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଲଙ୍କୃତ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ରାଜଚିହ୍ନ, ପରିଚାରକବୃନ୍ଦ ଓ ଅପାର ଧନସମ୍ପଦ ସହିତ ସଜାଇ ସୁରକ୍ଷାରେ ଆଗକୁ ପଠାଇବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପଥେ ଅନେକ ରାଜା ଓ ଅର୍ଥୀମାନେ ବିନୟ-ଶରଣାଗତିର ସ୍ୱରରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରତ୍ନ-ନିଧି ଅର୍ପଣ କରି, ନିଜ ପୁତ୍ର ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସୁବାହୁ ସହ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ତାଙ୍କ ନିବେଦନ ଶୁଣନ୍ତି। ଅଶ୍ୱକୁ ଧରିବା/ଅଟକାଇବା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପରାଧ ସେମାନେ ସ୍ୱୀକାର କରି କ୍ଷମା ଯାଚନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ଶ୍ରୀରାମ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅତୀତ ପରମେଶ୍ୱର। କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ—ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜତା, ରାଜ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ, ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ଓ ଶାସନ—ଭକ୍ତିଭାବ ସହ ମିଶି, ରାମଦର୍ଶନଲାଲସା, ରାମନାମର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହିମା ଓ ରାମଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ଦର୍ଶନରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଧନ୍ୟତାକୁ ଗାୟନ କରେ।

Adhyaya 30

Janaka’s Liberation of Beings in Hell (within the Satyavād Narrative; Rama’s Aśvamedha Context)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧର ଅଶ୍ୱ ତେଜଃପୁର ନାମକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ନଗରଟି ଧର୍ମତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ମନ୍ଦିରସମୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ନିବାସଭୂମି ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଧୂମରେ ପବିତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ଶାସକ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ସୁମତି ରାଜା ଋତଂଭରଙ୍କ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି—ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ବ୍ରତପରମ୍ପରା ସହିତ ତାଙ୍କ ବଂଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ ଉପଦେଶ ଆସେ—ସନ୍ତାନଲାଭ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପା, ଗୋମାତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋପୂଜାର ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଗାଈକୁ କ୍ଷତି କରିବା, ଅବହେଳା କରିବା, ନିନ୍ଦା କରିବାର ମହାଦୋଷ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ପୁରାତନ କଥାରେ ରାଜା ଜନକ ଯୋଗବଳେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ନରକସମୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ବହୁଥିବା ପବନ ନରକବାସୀଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା କମାଇଦିଏ। କରୁଣାବଶେ ଜନକ ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କୁ ପାପୀଜୀବଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଧର୍ମ ଦଣ୍ଡବିଧାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ‘ରାମ ରାମ’ ନାମୋଚ୍ଚାରଣଜନିତ ପୁଣ୍ୟ ସହିତ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇହେବ ବୋଲି ଶିଖାନ୍ତି। ଜନକ ନିଜ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରିବାମାତ୍ରେ ସେମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦିବ୍ୟଦେହ ପାଇ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।

Adhyaya 31

Description of the Dhenu-vrata (Cow Vow) and the Ethics of Cow-Protection

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନରକ-ଯାତ୍ରାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ କର୍ମନୀତି ଓ ଧେନୁ-ବ୍ରତର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଯମପୁରୀରେ ଗୋଟିଏ ରାଜା ପଚାରେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ ରାମଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଯମନଗର ସମୀପକୁ ଆସେ? ଧର୍ମରାଜ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଚରୁଥିବା ଗାଈକୁ ଅଟକାଇ ତାହାର ତୃଣଭକ୍ଷଣରେ ବିଘ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା; ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାପଶେଷ ଫଳରେ ଯମପୁରୀ-ସନ୍ନିଧି ହେଲା, ଯଦିଓ ଭକ୍ତିର ମହିମା ଅତି ମହାନ। ତାପରେ ସୁମତୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଜାବାଳି ଗୋପୂଜା ଓ ଧେନୁ-ବ୍ରତ କହନ୍ତି—ନିତ୍ୟ ଗୋରକ୍ଷା-ସେବା, ସ୍ନାନ-ପୂଜା, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ତୃଣ, ଜଳ ଓ ଆହାର ଦାନ। ପରେ ରକ୍ଷିତ ଗାଈକୁ ସିଂହ ମାରିଦେଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ଉପଦେଶରେ ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ—ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ ଗୋହିଂସା ପ୍ରାୟ ଅପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅଜାଣତେ ହୋଇଥିବା ହତ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମ୍ଭବ। ଶେଷରେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଆରାଧନା, ଗୋସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ମିଳେ। ସୁରଭୀ/କାମଧେନୁ ଋତଂଭର ରାଜାଙ୍କୁ ରାମଭକ୍ତ ପୁତ୍ରର ବର ଦେଇ, ରାଜା ଶେଷେ ହରିଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Adhyaya 32

The Arrival/Meeting with Vatsa (Vatsa-māgama)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ରଘୁନାଥ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କୃପାରେ ଲଭ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତପାଳନ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ଶିରେ ତୁଳସୀପତ୍ର ରଖିବାର ଅକ୍ଷୟ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା—ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟଠାରୁ ଭକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ପରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ପ୍ରଜାମାନେ ସମ୍ବାଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି। ରାମନାମ ଶୁଣି ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଏହି ଅଶ୍ୱ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛି। ସେ ଅଶ୍ୱସେବା ଓ ରାମଚରଣସେବାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଧନଭଣ୍ଡାର ଓ ପରିବାର ସହ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶରଣାଗତିଭାବରେ ସତ୍ୟବାନ୍ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଚିହ୍ନି ପୁତ୍ର ରୁକ୍ମଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଓ ସୁବାହୁ ଆଦି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ ମିଳେ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱ ପୁନର୍ବାର ଆଗକୁ ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖେ।

Adhyaya 33

Narration of the Heroic Vow (Aśvamedha Horse Seizure and the Warriors’ Oaths)

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯାତ୍ରା ଆଗେଇଯାଉଥିବାବେଳେ ହଠାତ୍ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା। ଆକାଶ ଧୂଳିରେ ଢାକିଗଲା, ମେଘଗର୍ଜନ ହେଲା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲା—ଏମିତି ଅପଶକୁନରେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେହି ଗୋଲମାଳରେ ପାତାଳରୁ ରାବଣଙ୍କ ସହାୟକ ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଲୋହାର ବିମାନରେ ଆସି ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ଅପହରଣ କରି ବେଗରେ ପଳାଇଗଲା। ଅଶ୍ୱହରଣର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ କେଉଁ କେଉଁ ବୀରଙ୍କୁ ପଠାଇବା ଉଚିତ ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ସୁମତି ପୁଷ୍କଳ, ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ହନୁମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନର-ମାନବ ବୀରମାନଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ। ପରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସଭାରେ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀରାମଭକ୍ତିକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ ଭେଦବାଦକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ। ଶେଷରେ ସେନା ଅଶ୍ୱଚୋରକୁ ଧାଉଡ଼ିବା ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହେଲା।

Adhyaya 34

Vidyunmālī and the Defeat of the Demon (Amarā/Amarā-like foe): Battle over Rāma’s Aśvamedha Horse

ଶେଷ ଵାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ରାବଣଙ୍କ ପକ୍ଷସଂଲଗ୍ନ ରାକ୍ଷସନାୟକ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କିମ୍ବା ପୁନଃ ଆଣିବାକୁ ଥିବା ରାଘବପକ୍ଷୀୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ପ୍ରତିଶୋଧର ଗର୍ଜନ କରେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସହାୟମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ଧମକ ଦେଏ। ତେବେ ରାଘବପକ୍ଷର ଯୋଦ୍ଧା-ସେବକ ପୁଷ୍କଳ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ଉତ୍ତର ଦେଏ—ଶୌର୍ଯ୍ୟ କଥାରେ ନୁହେଁ, ଶସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ବର୍ଚ୍ଛା, ତ୍ରିଶୂଳ, ଗଦା ଓ ବାଣବର୍ଷାରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି। ପୁଷ୍କଳ ଆହତ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ହନୁମାନ ପ୍ରବେଶ କରି ରାକ୍ଷସସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳକୁ ଦାନ୍ତରେ କାମୁଡ଼ି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ରୋକନ୍ତି। ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଭୟାନକ ମାୟା ପ୍ରସାର କରେ—ଅନ୍ଧକାର, ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି, ଝରୁଥିବା ଶିର। ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆସି ରାମସ୍ମରଣ କରି ମୋହନାସ୍ତ୍ରରେ ସେଇ ମାୟା ନିବାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ରରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଳାନ୍ତି; ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ହୋଇ ନିହତ ହୁଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଶରଣ ନେଇ ଅଶ୍ୱ ଫେରାଇ ଦେଉଥାନ୍ତି, ଏବଂ ବିଜୟଧ୍ୱନି ଉଠେ।

Adhyaya 35

The Dialogue of Lomaśa and Āraṇyaka (Forest-Hermitage Episode) — Supreme Rāma-Bhakti and Meditation

ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଲିନ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବକୁ ବଧ କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଶ୍ୱମେଧର ଘୋଡ଼ାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ଜଗତରେ ମଙ୍ଗଳ ଫେରିଲା—ନଦୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବୀରମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ରାଜା ଘୋଡ଼ାକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଆଗେଇବା ପାଇଁ ପୁଣି ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ରେବା (ନର୍ମଦା) ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପଲାଶପତ୍ର କୁଟୀର-ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେ ବନବାସୀ ଋଷି ଆରଣ୍ୟକଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ। ଆରଣ୍ୟକ କହିଲେ—ଭୋଗସାମଗ୍ରୀରେ ସଜିଥିବା ଯଜ୍ଞ ଅଳ୍ପ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ; ତାହାଠାରୁ ହରି/ରାମଭକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିତ୍ୟ ଓ ପରମ ଫଳଦାୟି। ତାପରେ ଲୋମଶ ଋଷିଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପଦେଶ ଆସେ। ଜଣେ ସାଧକ ପଚାରେ—ସଂସାର କିପରି ତରିବି? ଲୋମଶ ଗୁହ୍ୟ ଓ ପାତ୍ରତା-ରକ୍ଷିତ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ରାମ ହିଁ ପରମ ଦେବ; ରାମସ୍ମରଣ, ଜପ, ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନ ବ୍ରତ, ଯୋଗ, ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶେଷରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ସିଂହାସନାରୂଢ଼ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ଧ୍ୟାନବର୍ଣ୍ଣନା ସାଧନାରୂପେ ଦିଆଯାଇଛି।

Adhyaya 36

Narration of Rāma’s Deeds (with calendrical chronology of key events)

ଶିଷ୍ୟଭାବର ପ୍ରଶ୍ନ—“ଆପଣ ଯେ ରାମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ସେ କିଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଅବତରିଲେ?”—ର ଉତ୍ତରରେ ଲୋମଶ କହନ୍ତି ଯେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ କରୁଣାବଶତଃ ଶ୍ରୀରାମ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ରାମାୟଣର ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତାଟକା-ବଧ, ଅହଲ୍ୟା-ଉଦ୍ଧାର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା, ସୀତା-ବିବାହ, ବନବାସ, ସୀତା-ହରଣ, ଲଙ୍କା-ଅଭିଯାନ/ସେତୁବନ୍ଧ ଏବଂ ରାବଣ-ବଧ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଅନେକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ତିଥି, ପକ୍ଷ ଓ ମାସ ସହିତ ସମୟକ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଫଳରେ ମହାକାବ୍ୟ କଥା ଏକ ପ୍ରକାର ଧାର୍ମିକ କାଳପଞ୍ଜିକା ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ଶେଷରେ ଭକ୍ତିଫଳ କୁହାଯାଏ—ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣ ସ୍ମରଣ ଓ ପୂଜା ହିଁ ସଂସାରସାଗର ପାର କରାଏ। ଏହା ସହ ରାମାଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ ପୁନଃ ସମ୍ବନ୍ଧ ରଖି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ, ଅଶ୍ୱର ଏକ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିବା, ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

Adhyaya 37

The Sage Kamu’s (Kamo’s) Journey to Viṣṇu’s World

ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସଂବାଦର ପରିଧିରେ ମୁନିମାନେ ଶ୍ରୀରାମକଥାର ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ଓ ତାହା ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାବନତା ହୁଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶ୍ରୀରାମ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ଦୋଷ ଶମନ ପାଇଁ ମହାଯାଗ/ମହାନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ହନୁମାନ ଓ ବନବାସୀ ଋଷି ଆରଣ୍ୟକ (ବାଡବେନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଭକ୍ତିମୟ ଘଟଣା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ, ରାମଦର୍ଶନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଋଷି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ନେଇଯାଯାଏ। ସରୟୂତଟରେ ଦାନଧର୍ମରେ ନିରତ, ମୁନିମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଋଷି କୃତାର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି; ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ନମ୍ରତା—ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ସେହି ପାଦୋଦକ ଶିରେ ଧାରଣ—ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଆରଣ୍ୟକ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ରାମନାମ ହିଁ ସର୍ବପାପହର; ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ। ଶେଷରେ ଭକ୍ତଋଷିଙ୍କ ତେଜ ଶ୍ରୀରାମରେ ଲୀନ ହୋଇ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ; ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟନାଦ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଓ ଦେବଗାନ ଏହି ସିଦ୍ଧିକୁ ଶୋଭାୟିତ କରେ।

Adhyaya 38

Shatrughna’s Vision of the Yoginīs and the Recovery of the Horse (Marriage/Boons from the Waters)

ବାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କ ରାମଗୁଣ-ଶ୍ରବଣ ତୃଷ୍ଣା ଦେଖି ଶେଷ (ଅନନ୍ତ) ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି। ରେବା ନଦୀର ଗଭୀର କୁଣ୍ଡରେ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସେଠାକୁ ଆସି ହତବାକ୍ ସେନାକୁ ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ହନୁମାନ ଓ ପୁଷ୍କଳ ସହ ଜଳରେ ଅବତରି ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପାତାଳରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ନଗରୀ ଦେଖାଯାଏ; ମଣିରତ୍ନ ଶୋଭିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତମ୍ଭ ପାଖରେ ଘୋଡ଼ା ବନ୍ଧା ଥାଏ। ସେଠାରେ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାରୀ; ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ଆଗନ୍ତୁକମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବା କଥା କହନ୍ତି। ସମ୍ବାଦରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନପକ୍ଷ ଏହା ରାମଭଦ୍ରଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ବୋଲି କହି ମୁକ୍ତି ଚାହେ; ସଂଘର୍ଷ ଓ ମୋହର ଆଭାସ ହୁଏ। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବର ମାଗନ୍ତି—ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଦାସ୍ୟଭକ୍ତି। ଦେବୀ ବରଦାନ ଦେଇ ଭବିଷ୍ୟତ ବିବାହ-ସମ୍ବନ୍ଧର ସୂଚନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଯୋଗିନୀପ୍ରଦତ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଘୋଡ଼ା ଉଦ୍ଧାର କରି ରେବାତଟକୁ ଫେରନ୍ତି; ସେନା ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ରେବାତୀର୍ଥର ପାବନତା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।

Adhyaya 39

The Seizing of the Sacrificial Horse by Maṇiputra

ନାଗମାନଙ୍କ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମୟ ଲୋକ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ମଣି-ନିର୍ମିତ ଦିବ୍ୟ ନଗରୀ ପ୍ରତି ଏକ ଭବ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ସେଠାରେ ରାଜା ବୀରମଣି ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ; ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଛଅ ଋତୁର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ବନରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ଓ ଭୋଗବିଲାସର ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ। ଏହି ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପତ୍ରରେ ଲିଖିତ ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ଏକ ଅତି ଶୋଭନ ଅଶ୍ୱ ଆସି ପହଞ୍ଚେ। ନାରୀମାନେ ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ, ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନଗରକୁ ଫେରି ରାମଭୂମିର ରାଜାଠାରୁ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଗର୍ବରେ ଘୋଷଣା କରେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଇ ଖବର ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ ଶିବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ଶିବ ଆସନ୍ତା ସଂଘର୍ଷକୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗ ବୋଲି କହି, କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ, ରକ୍ଷା, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧର ସୀମା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶିବରକ୍ଷାରେ ଯୁଦ୍ଧନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

Adhyaya 40

Vīramaṇi’s Resolve to Fight (and the Seizure of the Aśvamedha Horse)

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେନା ଜାଣେ ଯେ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ହରଣ ହୋଇଯାଇଛି। ରାଜା ସେବକ-ପାହାରାଦାରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ସେମାନେ କହନ୍ତି—ବନମଧ୍ୟରେ କେହି ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ନେଇଗଲା, ଏବଂ ଦକ୍ଷ ଟ୍ରାକରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଚିହ୍ନ ମିଳାଇପାରୁନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ତାତ୍କାଳିକ ଚିନ୍ତା ବଢ଼େ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଜ୍ଞାନୀ ସୁମତିଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି। ସୁମତି ଦେବପୁର ନଗରୀର କଥା କହନ୍ତି—ଶିବରକ୍ଷିତ, ପ୍ରାୟ ଅଜେୟ ସହର, ଯେଉଁଠାରେ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ବୀରମଣି ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏତେବେଳେ ନାରଦ ଆସି ସତ୍କାର ପାଇ, ଅଶ୍ୱହର୍ତ୍ତା ବୀରମଣିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଇ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧର ପୂର୍ବାଭାସ ଦିଅନ୍ତି। ବୀରମଣି ଯୁଦ୍ଧଭେରୀ ଘୋଷଣାରେ ସହରସାରା ସମାବେଶର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଓ ଅନାଜ୍ଞାକାରୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡର ଧମକ ଦିଅନ୍ତି। କବଚ-ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ଉଭୟ ପକ୍ଷ ବ୍ୟୂହ ଗଢ଼ି, ଧର୍ମ, ଭକ୍ତି ଓ ରାଜଧର୍ମରେ ପ୍ରେରିତ ସଂଗ୍ରାମ ଆସନ୍ନ ହୋଇଉଠେ।

Adhyaya 41

Defeat and Puṣkala’s Victory (The Episode of Rukmāṅgada)

ରାମ-ଅଶ୍ୱମେଧ କଥାପ୍ରବାହରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବୀରମଣିଙ୍କ ସେନାକୁ ଭେଦି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର କରନ୍ତି। ନିହତ ହାତୀ ଓ ଭଙ୍ଗା ରଥରେ ରଣଭୂମି ଆବୃତ ହୁଏ। ନିଜ ପକ୍ଷର କ୍ଷତିରେ କ୍ରୋଧିତ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରତ୍ନଭୂଷିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ-ପକ୍ଷକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ; ସେତେବେଳେ ପୁଷ୍କଳ ସିଧା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧକୁ ଅବତରେ। ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ବାଣବିନିମୟ ସହ ଘୋର ସଂଘର୍ଷ ଚାଲେ—କୁମାର ଓ ତାରକଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ପରି। ପୁଷ୍କଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ; ଘୋଡ଼ା, ସାରଥି ଓ ଧ୍ୱଜକୁ ନିପାତ କରି ଶେଷରେ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କରେ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ ଶୋକଧ୍ୱନି ଉଠେ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରବଳଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। ଗୋଟିଏ ଭୟାନକ ଶର ରଥକୁ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ଠେଲି ଆକାଶମାର୍ଗେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଇ ସେଠାରେ ଦହନ କରେ; ଦଗ୍ଧ ଯୋଦ୍ଧା ଫେରି ଆସି ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ। ତା’ପରେ କ୍ରୋଧିତ ବୀରମଣି ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଆଗେଇ ଆସେ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠେ—ଶତ୍ରୁସେନାର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ପୁଷ୍କଳବିଜୟର ଏହି ମୁଖ୍ୟ ମୋଡ଼ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Adhyaya 42

Defeat/Overthrow (Parābhava): Puṣkala’s Battle and the Vīramaṇi Episode

ଅଧ୍ୟାୟ ୪୨ ‘ପରାଭବ’ରେ ଅଶ୍ୱମେଧ-ସଂଲଗ୍ନ ଯୁଦ୍ଧପରିସ୍ଥିତି ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ସେନାମାନେ ସମବେତ ହେବା ସହ ହନୁମାନ ରାଜା ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କଳ ହନୁମାନଙ୍କ ବଳକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ବୀରମଣି ରାଜାଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରି ନିଜ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରକାଶ କରେ; ମଧ୍ୟରେ ଭକ୍ତିର ଆଶ୍ୱାସନ ମିଳେ—ରଘୁନାଥଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଶୋକ-ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କୃପାରେ ଅତିଦୁଷ୍କର ମଧ୍ୟ ପାର ହୁଏ। ହନୁମାନ ଅତିସାହସ ନ କରିବାକୁ ସତର୍କ କରି ବୀରମଣିଙ୍କୁ ବୀର ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ତଥାପି ରଥଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ବୟସ-ବଳ, ଯୁବକ ପ୍ରତି ଦୟା, ମାନ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନୀତି ଇତ୍ୟାଦି ବାଣବିନିମୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚିତ ହୁଏ। ପରେ ପୁରାଣୋଚିତ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧଚିତ୍ର—ଯୋଗିନୀ, ପିଶାଚ, ଶିଆଳ—ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଯୁକ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପ୍ରବଳ ହୋଇ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଛୁଆଏ; ଭକ୍ତିରସରେ ପୁଷ୍କଳବିଜୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Adhyaya 43

The Defeat of Śatrughna (and the fall of Puṣkala)

ରାମାଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ହନୁମାନ ବୀରସିଂହ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରୁ ସମର କ୍ରମେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଏକ ବିଶାଳ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ରଣରେ ପୁଷ୍କଳ ପ୍ରଧାନ ବୀର ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଲଢ଼େ, ପରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଭୟଙ୍କର ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ କରେ। ଶେଷରେ ବୀରଭଦ୍ର ତ୍ରିଶୂଳରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଶିରଚ୍ଛେଦ କରିଦେଲେ; ତାହାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶିବିରରେ ଭୟ ଓ ଶୋକ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଶୋକାକୁଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ବୋଧନ କରି କଥା କହନ୍ତି; ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ–ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମକ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ଶିବ ତାହାକୁ ଶମିତ କରନ୍ତି; ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ହନୁମାନ ପୁନର୍ବାର ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ରାମସ୍ମରଣରେ ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି।

Adhyaya 44

The Defeat of the Devas (Hanumān’s Clash with Rudra and the Deva-Host)

ଶେଷ ବତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କୁ ରାମାଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକ ରଣବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି। ହନୁମାନ ରୁଦ୍ର/ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ରାମପକ୍ଷ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଧର୍ମବିରୋଧୀ ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି। ପରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ଶିଳା, ତ୍ରିଶୂଳ, ଶକ୍ତି, ଗଦା ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରହାର-ପ୍ରତିପ୍ରହାର; କିନ୍ତୁ ହନୁମାନ ପୁନଃପୁନଃ ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରି, ସଙ୍କଟେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଶେଷରେ ସଂହାର ନୁହେଁ; ପରିଚୟ ଓ ପ୍ରଶଂସାରେ ସଂଘର୍ଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଶିବ ହନୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ହନୁମାନ ବରରେ ଚାହାନ୍ତି—ପତିତ ବୀରମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାର; ବିଶେଷକରି ପୁଷ୍କଳ ଏବଂ ମୂର୍ଛିତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୁନଃଚେତନ ହେଉନ୍ତୁ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦ୍ରୋଣଗିରିରୁ ସଞ୍ଜୀବନୀ ଔଷଧ ଆଣିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବତ ଉଠାଇ ଲୋକାନ୍ତର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ପର୍ବତର ଦେବ-ରକ୍ଷକମାନେ ଅଟକାଇବାକୁ ଆସି ପରାଜିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଜାଣନ୍ତି—ଆକ୍ରମଣକାରୀ ହନୁମାନ, ଯାହାକୁ ବଳରେ ଜିତିହେବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶାନ୍ତି ଓ ପ୍ରସାଦନ ମାର୍ଗରେ ଔଷଧ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

Adhyaya 45

The Meeting with Śrī Rāma

ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟ ‘ପାତ୍ର’ ହରଣ ହେବ ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ର ଆଶଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି। ହନୁମାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନାରେ ନିୟୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବଗଣ କପୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ହନୁମାନଙ୍କ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାକ୍ୟ ପରେ ଦେବତାମାନେ ଜୀବନଦାୟିନୀ ସଞ୍ଜୀବନୀ ଔଷଧି ଦିଅନ୍ତି। ହନୁମାନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଫେରି ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ, ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ସତ୍ୟବଚନ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ମହିମା ସୂଚିତ ହୁଏ। ପୁନର୍ଜୀବିତ ବୀରମାନେ ପୁଣି ସମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରତିଅସ୍ତ୍ରର ଘାତ-ପ୍ରତିଘାତ ବଢ଼ିଯାଏ—ଆଗ୍ନେୟ, ବାରୁଣ, ବାୟବ୍ୟ, ପର୍ବତାସ୍ତ୍ର, ବଜ୍ର ଇତ୍ୟାଦି। ଶିବଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଶରଣ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରଙ୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର କେନ୍ଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧସଙ୍କଟରୁ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ।

Adhyaya 46

The Departure of the Aśvamedha Horse

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସଂବାଦର ପରିଧିରେ ରାମାଶ୍ୱମେଧ ଚକ୍ରର ଘଟଣା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଗମନରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି; ହନୁମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଦୃଢ଼ କରି ରାମଙ୍କୁ ଭକ୍ତରକ୍ଷକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ପରେ ସ୍ତୋତ୍ରଶୈଳୀରେ ପରମପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି–ସ୍ଥିତି–ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି ବୋଲି, ଏବଂ ଶିବସମନ୍ୱିତ ତ୍ରିକାର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ ହୁଏ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡର ସୀମା ଉଲ୍ଲେଖ କରି କଥା ସମନ୍ୱୟ ଶିକ୍ଷାକୁ ମୁହଁ ଦିଏ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସତର୍କ କରାଯାଏ—ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବିବା ନରକଫଳଦାୟକ; ଉଭୟଙ୍କ ଏକତ୍ୱ ହିଁ ପରମତତ୍ତ୍ୱ। ଶିବ ରାଜା ବୀରମଣି ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ରାଜା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଅଶ୍ୱମେଧ ଘୋଡ଼ାକୁ ମୁକ୍ତ କରି ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ; ରତ୍ନରଥରୁ ରାମ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ଲୀଳାଶ୍ରବଣ ସଂସାରଶୋକ ନାଶ କରେ ବୋଲି ଉପସଂହାର।

Adhyaya 47

Recital of the Curse (Cause of the Hayastambha and Release through Kīrtana)

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ା ହେମକୂଟ ପର୍ବତ ସମୀପର ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମ୍ୟ ବନକୁ ପହଞ୍ଚିବାମାତ୍ରେ ହଠାତ୍ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଜଡ଼ ହୋଇ ଅଚଳ ହେଲା—ଏହି ହେଉଛି ହୟସ୍ତମ୍ଭ। ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକମାନେ, ପୁଷ୍କଳ ଏବଂ ପରାକ୍ରମୀ ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ହଲାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବୁଝାଗଲା ଯେ ଏହା କେବଳ ବଳର କଥା ନୁହେଁ, ଗୁପ୍ତ କର୍ମବନ୍ଧନର ଅବରୋଧ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ କଲେ। ସୁମତି ବିବେକୀ ଋଷିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ କାରଣ ପଚାରିବାକୁ କହିଲେ। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନରେ ପବିତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଦୀପ୍ତ ଶୌନକ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବିନୟରେ କାରଣ ପଚାରିଲେ; ଶୌନକ ମୁନି ପୂର୍ବକଥା—ତପ, ଅହଂକାର, ଋଷିଶାପ ଓ ରାକ୍ଷସତ୍ୱପ୍ରାପ୍ତି—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା: ରାମକଥା ଶ୍ରବଣ ଓ ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତନ ଶାପର ବଳକୁ ନାଶ କରେ; ତାହାରେ ଘୋଡ଼ା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଗତି କରେ।

Adhyaya 48

The Liberation of the Horse (Haya-nirmukti)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କର୍ମଫଳର ଜଟିଳତା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପାପକର୍ମ ଓ ତାହାର ପରିଣାମର ସୁସଂଗଠିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ତାମିସ୍ର, ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର, ରୌରବ, ମହାରୌରବ, କାଳସୂତ୍ର, ଅବୀଚି, କୁମ୍ଭୀପାକ ଆଦି ନରକ, ଯମଙ୍କ ଦଣ୍ଡବିଧାନ, ଏବଂ ପରେ ନୀଚ ଯୋନିରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ସହ ଦେହ/ସମାଜରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ‘ଚିହ୍ନ’—ଯାହା ପୂର୍ବପାପର ପରିଚୟ—ଏସବୁ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ତାପରେ ଉପଦେଶ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁହାଁ ଦିଏ—ହରି/ରାମଙ୍କ ସ୍ତୁତିକୁ ପାପକ୍ଷାଳକ ପବିତ୍ର ଧାରା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଯେତେବେଳେ ହରିନିନ୍ଦା ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଅଟକାଏ। ଶେଷରେ ରାମ-ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ହନୁମାନ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ପାଖରେ ରାମକଥା ପାଠ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱର ମୁକ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ଅଶ୍ୱର ଯଥାଯଥ ଗତି/ନିୟତି ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—କଥାଶ୍ରବଣର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Adhyaya 49

King Suratha Captures the Aśvamedha Horse

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଘୋଡ଼ା ଅନେକ ମାସ ଧରି ଭାରତବର୍ଷରେ ବିଚରଣ କରେ; ରାମଙ୍କ ପରାକ୍ରମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହି ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ସେ ଘୋଡ଼ା ସୁରଥଙ୍କ ନଗରୀ କୁଣ୍ଡଳାକୁ ପହଞ୍ଚେ; ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ତୁଳସୀ–ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପୂଜା, ରାମମନ୍ଦିର, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ କଳହର ଅଭାବ ଥିବାରୁ ନଗରୀକୁ ଆଦର୍ଶ ଭକ୍ତି-ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ରାମଦର୍ଶନ ପାଇବା ଆଶାରେ ସୁରଥ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ସେହି ନଗରରେ ଯମଦୂତମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯମ (ଅନ୍ତକ) ମୁନିବେଶ ଧରି ଆସି, କର୍ମଫଳ କ୍ଷୟଶୀଳ ଓ ରାମଭକ୍ତିର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ—ଏହି ବିଷୟରେ ବିବାଦ ଉଠାନ୍ତି। ସୁରଥ ରାମସେବାରୁ ଡଗମଗାନ୍ତି ନାହିଁ; ଭକ୍ତିବିରୋଧୀ ମତକୁ ତିରସ୍କାର କରି ପରୀକ୍ଷାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ଯମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ରାମଦର୍ଶନ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ସୁରଥଙ୍କୁ ନେଇଯିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ରାମ ତାଙ୍କ ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ କରିବେ। ପରେ ସୁରଥ ଘୋଡ଼ାକୁ ଅଧିକାର କରି ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ସେନାକୁ ସମବେତ କରି ଆସନ୍ନ ସଂଘର୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।

Adhyaya 50

Dialogue of Suratha and the Messengers (Embassy over the Aśvamedha Horse)

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ମିଳେ ଯେ ଯଜ୍ଞର ଅଶ୍ୱ ଧରାପଡ଼ିଛି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେନାମାନେ ଅପମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି। କ୍ରୋଧ ଜାଗେ, କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି ଦୂତ-ନୀତି ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ବଳରେ ଯାହା ଅସାଧ୍ୟ, ଦୂତର ବାଣୀ ତାହା ସାଧିପାରେ। ତେଣୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବାଳିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ/ହରୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦୂତ କରି ସମୀପସ୍ଥ କୁଣ୍ଡଳ ନଗରୀକୁ ପଠାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜା ସୁରଥ ଶାସନ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାମପାଦଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରାଜସଭାରେ ଦୂତ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ଅଶ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିବାଦ ତୀବ୍ର କରେ; ଅଶ୍ୱ ଫେରାଇ ନଦିଲେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ-ବିନାଶ ହେବ ବୋଲି ସତର୍କବାଣୀ ଦିଆଯାଏ। ଅଙ୍ଗଦ ସୁରଥଙ୍କ ଅତିଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ନିନ୍ଦା କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ରାମନିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଶରଣାଗତି ଓ ଅଶ୍ୱ-ପ୍ରତ୍ୟର୍ପଣ ଦାବି କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ମର୍ମ—ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶରଣାଗତି ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମାଧାନ; ଦୂତବାର୍ତ୍ତା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ।

Adhyaya 51

The Battle of Suratha’s Sons and the Puṣkala–Campaka Duel

ସୁରଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଭେରୀ-ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା; ରଥ ଓ ଗଜମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନରେ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କୋଳାହଳମୟ ହେଲା। ସୁରଥ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ବିଶାଳ ସେନା ନେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ, ଏବଂ ସେନାପତିମାନେ ପୁଷ୍କଳ ପରି ଭୟଙ୍କର ବୀରମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମୁକାବିଲା ସଜାଇଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍କଳ ଓ କମ୍ପକଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଉଭୟେ ପରସ୍ପରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ନାମ-ପରିଚୟ କହିଲେ ଏବଂ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ—ଏକଜଣ ନିଜକୁ ରାମଦାସ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସେବକ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କଲା। ପରେ ଭୟାନକ ଧନୁର୍ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ ହେଲା; ପୁଷ୍କଳ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲା, କମ୍ପକ ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ରରେ ନିବାରି ଶେଷରେ ପ୍ରବଳ ରାମାୟୁଧ ଛାଡ଼ି ପୁଷ୍କଳକୁ ବନ୍ଧନରେ ଧରିଲା। ଏହାରେ ସେନାରେ ଅସ୍ଥିରତା ହେଲାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ହନୁମାନଙ୍କୁ (ମାରୁତି/ପବନୋଦ୍ଭୂତ) ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପଠାଇଲେ। ହନୁମାନ ଓ କମ୍ପକ ଆକାଶରେ ଏବଂ ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ; ପ୍ରହାର-ପ୍ରତିପ୍ରହାରରେ ପତନ-ଉତ୍ଥାନ ଓ ପଲଟା ଘଟିଲା। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ କମ୍ପକଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ବିଳାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଷ୍କଳ କମ୍ପକଙ୍କ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ଜଣେ ପୁରୁଷକୁ ମୁକ୍ତ କରେ।

Adhyaya 52

Suratha’s Victory (Binding of Hanūmān and Battle with Śatrughna)

ଚମ୍ପକ ପତିତ ହେବା ପରେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧଦୀପ୍ତ ରାଜା ସୁରଥ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଡାକି ରଣଭୂମିରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। ହନୁମାନ ନିଜକୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦାସ ବୋଲି କହି, ବଳଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟରେ ବାନ୍ଧିହେବ ନାହିଁ; ଶ୍ରୀରାମ ଇଚ୍ଛା କଲେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବେ ବୋଲି ସଚେତନ କରନ୍ତି। ପରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ହନୁମାନ ଅନେକ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ଓ ଅନେକ ରଥ ଧ୍ୱଂସ କରି ସଂଗ୍ରାମକୁ ତୀବ୍ର କରନ୍ତି। ସୁରଥ ମହାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି—ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ରରେ ହନୁମାନ କ୍ଷଣକାଳ ବଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀରାମ-ସ୍ମରଣରେ ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ହନୁମାନ ଗିଳି ନିଷ୍ଫଳ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୁରଥ ରାମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ନ୍ତି; ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଥିବାରୁ ହନୁମାନ ସେହି ଅସ୍ତ୍ରରେ ହିଁ ବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ପୁଷ୍କଳ ସୁରଥଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପରାଜିତ ହୋଇ ପଡ଼େ; ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଗ୍ନି–ବରୁଣ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ର ଓ ମୋହ-ନିଦ୍ରାଶରର ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିଖାଏ—ଜୟ ଓ ରକ୍ଷା କେବଳ ଯୁଦ୍ଧବଳରେ ନୁହେଁ, ଶ୍ରୀରାମ-ସ୍ମରଣରେ ନିର୍ଭର।

Adhyaya 53

The Meeting with Raghunātha (Śrī Rāma)

ରାମ-ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ସେନାମଧ୍ୟରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ରାଜା ସୁରଥଙ୍କ ମୁକାବିଲା ହୁଏ। ସୁରଥ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଅତିମାନବୀୟ ବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି “ରାମ” ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆଘାତ କରି ସୁରଥଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସେବକ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି। ହନୁମାନ ଆଦି ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ ଓ ପୀଡିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସଭାରେ ଉପଦେଶ ହୁଏ—ରଘୁନାଥଙ୍କ ସ୍ମରଣ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ମୋକ୍ଷଦାତା। ସମୀରଜ ହନୁମାନ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ ଏବଂ ବ୍ୟାସପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସି ହନୁମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ ପତିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରନ୍ତି। ସୁରଥ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଅଶ୍ୱମେଧ ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ପାଳନ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ। ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ସେନା ସହ ଅଶ୍ୱମେଧଯାତ୍ରା ଆଗକୁ ବଢ଼େ ଏବଂ କଥା ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Adhyaya 54

The Binding of the Horse by Lava

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଜାନକୀପୁତ୍ର ଲବ ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମିଧା ଆଣିବାକୁ ବନକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫଳକରେ ଚିହ୍ନିତ, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅଭିଷିକ୍ତ, ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ସେ ଦେଖେ। ଆଶ୍ରମବାସୀ ଜଣେ ଅଶ୍ୱର ଆଗମନ କାରଣ ପଚାରିଲେ, ଲବ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଫଳକରେ ଲିଖିତ ଘୋଷଣା ପଢ଼େ; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ମହିମା ଓ ରାମଙ୍କ ଯଜ୍ଞୋଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ କେତେକଙ୍କ ଦର୍ପଭରା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଓ ଗର୍ବୋକ୍ତି—ଯେଉଁଥିରେ ରାମ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରାଯାଏ—ଶୁଣି ଲବ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ। ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସତର୍କବାଣୀକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ସେ ଅଶ୍ୱକୁ ବାନ୍ଧି ଦିଏ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେବକମାନେ ଅଶ୍ୱ ଛାଡ଼ାଇବାକୁ ଆସିଲେ, ଲବ ବାଣପ୍ରହାରରେ ତାଙ୍କ ଭୁଜା ଛେଦି ରୋକେ। ସେମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମେଧ ବିବାଦର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ତେଜିତ ସଂଘର୍ଷ, ରାଜଧର୍ମର ସୀମା ଓ ଯୁବ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରାକ୍ରମର ପରୀକ୍ଷା ଭାବେ, ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Adhyaya 55

The Examination of Spies (Testing Public Opinion of Rāma)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଥମେ ସୀତା-ପରିତ୍ୟାଗର କାରଣ ଓ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ତାପରେ ଶେଷ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ରାଜ୍ୟଶାସନର କଥା କହନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ଘରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୋହଦ ପଚାରିଲେ ସୀତା ତପସ୍ବିନୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେଇ ରାତିରେ ପ୍ରଜାମତ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ରାମ ଚରମାନଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି। ସେମାନେ ବହୁ ଘରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷମାନେ ରାମଙ୍କ ଦେବତ୍ୱ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ରକ୍ଷକ ରାଜଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଶୁଣନ୍ତି; ଦୁଧ ପିଆଇବା, ପ୍ରେମକ୍ରୀଡ଼ା, ପାଶା ଖେଳ ଭଳି ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାମସ୍ମରଣ ଜଡ଼ିତ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଧୋବାର କଠୋର କଥା—ପରଘରେ ରହିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଲୋକନିନ୍ଦାର କେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ। ରାମାଜ୍ଞାରୁ ଚରମାନେ ହିଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟବାକ୍ୟ ଖବର ନ ଦେବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି।

Adhyaya 56

Bharata’s Counsel (Bharatavākya)

ପ୍ରାତଃକର୍ମ ଓ ସଭାକାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ରାଘବ ରାଜା ଏକାନ୍ତକୁ ଯାଇ ଛଦ୍ମବେଶଧାରୀ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରଜାମତ ଶୁଣନ୍ତି। ପାଞ୍ଚଜଣ ଚର ତାଙ୍କ ଯଶ ଓ ପରାକ୍ରମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଛଠ଼ଜଣ ଅନିଚ୍ଛାରେ କାରିଗରମାନଙ୍କ କଥା କହେ—ଏକ ଧୋବା କହେ, ରାକ୍ଷସ ଘରେ ରହି ଆସିଥିବା ସୀତାକୁ ରାମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବ ନାହିଁ। ଏହା ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖରେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି। ସଚେତନ ହେବା ପରେ ସେ ଭରତଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି। ଭରତ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା, ଲଙ୍କାରେ ସୀତାଙ୍କ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରମାଣବାଣୀ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସୀତାଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତଥାପି ରାମ ଲୋକନିନ୍ଦାଭୟରେ, ରାଜଧର୍ମ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଭାରକୁ ମୁଖ୍ୟ ମାନି, ସୀତା ନିର୍ଦୋଷିଣୀ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗର କଠୋର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେନ୍ତି।

Adhyaya 57

Sītā and the Parrot Pair: Prophecy of Rāma, Rāma’s Form, and the Curse Causing Separation

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଭଗବାନ କିପରି ଜାନକୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ପ୍ରକଟ କରାଇଲେ ଏବଂ ତାହାର ପାଠ କିପରି ହେଲା। ଶେଷ/ଅନନ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଇ କଥାକୁ ମିଥିଲାରେ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଓ ସୀତାଙ୍କ ଭୂମିଜ ଭାବରେ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଏବଂ ନାମକରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି। ତାପରେ ସୀତା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶୁକ-ଯୁଗଳଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ବାଣୀରେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ରହିଛି—ରାମଙ୍କ ଆଗାମୀ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ସୀତାଙ୍କ ପରିଚୟ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ରାମାୟଣ ପାଠ ହେବା। ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ଓ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦେଇ, ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପକୁ ଭକ୍ତିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ଭାଷା ତାଙ୍କ ମହିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରେନାହିଁ। ସୀତା ଯେତେବେଳେ ଶୁକୀକୁ ଅଟକାନ୍ତି, ବିରହ-ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧ ବଢ଼ି ଶାପ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ରାମ-ସୀତା ବିୟୋଗର ପୁରାଣୋକ୍ତ କାରଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଶେଷରେ ବାକ୍ଦୋଷ ଓ କ୍ରୋଧର ଅନର୍ଥକାରିତା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।

Adhyaya 58

Janaki’s Vision of the Ganga (Gaṅgā-Darśana and the Prelude to Abandonment)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଲୋକାପବାଦ ଉଠେ—ନୀଚଜନ/ଧୋବାର କଥାକୁ ନେଇ ରାଜ୍ୟରେ ନିନ୍ଦା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଏହା ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତପ୍ରାୟ ହୁଅନ୍ତି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଜାନକୀଙ୍କ ନିର୍ଦୋଷତାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସମର୍ଥନ କରି, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସର୍ବପାବନତାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ସୀତା ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ନିଷ୍କଳଙ୍କ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଲୋକନିନ୍ଦା ପରିହାର କରି ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି ରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରଧାନ ମାନନ୍ତି। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ଗର୍ଭବତୀ ସୀତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ତପସ୍ୱିନୀମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ନେଉଛୁ ବୋଲି ଛଳ କରି ବନକୁ ନେଇ ଯାଇ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତି। ରଥ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ—ଚକ୍ଷୁ ଫଡ଼ଫଡ଼ା, ଅପଶକୁନ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦିଗବଦଳ। ଶେଷରେ ସୀତା ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଦିବ୍ୟ ପାବନୀ ରୂପେ—ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଅବତରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ରାଜାଜ୍ଞା ଓ ବନବାସ ମଧ୍ୟର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

Adhyaya 59

The Origin Narrative of Kuśa and Lava (Sītā’s Exile and Vālmīki’s Refuge)

ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ପାର କରାଇ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ। କଣ୍ଟକର ଘାଉ, ଦାବାନଳ, ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଓ ଅପଶକୁନ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ—ସବୁ ସୀତାଙ୍କ ମନର ଆଘାତ ଓ ଶୋକକୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ କରେ। ସୀତା ସତ୍ୟ ପଚାରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଚାପ ଦିଅନ୍ତି; ପରିତ୍ୟାଗର କାରଣ ଶୁଣି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ମୂର୍ଛାଯାଇ, ଲୋକାପବାଦର ଅନ୍ୟାୟ ଓ ରାମଙ୍କ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିରୋଧାଭାସ ଉପରେ କରୁଣ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଆସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି; ଜନକଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ ଆଶ୍ରମରେ ଶରଣ ଦିଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୀତା ରାମଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ତପସ୍ୱିନୀ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରି କାଳକ୍ରମେ ଦୁଇ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି। ବାଲ୍ମୀକି ସଂସ୍କାର କରି, କୁଶ-ଲବ ଦର୍ଭାର ପବିତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କୁଶ ଓ ଲବ ରଖନ୍ତି; ପରେ ସେମାନେ ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ରାମାୟଣ ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Adhyaya 60

Defeat of the Army and the Death of the Commander Kāla-jit

ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସମ୍ବାଦର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ଯେ ବାଳକ ଲବ ଅଶ୍ୱମେଧର ଅଶ୍ୱକୁ ଧରିନେବା ପରେ ସଂଘର୍ଷ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ପୂର୍ବ ହାନିରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେନା, ସେନାପତି କାଳଜିତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆଗେଇ ଆସେ। କାଳଜିତ ଲବଙ୍କ ନିକଟକୁ କେବେ ସମ୍ମତିମୟ ବାକ୍ୟ, କେବେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ସହ ଯାଇ ବାଳକର ଦିବ୍ୟତା ଅନୁମାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଓ ଜାନକୀଙ୍କ କୃପାରେ ବଳବାନ ଲବ ଅପାର ପରାକ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି—ଶସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି, ଅଶ୍ୱ-ଗଜକୁ ଅକ୍ଷମ କରନ୍ତି, ଶେଷରେ କାଳଜିତଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି। ଏହାରେ ସେନାରେ ଭୟ ଛାଇ ପଳାୟନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବଞ୍ଚିଥିବାମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ‘କାଳଜିତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେନାପତି ଏକ ବାଳକ ହାତରେ କିପରି ପଡ଼ିଲେ ବୋଲି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧ ଓ ଅବିଶ୍ୱାସରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।

Adhyaya 61

The Fall (Feigning/Collapse) of Hanumān

ରାମ-ଅଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯଜ୍ଞର ଅଶ୍ୱକୁ କିଏ ଧରିଲା ବୋଲି ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମ ସମୀପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନୀତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଚିତ ବୋଲି ସୂଚିତ। ସେଠାରେ ଲବ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଆଗୁଆ ସଂଯୁକ୍ତ ସେନାକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, ଭୟଙ୍କର ଶରବର୍ଷାରେ ବହୁବଳୟ ବ୍ୟୂହକୁ ଭେଦିଦିଏ। ପୁଷ୍କଳ ଲବକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ରଥ ଦେବାକୁ କହେ; କିନ୍ତୁ ଲବ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ତାହା ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ—ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦାନ ନେବା ପାପ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମବିରୋଧୀ ବୋଲି କହେ। ସେ ପୁଷ୍କଳର ରଥ ଭାଙ୍ଗି ତାକୁ ପରାଜିତ କରେ। ତାପରେ ମାରୁତି ହନୁମାନ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ିଆ ପଥର ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କରି ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲବର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ରୋକାଯାଇ ଶେଷରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହାକୁ ବରପ୍ରଭାବଜନିତ ମୂର୍ଛା କିମ୍ବା କପଟପତନ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟର ଉପସଂହାର ‘ହନୁମାନଙ୍କ ପତନ’ ନାମରେ ହୁଏ।

Adhyaya 62

Lava’s Fainting (The Battle with Śatrughna in the Aśvamedha Cycle)

ପାତାଳଖଣ୍ଡର ରାମାଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ମାରୁତି (ହନୁମାନ) ମୂର୍ଛିତ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବିଚଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାମସଦୃଶ ତେଜ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆହ୍ୱାନ, ପରିଚୟ-ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଯୁଦ୍ଧନିଶ୍ଚୟର ସମ୍ବାଦ ହୁଏ। ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଲବଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ ଶର-ପଞ୍ଜର ଆକାଶ-ପୃଥିବୀକୁ ପୂରିଦିଏ, ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବିଶାଳ ବାଣବୃଷ୍ଟିକୁ କାଟି କାଟି ପ୍ରତିରୋଧ କରନ୍ତି। ଲବ ପୁନଃପୁନଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ ଓ ରଥକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରେ। ସୁରଥ, ବିମଳ, ବୀରମଣି, ସୁମଦ, ରିପୁତାପ ଆଦି ସହାୟ ରାଜାମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଲବକୁ ଘେରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲବ ଦଶ-ଦଶ ବାଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୋକିଦିଏ। ଶେଷରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଚେତନା ପାଇ ଗର୍ବରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। କୁଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଲବ କାଳସଦୃଶ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ହଠାତ୍ ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ—ଏହିଁ ଅଧ୍ୟାୟର ଶୀର୍ଷକ-ସାର୍ଥକ ଚରମ ଘଟଣା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିଚୟ-ମୋଡ଼ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ସଂଘର୍ଷର ଧାରାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।

Adhyaya 63

Śatrughna’s Fainting (The Victory of Kuśa)

ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ-ପରିକ୍ରମା ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲବ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଧରାପଡ଼ିଲେ। ଭୟାକୁଳ ବାଳିକାମାନେ ଏହି ସମ୍ବାଦ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ; ‘ଏକ ଶିଶୁ ସହ ରାଜାଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଅନ୍ୟାୟ’ ବୋଲି ସେ ବିଲାପ କରି ଶୋକରେ ମୂର୍ଛାଗତ ହେଲେ। ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ ମହାକାଳଙ୍କ ପୂଜା କରି ଫେରିଥିବା କୁଶ ଲବଙ୍କ ବନ୍ଦୀ ଖବର ଶୁଣି ମୋଚନ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ସୀତା ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ରଣଭୂମିକୁ ପଠାଇଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ସେନାକୁ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଛିଟାଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ତୀବ୍ର କଲେ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କୁଶଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ପରିଚୟ ପଚାରିଲେ; ସୀତାପୁତ୍ର ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର-ବିରୋଧେ ବର୍ଷାଅସ୍ତ୍ର, ବାୟୁ-ବିରୋଧେ ପର୍ବତାସ୍ତ୍ର, ବଜ୍ର ଓ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ର ହେଲା। ଶେଷରେ କୁଶ ‘ତିନି ଶରରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପତିତ କରିବି’ ବୋଲି ଶପଥ କରି ପ୍ରହାର କଲେ; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭୂମିପତିତ ହେଲେ। ଏହିପରି କୁଶଙ୍କ ବିଜୟ ହେତୁ ଅଧ୍ୟାୟଟି ‘କୁଶଜୟ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Adhyaya 64

Sainyajīvana — The Life/Conduct (and Revival) of the Army

ଶେଷ–ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସଂବାଦର ଚଉକଟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ-କ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ। ସୁରଥ କୁଶ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, କୁଶ ତାକୁ ପତିତ କରେ। ହନୁମାନ କୁଶ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ଭୟାନକ ଅସ୍ତ୍ରାଘାତରେ ଆହତ ହୋଇ ସେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କୁଶଙ୍କ ବରୁଣ-ପାଶରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ଲବ ଅନେକ ଯୋଧାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି କୁଶଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ଦିଏ। ଦୁଇ ଭାଇ ମୁକୁଟ ଓ ଆଭୂଷଣ ସଂଗ୍ରହ କରି ବନ୍ଧା ହନୁମାନ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ସୀତା/ଜାନକୀ ବନ୍ଦୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ହସି ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ କହନ୍ତି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ଧରିବାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। କୁଶ–ଲବ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ଧର୍ମ ଓ ଆଜ୍ଞାପାଳନ ଦେଖାଇ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରି, ଶେଷରେ ବନ୍ଦୀ ଓ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଅନ୍ତେ ରାମଭକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିତ ସତ୍ୟକ୍ରିୟାରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ଏବଂ କେବଳ ବଳଠାରୁ ଭକ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Adhyaya 65

Sumati’s Report (Account of the Horse’s Wanderings and Return)

ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୂର୍ଛିତ ହେବା ଓ ସେନା ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିବା ପରେ, କରୁଣାବଶତଃ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତାପରେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ସରୟୂ ତଟରେ ରାଜକୀୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ଉତ୍ସବ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ମଣ୍ଡପ, ବେଦପାଠ ଓ ଅତିଥିସତ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ-ଜଳର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଭାବବିହ୍ୱଳ ପୁନର୍ମିଳନ କରି ପୁଷ୍କଳ ଓ ସହାୟକ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅଶ୍ୱ କେଉଁ ପଥରେ ଗଲା, କେଉଁ କେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ ହେଲା। ସୁମତି ବିନୟସହିତ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଅଶ୍ୱର ଗତି, ରାଜାମାନଙ୍କ ଶରଣାଗତି, ଅହିଚ୍ଛତ୍ରର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ସୁବାହୁଙ୍କ ନଗରୀର ଘଟଣା, ରେବା ସରୋବରେ ମୋହନାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି, ଦେବପୁରର ବୃତ୍ତାନ୍ତ; ଏବଂ ଶେଷରେ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ରାମସଦୃଶ ଏକ ଯୁବକ ଅଶ୍ୱକୁ ଧରି ସେନାକୁ ପରାଜିତ କରି ପୁନଃ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲା—ଏହି କଥା।

Adhyaya 66

The Recitation of the Ramayana

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସୀତାଙ୍କ ବନତ୍ୟାଗ ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ପାଳିତ କୁଶ ଓ ଲବ ବେଦ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ରାମାୟଣ ଗାୟନରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଗାନ ଶୁଣି ବରୁଣ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ସୀତାଙ୍କ ପବିତ୍ରତାର ଧାର୍ମିକ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତା ଓ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ପଠାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ସୀତା ଦୁଃଖ ସତ୍ତ୍ୱେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହିବାକୁ ଚୟନ କରନ୍ତି। ରାଜସଭାରେ ଦୁଇ ବାଳକ ରାମାୟଣ ଗାଇଲେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ପଚାରନ୍ତି—ବାଲ୍ମୀକି କେବେ ଓ କାହିଁକି ରାମାୟଣ ରଚିଲେ; ତାହା ସହ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଘଟଣା ଓ ବ୍ରହ୍ମା/ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

Adhyaya 67

Commencement of Rāma’s Aśvamedha Sacrifice

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ବିଧିବିସ୍ତାର ଓ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥାପନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୌମିତ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣି ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି; ସୀତା ସମାଧାନ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଜମାତାମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଆସନ ନେନ୍ତି। ନଗର ଆନନ୍ଦରେ ମୁଖରିତ ହୁଏ; ଋଷି ଓ ରାଜାମାନେ ଯଜ୍ଞସଭାରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତେଣୁ ରାମ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ବ୍ୟାସ, ଚ୍ୟବନ ଆଦି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଗୋଦାନ ଇତ୍ୟାଦି ମହାଦାନରେ ସମ୍ମାନିତ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞମଧ୍ୟରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଖଡ୍ଗସ୍ପର୍ଶରେ ଅଶ୍ୱରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେ ନିଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କପଟ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ପଶୁରୂପ, ଏବଂ ରାମସ୍ପର୍ଶରେ ମୁକ୍ତିର କଥା କହେ। ଶେଷରେ ହରି/ରାମସ୍ମରଣର ଅଦ୍ଭୁତ ତାରକଶକ୍ତି—ଭକ୍ତି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ ଉଦ୍ଧାର କରେ—ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରି, ବସିଷ୍ଠ କର୍ପୂର ଆଣି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଆହୁତି ଚାଲୁ ରଖିବାକୁ କହନ୍ତି।

Adhyaya 68

Description of the Merit of Hearing and Reciting (Rāma-kathā)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକଥାର ସମାପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତ ହୋମ-ଆହୁତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ, ଏବଂ ସରୟୂତଟରେ ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ କରି ଯଜ୍ଞର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ବଶିଷ୍ଠ ଶେଷ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି; ରାମ ସୀତା, ଋଷି, ରାଜା ଓ ଉତ୍ସବଜନ ସହ ସରୟୂରେ ସ୍ନାନ କରି ମହୋତ୍ସବ ଶୋଭାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି। ତଦନନ୍ତର ଫଳଶ୍ରୁତି—ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପୁତ୍ର, ଧନ, ଆରୋଗ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ମୋକ୍ଷ ଓ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ଗୋଦାନ, ବସ୍ତ୍ର-ଅନ୍ନଦାନ, ଗୁରୁସମ୍ମାନ ଏବଂ ରାମ-ସୀତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ଦାନ ଏହି ପୁଣ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Adhyaya 69

The Greatness of Vṛndāvana: Gokula as a Thousand-Petalled Lotus and the Sacred Map of Vraja

ଋଷିମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଲେ, ସୂତ ଶିବ–ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃସଂବାଦକୁ ଆଣନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ପଚାରନ୍ତି—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ଓ ପରମ ଧାମ କେଉଁଟି? ମହାଦେବ କହନ୍ତି—ବୃନ୍ଦାବନ/ଗୋକୁଳ ହିଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁପ୍ତ ଧାମ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଆବରଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ବୈକୁଣ୍ଠାଦି ଲୋକ ତାହାର କେବଳ ଅଂଶ-ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମାତ୍ର। ତାପରେ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଥୁରା ଓ ବ୍ରଜଭୂମିର ପବିତ୍ର ମାନଚିତ୍ରକୁ ପଦ୍ମ-ରଚନାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ—ହଜାର ପତ୍ର ଥିବା ପଦ୍ମ, ତାହାର କର୍ଣ୍ଣିକା/ସିଂହାସନ-ରୂପକ, ଏବଂ ଦିଗନୁସାରେ ସଜାଯାଇଥିବା ପତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଲୀଳା-ସ୍ଥଳ, ସିଦ୍ଧପୀଠ ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଯମୁନାର ଦୁଇ କୂଳରେ ବିଭକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶ ବନର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଧାମର ପରମାନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱଭାବ, ମନ୍ତ୍ର-ଯୋଗରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପଦର୍ଶନ, ଏବଂ ‘ଧୂଳି-ସ୍ପର୍ଶ’ ମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ; ରାଧାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦ୍ୟପ୍ରିୟା ପରାଶକ୍ତି ଭାବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ପରିଚୟ କରାଯାଏ।

Adhyaya 70

Description of Govinda’s Divine Assembly: Rādhā, Attendants, Vyūhas, and Mantra-Bhakti

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଧାମ ଓ ସଭାର ଦର୍ଶନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଗୋବିନ୍ଦ ରାଧାସହ ସିଂହାସନରେ ବିରାଜିତ; ଲଲିତା ଆଦି ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି-ପରିଚାରିକାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି-ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି ଏବଂ ରାଧିକାକୁ ମୂଳ-ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ଦିଗଦ୍ୱାର ଓ ପରିକରମାନେ ସଖୀଗଣ, ଅସଂଖ୍ୟ ଗୋପୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣବିରହର ବ୍ୟାକୁଳତାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମରସରେ ଲୀନ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମଣ୍ଡପ, ପ୍ରାକାର, ଉଦ୍ୟାନ ଓ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ସହିତ ମନ୍ଦିରସଦୃଶ ବିଶ୍ୱରଚନାର ଚିତ୍ରଣ ଆସେ। ତାପରେ ବାସୁଦେବାଦି ବ୍ୟୂହ-ସ୍ୱରୂପମାନେ ତାଙ୍କ ସହଚରୀ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱମୟ ବୈଷ୍ଣବ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସମାବେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଭକ୍ତି ଓ ‘ମନ୍ତ୍ରଚୂଡାମଣି’କୁ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଜନକ ସ୍ରୋତ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପାଠକ ଓ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଗୋବିନ୍ଦପ୍ରେମର ପରମାନନ୍ଦ ଫଳ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।

Adhyaya 71

The Greatness of Śrī Rādhā and Kṛṣṇa

ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମହାଦେବ ଏକ ଅନ୍ତର୍କଥା କହନ୍ତି। କୃଷ୍ଣାବତାରର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ନାରଦ ଗୋକୁଳକୁ ଆସି, ବାଳକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ଓ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ଦେଖି ମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ସେ ଗୋପଗୃହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଲୀଳା-ପ୍ରକଟତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। ଭାନୁଙ୍କ ଘରେ ସେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ନାରୀ-ଶକ୍ତିର ସନ୍ନିଧି ଚିହ୍ନି ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି, ମହାମାୟା ଓ ହରିପ୍ରିୟା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ବିଶ୍ୱଶକ୍ତି ଓ ବ୍ରଜରସର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି। ପରେ ସେ କନ୍ୟା ମନୋହର ଯୌବନରୂପ ଧାରଣ କରେ; ସଖୀମାନେ ଗୋବର୍ଧନ ସମୀପ କୁସୁମସରୋବର ପାଖରେ ଅଶୋକଲତା ନିକଟରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ସମାଗମ ସ୍ଥଳର ସଙ୍କେତ ନାରଦଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅଶୋକମାଲିନୀ ବସନ୍ତୋତ୍ସବରେ ହରିପୂଜାର କଥା କହି ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି ଏବଂ ହରିପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ପ୍ରତି ନାରଦଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତି ଓ ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ—କେବଳ କୃପାରେ ମିଳେ ବୋଲି ସେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।

Adhyaya 72

Gopāla-vidyā and Vraja-bhakti: Ascetics, Mantras, and Rebirth among the Gopīs

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହାଦେବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଗୋପାଳ-ବିଦ୍ୟାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବ୍ରଜ-ଭକ୍ତିର ମହିମା କଥାହୁଅନ୍ତି। ଉଗ୍ରତପା, ସତ୍ୟତପା, ହରିଧାମ, ଜାବାଳି ଆଦି ତପସ୍ବୀ କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ କାମ-ବୀଜ ସଂଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧି, ଦର୍ଶନ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରୂପ ଦିବ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଆନ୍ତି; ଶେଷେ ଗୋକୁଳ/ନନ୍ଦବନରେ ଗୋପୀ କିମ୍ବା ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସେବକ-ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲଭନ୍ତି। ଦଶ, ପଞ୍ଚଦଶ, ଅଷ୍ଟାଦଶ, ବିଂଶତି ଓ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଅକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଜପ ଏବଂ ବୃନ୍ଦାବନକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧ୍ୟାନର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ରାସଲୀଳା, ବେଣୁନାଦ, ପୀତାମ୍ବର, ବୈଜୟନ୍ତୀମାଳା ଇତ୍ୟାଦି ଦିବ୍ୟ ରୂପଛବି ସହିତ। ସୁନନ୍ଦା, ଭଦ୍ରା, ରଙ୍ଗବେଣୀ ପରି ଗୋପିକାମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରଜସେବାର ପ୍ରେମମୟ ସାଧନା ପ୍ରବଳ ହୁଏ। ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶରେ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା’ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇଥିବା ଏକ ତପସ୍ବିନୀ ବାଳା କହେ—କୃଷ୍ଣପ୍ରତି ପ୍ରେମଭକ୍ତି ବିନା ଜ୍ଞାନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେ ପୂଜାବିଧି ଓ ଉପାସନାକ୍ରମ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ରବା ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶିବକୃପାରେ ଗୋପାଳ-ବିଦ୍ୟା ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବୃନ୍ଦାବନ-ଦ୍ୱୀପର ମାନକ ଧ୍ୟାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠରେ ବାସୁଦେବଧାମପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି।

Adhyaya 73

Narration of the Glory of Vṛndāvana and the Sacred Places Beginning with Mathurā

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆରମ୍ଭରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ମୋହିତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି; ପରେ ପରମ୍ପରାଗତ କଥନ-ସ୍ତରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ରହସ୍ୟୋପଦେଶ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଭକ୍ତ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ବଦରୀ ଆଶ୍ରମରେ ଋଷିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମ ପଚାରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ ଏବଂ ‘ମନର ପରମ ଗତି’ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶ୍ରୀହରି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ ଦେଇ ବ୍ରଜର ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରାନ୍ତି—ବୃନ୍ଦାବନର କଦମ୍ବକୁଞ୍ଜ, ଗୋପାଳ ବାଳକୃଷ୍ଣ, ଯମୁନା, ଗୋବର୍ଧନ ଓ ଗୋପୀମାନେ। ପରେ ବ୍ରଜ-ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ପ୍ରତୀକାର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ; ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ବେଦର ଋଚା ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଜ୍ଞରେ ଅନାଦର/ଅବମାନନାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କର୍ମଫଳ ଦେଖାଇବାକୁ ଏକ ନୀତିମୂଳକ କାରଣକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ମଥୁରା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତାରେ କହି, ହରିଭକ୍ତି ସହ ଶିବଙ୍କ—ବିଶେଷତଃ ଭୂତେଶ୍ୱରଙ୍କ—ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ। ପାଠ-ଶ୍ରବଣର ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି।

Adhyaya 74

Arjuni’s Entreaty: The Secret Vision of the Supreme Abode and Devī-mediated Access to Kṛṣṇa-līlā

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପରମ କ୍ରୀଡାଧାମର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ବହୁ-ଫ୍ରେମ କଥନରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ଲୀଳା କରୁଥିବା ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଲୋକ କେଉଁଠି ଓ କିପରି—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେ ଧାମ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ; କେବଳ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ନୁହେଁ, ଅନୁଭବ-ଦର୍ଶନରେ ହିଁ ଜଣାଯାଏ। ବିନୟୀ ଅର୍ଜୁନ ସେହି ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ଏଠାରେ ଦେବୀ ତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ/ପରମେଶ୍ୱରୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଧିକାରିଣୀ ଭାବେ ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ନ୍ୟାସ, ମୁଦ୍ରା, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ପୁରଶ୍ଚରଣ-ସଦୃଶ ସାଧନା କରି ‘ପରମ ବିଦ୍ୟା’ ପାଏ; ଦେବୀ ତାକୁ ଗୋଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ ଉପର ନିତ୍ୟ ବୃନ୍ଦାବନକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ନିରନ୍ତର ରାସଲୀଳା ଚାଲିଥାଏ। ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟାରେ ଅର୍ଜୁନ ‘ଅର୍ଜୁନୀ’ ଭାବେ ସଖୀଭାବର କନ୍ୟାରୂପ ଧାରଣ କରି ବ୍ରଜସଖୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହୀତ ହୁଏ; ସେମାନେ ନାମ-ଗୋଷ୍ଠୀ କହନ୍ତି ଓ ଗୋକୁଳନାଥ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ର-ବ୍ରତ ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ଗୁପ୍ତଭାବେ କୃଷ୍ଣଲୀଳାରେ ଭାଗ ନେଇ ଗୋପନୀୟତାର ଶପଥ ପୁନର୍ବାର କରେ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ହରିପ୍ରତି ରତି ଜନ୍ମେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ।

Adhyaya 75

The Glory and Secret Theology of Vṛndāvana (in the context of Nārada’s supplication)

ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବୃନ୍ଦାବନର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣି ନାରଦ କିପରି ନିଜ “ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ” ପାଇଲେ? ଶିବ ରହସ୍ୟ-ପରମ୍ପରା କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ‘ବତ୍ତିସ ବନ’ ଥିବା ବୃନ୍ଦାରଣ୍ୟର ମହିମା ପଚାରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଜୀବମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦିବ୍ୟଭାବରେ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ କୃଷ୍ଣ-ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ। ତାପରେ କଥା ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୌନକାଦି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ, ଏବଂ ଗୌତମ ଋଷି ସହିତ ଘଟଣାକୁ ନେଇଯାଏ। ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ନାରଦ ଅମୃତ-ସରସରେ ସ୍ନାନ କରି ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ପାଇ ଧାମ-ସେବାର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଲଲିତା-ଦେବୀ କୃଷ୍ଣଲୀଳାରେ ପୁରୁଷ-ସ୍ତ୍ରୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଦ୍ୱୈତ/ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଏକତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ରହସ୍ୟ କହିବା କଠୋର ନିଷିଦ୍ଧ—ଅତିକ୍ରମେ ଅପରାଧ ଓ ଶାପଭୟ; ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Adhyaya 76

The Liberation of Vraja (Vṛndāvana Māhātmya: Kṛṣṇa grants Vaikuṇṭha to Nanda’s Vraja)

ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ବଧ ପରେ ଦନ୍ତବକ୍ତ୍ର ମଥୁରାକୁ ଆସି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରେ। ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ତାକୁ ରଣରେ ସଂହାର କରି ଯମୁନା ପାର ହୋଇ ନନ୍ଦଙ୍କ ବ୍ରଜକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ମାତା-ପିତା ଓ ବୃଦ୍ଧଜନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି ଏବଂ କାଲିନ୍ଦୀ ତଟର ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ ତିନି ରାତି ଲୀଳା କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାରେ ନନ୍ଦ, ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀ ପରିବାର ସହିତ, ଏପରିକି ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ବୈକୁଣ୍ଠଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପରେ ଭଗବାନ ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଯାଦବ ଓ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ପୂଜିତ ହୋଇ, ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ରାଜସିକ-ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ—ବ୍ରଜ ଓ ଦ୍ୱାରକାବାସୀଙ୍କୁ ପରମ ଧାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସର୍ବଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Adhyaya 77

Description of the Form of Śrī Kṛṣṇa (Vṛndāvana Vision and Rādhā’s Manifestations)

ପାର୍ବତୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ନାମମାନ, ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଓ ପବିତ୍ର ଧାମମାନଙ୍କ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଅନ୍ତଃସଂଳାପ ପରି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉଠେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ, ହରିଙ୍କ ବ୍ୟୂହମାନ ଓ ନିର୍ବାଣର ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ। ତେବେ ଈଶ୍ୱର ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଆନନ୍ଦ-ବନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ସେଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରତ୍ନ-ବୈଭବରେ ଦୀପ୍ତ ସିଂହାସନରେ ବିରାଜିତ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସବ-ଉଲ୍ଲାସରେ ପ୍ରଭାସିତ। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟ କୃଷ୍ଣତତ୍ତ୍ୱର ଗଭୀର ଚିତ୍ର ଦେଉଛି—ସେ ଗୁଣାତୀତ; ତାଙ୍କ ରୂପ ଭୌତିକ ନୁହେଁ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଅପରିମେୟ। ରାଧା ବୃନ୍ଦାବନେଶ୍ୱରୀ ଓ ପ୍ରଧାନ-ଶକ୍ତି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ନାନା ନାମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ବୃନ୍ଦାବନ, ଦ୍ୱାରକା, ବାରାଣସୀ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ର ଆଦି ତୀର୍ଥ-ନଗରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଧ୍ୟାନ-ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ—ସ୍ମରଣ, ନାମସ୍ମରଣ/ଜପ ଓ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଗୀତ-କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ (ପ୍ରେମ) ଉଦୟ ହୁଏ।

Adhyaya 78

Determination and Worship of Śālagrāma (Vaiṣṇava Purifications and Fivefold Pūjā)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ବତୀ ବୈଷ୍ଣବମାନେ କେଉଁ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କଲେ ସଂସାରସାଗର ତରିପାରିବେ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ବୈଷ୍ଣବ-ଶୁଦ୍ଧି ବିଷୟରେ କହି—ଭକ୍ତି ହିଁ ଗୃହ, ଦେହ, ବାଣୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ; ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ପୁଷ୍ପସଂଗ୍ରହ, ନାମକୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ହରିଲୀଳା-ଉତ୍ସବର ଶ୍ରବଣ-ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ପୂଜାକୁ ପଞ୍ଚବିଧ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଇଛି—ଅଭିଗମନ (ମନ୍ଦିରଗମନ, ଶୌଚ ଓ ମାର୍ଜନ), ଉପାଦାନ (ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ), ଯୋଗ (ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନ), ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ (ଅର୍ଥସହିତ ଜପ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ), ଇଜ୍ୟା (ବିଧିବତ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା)। ପରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା—ଆୟୁଧକ୍ରମାନୁସାରେ କେଶବ, ନାରାୟଣ, ମାଧବ, ଗୋବିନ୍ଦ ଆଦି ନାମନିର୍ଣ୍ଣୟ, ନମସ୍କାରବିଧି, ଶିଳାଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟୂହ/ଅବତାରଲକ୍ଷଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ସହାୟକ ଦେବତାସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଶେଷରେ ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Adhyaya 79

Determination of Tilaka and Associated Vaiṣṇava Practices (Śālagrāma, Tīrtha, Etiquette, and Offerings)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶାଳଗ୍ରାମ-ଶିଳା, ପୂଜା-ସାମଗ୍ରୀ, ମଣ୍ଡଳ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ହରିଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଗଣ୍ଡକୀ-ତୀର୍ଥରେ ଶାଳଗ୍ରାମର ଉତ୍ପତ୍ତି-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱାରାବତୀ/ଦ୍ୱାରକାର ପବିତ୍ରତା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ-ଆରାଧନାରେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶାଳଗ୍ରାମକୁ କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟ କରିବା ଭଳି ବାଣିଜ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ। ତାପରେ ବୈଷ୍ଣବ ପରିଚୟରୂପେ ଦ୍ୱାଦଶ-ନାମ ତିଳକବିଧି, ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ତାହାର ବିନ୍ୟାସ, ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଯଥାର୍ଥ ଆକାର-ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ତୁଳସୀମିଶ୍ରିତ ଶଙ୍ଖୋଦକର ଗ୍ରହଣ-ପ୍ରୟୋଗ, ମନ୍ଦିର ଶିଷ୍ଟାଚାର, ବିଷ୍ଣୁ-ଅପରାଧର ତାଲିକା, କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା ମନ୍ତ୍ର ଓ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ ବିଧି ଉପଦେଶ ହୋଇଛି। ଶେଷରେ ଋତୁ-ଆହାର ନିୟମ, ତୁଳସୀ ଓ ଆମଳକୀର ପୁଣ୍ୟମହିମା, ଏବଂ ମୋକ୍ଷସାଧକ ତୁଳସୀ-ସ୍ତୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Adhyaya 80

The Glory of Vṛndāvana (Hari-nāma and Vaiṣṇava Observances in Kali-yuga)

ଉମା (ପାର୍ବତୀ) ପଚାରନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ଜାଳରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ, ଗୃହସ୍ଥ କ୍ଲେଶରେ ପୀଡିତ ଲୋକେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବେ? ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ) କହନ୍ତି—ଏହି ଯୁଗର ଦୃଢ଼ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ ଏକମାତ୍ର ହରିନାମ; “ହରେ ରାମ ହରେ ରାମ… ହରେ କୃଷ୍ଣ ହରେ କୃଷ୍ଣ…” ନାମମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ଶ୍ରୀରାମ-ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ ଦୁଃଖକ୍ଷୟ କରେ। ପରେ ନାମସ୍ମରଣରେ ଶୁଦ୍ଧି, ହରିନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ଏବଂ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ବ୍ରତ-ଉତ୍ସବ ବିଧି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଅଭିଷେକ, ଏକାଦଶୀରେ ଶୟନ-ପ୍ରବୋଧନ କର୍ମ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦୀପଦାନ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ—କୁହାଯାଏ। ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ଡୋଳୋତ୍ସବ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ପଣ ସହ ଶେଷରେ ବ୍ରଜ-ବୃନ୍ଦାବନ ଭକ୍ତିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାଧନା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।

Adhyaya 81

The Mantra-cintāmaṇi of Kṛṣṇa and the Dhyāna of Rādhā-Kṛṣṇa in Vṛndāvana (Provisional Title)

ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କୃଷ୍ଣଲୀଳାର ଦିନେଦିନେ କଥନ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଗୁରୁ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ଓ ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଯମୁନାତଟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ନାରଦ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ସଦାଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଚାହିଁଲେ, ଶିବ ‘ମନ୍ତ୍ର-ଚିନ୍ତାମଣି’ ନାମକ ଗୋପନୀୟ କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚପଦ/ଦଶାକ୍ଷର/ଷୋଡଶାକ୍ଷର ରୂପର ସୂଚନା ଦେଇ, ଏକଥର ଜପରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଓ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଆଯାଏ। ଗ୍ରନ୍ଥ ଭକ୍ତି ଆଧାରରେ ବ୍ୟାପକ ଯୋଗ୍ୟତା କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ଅଭକ୍ତଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ କରେ। ପରେ ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ବିନିଯୋଗ, ବୀଜ-ଶକ୍ତି, ନ୍ୟାସ ଓ ପୂଜା ଆଦି ସହାୟକ ଅଙ୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ବୃନ୍ଦାବନରେ ରାଧା-କୃଷ୍ଣ ଧ୍ୟାନର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଏ। ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥ ‘ଯୁଗଳାର୍ଥ’ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତି—ସବୁ କିଛି ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳ ପାଇଁ—ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।

Adhyaya 82

Initiation Rite, the Five Vaiṣṇava Saṃskāras, and the Dharma of Surrender (within the Greatness of Vṛndāvana)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ଦୀକ୍ଷା ଓ ଶରଣାଗତିର ପଥ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜଗତର ଅନିତ୍ୟତା ଓ ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖକୁ ଜାଣି ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ; ତାପରେ ସାଧକ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ଦୀକ୍ଷାର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ‘ପଞ୍ଚ-ସଂସ୍କାର’ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି—ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର ଅଙ୍କନ, ଊର୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ, ମନ୍ତ୍ର-ଗ୍ରହଣ, ଦାସ-ନାମ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଯାଗ/ଆରାଧନା (ଗୁରୁ ଓ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ପୂଜା-ସେବାରୂପେ)। ପରେ ଶରଣାଗତି-ଧର୍ମ ଶିଖାଯାଏ—ହରିଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ଦେବତା-ପୂଜାର ବର୍ଜନ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସେବା। ଶେଷରେ ବୃନ୍ଦାବନ-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶିବଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ହୁଏ; କୃଷ୍ଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଗୂଢ ତତ୍ତ୍ୱ, ନିର୍ଗୁଣ-ସଗୁଣ ରହସ୍ୟ ଓ ରାଧା-ଭାବର ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଅନ୍ତେ ଶିବଙ୍କୁ ପରମ ‘ଯୁଗଳ-ମନ୍ତ୍ର’ ଅଭିଷେକାଦି ଦୀକ୍ଷା-ବିଧି ସହ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ।

Adhyaya 83

The Glory of Vṛndāvana and the Daily Līlā of Hari

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ‘ଭାବର ଅନୁତ୍ତମ ପଥ’ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ହରିଙ୍କ ଦୈନିକ ଲୀଳାର ବିସ୍ତାର ଜାଣିବା ପାଇଁ ନାରଦଙ୍କୁ ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି। ବୃନ୍ଦା ଏହାକୁ ରକ୍ଷିତ ରହସ୍ୟ ବୋଲି କହି, ବୃନ୍ଦାବନରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ରାଧାଙ୍କ ଦିନଚକ୍ରକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ପ୍ରଭାତ ଜାଗରଣ, ଶୃଙ୍ଗାର-ପ୍ରସାଧନ, ଭୋଜନ, ଗୋଚାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ, ବନରେ ମିଳନ, ଜଳକ୍ରୀଡା, ବିଭିନ୍ନ କ୍ରୀଡାକଳା (ପାଶା, ପରିହାସ, ଆଲିଙ୍ଗନ ଇତ୍ୟାଦି), ବ୍ରଜକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳୀନ ବ୍ୟବହାର, ଏବଂ ରାତ୍ରିର ଗୁପ୍ତ ମିଳନ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। କଥାକୁ ସାଧନାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଛି—ଶ୍ରୋତା ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ନିଜକୁ ସେବକ-ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରି ଅନ୍ତର୍-ବାହ୍ୟ ସେବା ଓ ଲୀଳା-ସ୍ମରଣ କରୁ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରବଣ/ପାଠରେ ଶୁଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି; ସହିତ ପରମ୍ପରା-ପ୍ରମାଣ—କୃଷ୍ଣ → ରୁଦ୍ର → ନାରଦ → ପରବର୍ତ୍ତୀ ବକ୍ତାମାନେ।

Adhyaya 84

Description of Meditation on the Lord (Twofold Dhyāna: Nirguṇa and Saguṇa)

ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣକଥା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବ୍ରତ, ଦାନ, ପୂଜାବିଧି ଏବଂ ପୂର୍ବସ୍ନାନର ନିୟମ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଉପଦେଶ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ ଭକ୍ତିର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମା କହି ନୂତନ ପୁଣ୍ୟକଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ମଥୁରାରେ ନାରଦଙ୍କ ସହ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ, ଏବଂ ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ: ପରମତତ୍ତ୍ୱ ନିରାକାର ହୋଇ ମଧ୍ୟ କିପରି ସାକାର ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥିବା ଉପାସନା କେଉଁଟି? ନାରଦ ହରିଭକ୍ତିକୁ ପରମ ଧର୍ମ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି କେବଳ କର୍ମକାଣ୍ଡଠାରୁ ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖାନ୍ତି ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର-ବିଧି କ୍ରମେ କହନ୍ତି—ନୀତିବ୍ରତ, ମନୋନିଗ୍ରହ, ସତ୍ୟବାକ୍ୟ, ନାମଜପ ଓ ସ୍ମରଣ। ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଗମିକ ପୂଜା ଓ ଦିବ୍ୟନାମ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ଭକ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି ବୋଲି କହି, ଶେଷରେ ଦ୍ୱିବିଧ ଧ୍ୟାନ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଦୀପ ଉପମାରେ ସ୍ଥିର ଅନ୍ତଃପ୍ରକାଶ ଜାଗ୍ରତ କରି କୈବଲ୍ୟ ଦେଇଥିବା ନିର୍ଗୁଣ ଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଧାରୀ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଳଙ୍କାର ସହ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

Adhyaya 85

The Glory of Vaiśākha (with a Classification of Bhakti)

ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଅମ୍ବରୀଷ ଭକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ, ସାଧନ ଓ ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଗୁରୁ କହନ୍ତି ଯେ ଭକ୍ତି ମନ, ବାଣୀ ଓ ଶରୀର—ଏଇ ତିନି ମାଧ୍ୟମରେ ବହୁରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସାଧନାକୁ ଲୌକିକ, ବୈଦିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ—ଏମିତି ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜନ କରି, ସମସ୍ତ କର୍ମର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ହେଲେ ସେ କର୍ମ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଅର୍ପଣରୂପ ହୁଏ ବୋଲି ନିରୂପଣ କରାଯାଏ। ପରେ ସାଂଖ୍ୟକୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ବିଚାର ଭାବେ ଏବଂ ଯୋଗକୁ ନିୟମ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଧ୍ୟାନ ଆଦି ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ‘ଅନ୍ତର୍ଭକ୍ତି’ ରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ; ତାହାର ଫଳ ଭଗବଦ୍ଦର୍ଶନ ଓ ଚିତ୍ତର ଏକାଗ୍ରତା। ତାପରେ ବୈଶାଖ (ମାଧବ) ଓ ଗଙ୍ଗାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ପରି ଦୁର୍ଲଭ ଶୁଭକାଳରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଦାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଗଙ୍ଗାସ୍ମରଣ ପାପନାଶକ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ। ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସମ୍ମାନକୁ ହରିଙ୍କ ଦେହଧାରୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା ବୋଲି ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

Adhyaya 86

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava’s Month)

ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ପଚାରନ୍ତି—‘ମାଧବମାସ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଶାଖ କାହିଁକି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଏହି ମାସରେ ପୂଜା, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାର କେଉଁ ନିୟମ, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଧର୍ମୋପଦେଶର ମହିମା କୁହାଯାଏ—କର୍ମକର୍ତ୍ତା, ଉପଦେଷ୍ଟା, ପରାମର୍ଶଦାତା, ଅନୁମୋଦକ ଓ ପ୍ରେରକ—ସମସ୍ତେ ଫଳର ଭାଗୀ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ବିଧିକର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ସାଂଘିକ ହୁଏ, ଏବଂ ରାଜା/ନେତାମାନେ ସମାଜର ଆଚରଣମାନଦଣ୍ଡ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ନାରଦ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମର ଦୁର୍ଲଭତା, ସ୍ୱଧର୍ମପାଳନ ଓ ବିଶେଷତଃ ବାସୁଦେବଭକ୍ତିର ପରମ ଫଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ବୈଶାଖ ମାସ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା, ରେବା, ଯମୁନା ଆଦି ତୀର୍ଥରେ ମାସଭରି ସ୍ନାନ, ଜପ, ଦାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ପାପନାଶକ, ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ ଏବଂ ଶେଷରେ ହରିଧାମପ୍ରାପ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଆରମ୍ଭବିଧି, ତିଳଦାନ, ମଧୁଦାନ, ଗୋଦାନ ଇତ୍ୟାଦି ଏବଂ ଶେଷରେ ଉଦ୍ୟାପନ/ସମାପନ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Adhyaya 87

Glory of Vaiśākha: Dawn Bathing, the Power of Hari’s Name, and the Subtlety of Dharma

ଅମ୍ବାରୀଷ ରାଜା ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସ୍ନାନ ପରି ଛୋଟ କର୍ମରୁ ଏତେ ବଡ଼ ଫଳ କିପରି ମିଳେ? ନାରଦ କହନ୍ତି, ଧର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ବିଧି, ଦେଶ-କାଳ, ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଅନୁସାରେ ଫଳ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାଜନିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ, “ନାରାୟଣ” ନାମୋଚ୍ଚାରଣରେ ଅଜାମିଳଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର, ଏବଂ ଅଗ୍ନି–ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଉପମାରେ ହରିନାମ ପରୋକ୍ଷରେ କୁହାଗଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଦହନ କରେ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ବୈଶାଖ/ମାଧବ ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ମାଧବଙ୍କ ପୂଜା ଓ ପ୍ରଭାତେ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ରେବା/ନର୍ମଦାରେ ସ୍ନାନ ଅସାଧାରଣ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଳ୍ପ ବିନା କେବଳ ଉପବାସ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦେବଶର୍ମା ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁମନାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସନ୍ତୋଷ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ପରିବାରିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କର୍ମବନ୍ଧନ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଆଗକୁ ବଢ଼େ।

Adhyaya 88

Glory of Vaiśākha: The Debt-Bound / Enemy-Son Typology and the Turn to Detachment

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁମନା ‘ଋଣ-ସମ୍ବଦ୍ଧ ପୁତ୍ର’ ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ କର୍ମଋଣର ବନ୍ଧନରୁ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ସମ୍ପର୍କ। ପରେ ‘ଶତ୍ରୁ-ପୁତ୍ର’ର ନକାରାତ୍ମକ ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ: ବାହାରେ ପୁତ୍ର/ଭାଇ/ପିତା/ମିତ୍ର ପରି ନିକଟ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଦୁଷ୍ଟ—ଭୋଗଲୋଲୁପ, ଜୁଆସକ୍ତ, ଚୋରସ୍ୱଭାବ, କଟୁବାକ୍ୟ, ମାତାପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୂର ହିଂସା; ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ ମଧ୍ୟ କରେନାହିଁ। ତାପରେ ଧର୍ମୋପଦେଶ—ସ୍ନେହରେ ପାଳନ-ପୋଷଣ, ଶାସନ-ଶିକ୍ଷା, ମାତାପିତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ପିଣ୍ଡଦାନ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ, ଏବଂ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତ୍ରିଋଣ ନିବାହ। ଶେଷରେ ମାୟାବଶତଃ ପରିବାର ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଧରିବାର ଭ୍ରାନ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇ ବୈରାଗ୍ୟ, ଅସଙ୍ଗତା, ଅପରିଗ୍ରହ ଦିଗକୁ ନେଇ, ବୈଶାଖ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଧ୍ୟାୟସମାପ୍ତି ସୂଚିତ କରାଯାଏ।

Adhyaya 89

The Episode of Devaśarmā: Virtuous Progeny, Greed, and Viṣṇu’s Grace (within Vaiśākha-māhātmya)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ (ପାତାଳଖଣ୍ଡ, ବୈଶାଖ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହସ୍ଥ ଦେବଶର୍ମା ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୁମନାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଧନ ନୁହେଁ, ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବା ଏକ ସଦ୍ଗୁଣୀ ବୈଷ୍ଣବ ପୁତ୍ରକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ଋଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଚାରନ୍ତି—ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କାହିଁକି ଆସେ, ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କାହିଁକି ଫଳେ ନାହିଁ? ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରଥମେ ସମ୍ପର୍କ-ବନ୍ଧନର ସ୍ୱରୂପ କହି ‘ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ’ ଦେଖାନ୍ତି—ସତ୍ୟବାଦିତା, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଦାନ, ସଂଯମ ଓ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି। ତାପରେ ଉପଦେଶ କର୍ମକାରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ଯାଏ। ବସିଷ୍ଠ ଦେବଶର୍ମାଙ୍କୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା କହନ୍ତି—ଲୋଭ, ଦାନ ଅସ୍ୱୀକାର, ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପୂଜାର ଅବହେଳା, ଏବଂ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚୟାସକ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ସନ୍ତାନସୁଖର ନିଷ୍ଫଳତା ହୁଏ। ଶେଷରେ ନିଷ୍କର୍ଷ—ଗୃହସମୃଦ୍ଧି, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଓ ସନ୍ତତି ସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦାଧୀନ; କେବଳ ପ୍ରୟାସ ମାତ୍ରେ ନୁହେଁ।

Adhyaya 90

The Devaśarmā Episode in the Glorification of Vaiśākha

ଦେବଶର୍ମା ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପ ସ୍ୱୀକାର କରେ—ଶୂଦ୍ର ଥାଇ ଅନ୍ୟାୟରେ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିଥିଲି; ତଥାପି ପରେ କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ ହେଲା, ତାହାର କାରଣ ପଚାରେ। ବସିଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ତାହାର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପୁଣ୍ୟ ହେଲା ଏକାକୀ ଆସିଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ସେବା କରିବା; ନିବାସ ଦାନ, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ସଂବାହନ, ଏବଂ କ୍ଷୀର-ଦଧି ଆଦି ଦାନ। ପରେ ପରିବାର ସହ ବୈଶାଖ ବ୍ରତ—ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ଓ ମାଧବ ପୂଜା—ନିୟମରେ କଲା। ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀର ଦୁର୍ଲଭତା ପ୍ରଶଂସିତ; ସୁମନା ପରି ଆଦର୍ଶ ନାରୀଗୁଣ—ପତିବ୍ରତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା, ସତ୍ୟ, ଗୃହଧର୍ମପାଳନ, ଅତିଥିସତ୍କାର ଇତ୍ୟାଦି—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ସହ ଦାନ ବିନା କେବଳ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କଲେ ଲୋଭ ରହିଯାଏ; ଫଳସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବୈଶାଖ ଓ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦାମୋଦର ପୂଜାର ମହିମା କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ମାଧବସ୍ନାନର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ପ୍ରତିପାଦିତ, ଏବଂ ନାରଦ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗର ଉପସଂହାର କରନ୍ତି।

Adhyaya 91

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month)

ନାରଦ–ଅମ୍ବରୀଷ ସଂବାଦର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବଶର୍ମାଙ୍କ ଗଙ୍ଗାତଟ କଣଖଳରେ କୃତ ବୈଶାଖ ବ୍ରତାଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମେଷରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ମାଧବ ମାସରେ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଯମ–ନିୟମ ପାଳନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ରକ୍ଷା ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦାନ କରନ୍ତି; କୃଚ୍ଛ୍ରାଦି ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ମଧୁ ଓ ତିଳ ଅର୍ପଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଗୋଦାନ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ତୀର୍ଥରେ ନିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସ୍ନାନଲାଭ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ସେବା ଓ କେଶବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଭକ୍ତିନିୟମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପୁଣ୍ୟଫଳରେ ଧନସମୃଦ୍ଧି, ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁତ୍ର, ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ମାଧବଭକ୍ତିରେ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଉପସଂହାରରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ମାଧବ ମାସର ମହିମା ପ୍ରଶଂସିତ।

Adhyaya 92

The Narrative of Citrā: The Power of the Vaiśākha Bath and Govinda’s Name

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପାପୀ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଉଚ୍ଚ ଗତି ପାଇପାରେ—ବିଶେଷକରି ମାଧବ ମାସ (ବୈଶାଖ)ର ସ୍ନାନ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। କର୍ମଫଳର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଭକ୍ତି ସହ ଗୋବିନ୍ଦ/ହରିନାମ ଯୁକ୍ତ ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଭାବଶୂନ୍ୟ କ୍ରିୟା କେବେ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଅଜାମିଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ନାମମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ଅନ୍ତର୍କଥା: ରାଜା ଦିବୋଦାସଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। କୁଳପୁରୋହିତ ଜାତୂକର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କାରଣ କହନ୍ତି—ସେ ପୂର୍ବେ ‘ଚିତ୍ରା’ ନାମକ ବେଶ୍ୟା ଥିଲା ଓ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ବୈଶାଖଧର୍ମ ଶୁଣି, ରେବା/ନର୍ମଦାରେ ମାସଭରି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନଧର୍ମ କରିଥିବାରୁ ଯମଯାତନାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇ, ଶୁଭ ଜନ୍ମରେ ‘ଦିବ୍ୟାଦେବୀ’ ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲା। ତଥାପି ଶେଷକର୍ମ ହେତୁ କିଛି ଶୋକ ଅଂଶ ରହିଯାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Adhyaya 93

The Citra Narrative: The Power of Vaiśākha Dawn-Bathing, Dāna, and Hearing Mādhava’s Hymn

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ନିଜ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ରୂପେ ରାଜା ଦିବୋଦାସ ଓ ମହର୍ଷି ଜାତୂକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦିବୋଦାସ ପଚାରନ୍ତି—ଏକ ନାରୀ କିପରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ? ତେବେ ଜାତୂକର୍ଣ୍ଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟ “ଅପ୍ରଚାରିତ” ଉପାୟ କହନ୍ତି—ବୈଶାଖ ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ପ୍ରଭାତସ୍ନାନ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଦାନ ଏବଂ ହରି/ମାଧବଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ। ଉପମା ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏହି ଆଚରଣରେ ପାପ ହରି କିମ୍ବା ଗରୁଡଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସର୍ପ ପରି ପଳାଇଯାଏ। ତାହାର ଫଳରେ ସେ ନାରୀ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଦାମ୍ପତ୍ୟସୁଖ ପୁନଃ ପାଏ, ଏବଂ ବଂଶରେ ସୁଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମ ଫଳରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ରେବାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା କନ୍ୟାଙ୍କ ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବୈଶାଖ-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘ଚିତ୍ରା ଆଖ୍ୟାନ’ ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Adhyaya 94

Pacification/Removal of Sin — The Preta Narrative (Vaiśākha Māhātmya)

ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ନାରଦଙ୍କୁ ଏମିତି ପାପ-ପ୍ରଶମନ ସ୍ତୋତ୍ର ପଚାରନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ନାରଦ କହନ୍ତି—ହରିକଥା ଓ ବୈଷ୍ଣବ-ସଂବାଦ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏହା ବୈଶାଖ-ସ୍ନାନର ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ପାପକ୍ଷୟ କରେ। ତାପରେ ଅନ୍ତର୍କଥା—ମାଧବ/ବୈଶାଖ ମାସରେ ମୁନିଶର୍ମା ଋଷି ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ପାଞ୍ଚ ଘୋର ପାପୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ପଥରେ ଭୟଙ୍କର, ବିକୃତଦେହ ପ୍ରେତସଦୃଶ ସତ୍ତାମାନେ ମିଳନ୍ତି; ଅନ୍ନର ଅବମାନ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ବିଧିଭଙ୍ଗ ଆଦି ଦୋଷରୁ ନିଜ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହୋଇଛି ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି। ମୁନିଶର୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରେବାତଟକୁ ନେଇ ବୈଶାଖ-ସ୍ନାନ, ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାପ-ପ୍ରଶମନ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରାନ୍ତି। ତାହାରେ ପ୍ରେତମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ପାପୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ/ଶ୍ରବଣ ପାପନାଶ କରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ନିଷ୍କର୍ଷ।

Adhyaya 95

Vaiśākha Observance: Dawn Bathing, Tarpaṇa, and the Procedure for Worship of Mādhava (Keśava)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବୈଶାଖ ବ୍ରତରେ କ’ଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କିପରି କରିବା, ଏବଂ କେଶବ/ମାଧବଙ୍କ ପୂଜାର ବିଧି କ’ଣ। ନାରଦ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଦୀତଟରେ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଜଳ ମିଳେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ବିଶେଷକରି ମେଷ-ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହ ଗଙ୍ଗା-ଆହ୍ୱାନ ଓ ଭୂମି-ଶୁଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିବା। ପରେ ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣବିଧି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତର ଅବସ୍ଥା (ଉପବୀତ/ନିବୀତ, ସବ୍ୟ-ଅପସବ୍ୟ) ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦାନ ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ତୁତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତାପରେ ମାଧବ-ପୂଜାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପଦ୍ଧତି—ବୈଦିକ, ତାନ୍ତ୍ରିକ କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ରୀତିରେ—ପ୍ରତିମାଭେଦ, ନ୍ୟାସ, କଳଶ-ସଂସ୍କାର, ଉପଚାରାର୍ପଣ, ହୋମ, ବଳି ଓ ଉଦ୍ବାସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପୂର୍ବତନ ବେଶ୍ୟା ରୂପବତୀ/ଧର୍ମବତୀ ଓ ଜଣେ ସୁନାର ଅକ୍ଷୟା ତୃତୀୟାର ଦାନ ଏବଂ ବୈଶାଖ ସ୍ନାନ କରି ରାଜଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଥିଲେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ନିୟମବଦ୍ଧ ଉପାସନା ଶେଷେ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ପରିଣତ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

Adhyaya 96

Vaiśākha Māhātmya: Supremacy of Mādhava-month, Yama’s Dharma Teaching, and Ekādaśī Praise

ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଆହୁରି ଧର୍ମୋପଦେଶ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ ପ୍ରାଚୀନ ସମ୍ବାଦ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ଜଗତ୍ପାଳକ ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈଶାଖ (ମାଧବ) ମାସର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କହନ୍ତି—ଏହି ମାସରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ଯଜ୍ଞଫଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତାପରେ ଯମଧର୍ମରାଜ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପଦେଶମୂଳକ ସମ୍ବାଦ ଆସେ। ଯମ କର୍ମଫଳ-ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ନରକହେତୁ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଗଣନା କରନ୍ତି—ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିର ଅବହେଳା, ନୀତିଭଙ୍ଗ ଓ ଅଧର୍ମାଚରଣ। ପରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ ସଦ୍‌ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ (ଦ୍ୱାଦଶୀ ଆଚରଣ ସହିତ) ର ମହିମାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥସେବା ଓ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହତ୍ୟାଗର ମହାଫଳ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।

Adhyaya 97

The Greatness of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month): Charity, Tīrthas, and Hari-Nāma

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କର୍ମଫଳର ନିୟମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, କଳିଯୁଗରେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ସହଜ ଧର୍ମସାର କ’ଣ ବୋଲି ଯମ/ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ପଚାରେ। ସେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଜଗତ୍ଧାରକ ଓ ନୀତିନିୟନ୍ତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଏକମାତ୍ର ସାର ମାଗେ। ଧର୍ମରାଜ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ‘ପରମ ରହସ୍ୟ’ କହନ୍ତି—ପୁରାଣରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥା ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏହି: ନାରାୟଣ/ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ; ହରିଙ୍କ ପୂଜା ଓ ସ୍ମରଣ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରବଳ କରେ। ପରେ ଦାନକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, ଦାନ ନ କରି ଭୋଜନ କରିବାର ନିନ୍ଦା, ଏବଂ ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ ଦାନବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ତୀର୍ଥର ପରିଭାଷା ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ—କେବଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀତୀର୍ଥ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ହରିନାମ, ବେଦପାଠ ଓ ବିଷ୍ଣୁପାଠ/କୀର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ। ଶେଷରେ ବୈଶାଖ (ମାଧବ) ମାସର ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସମ୍ମାନ ଯମଦଣ୍ଡ ନିବାରକ ଏବଂ ଅପାର ପାପରାଶି ଦହନକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Adhyaya 98

The Greatness of Vaiśākha: Mādhava Bath, Tulasī Worship, Water-Cow Charity, and Deliverance of Pretas

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈଶାଖମାସର ମାଧବ-ବ୍ରତର ମହିମା ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରାତଃକାଳ ସ୍ନାନ କରି ତୁଳସୀଦଳ ଦ୍ୱାରା ମାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପୂଜା, ତର୍ପଣ, ଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ମୁଖ୍ୟ ଧର୍ମ କୁହାଯାଇଛି। ଧର୍ମରାଜ ତୁଳସୀକୁ କେଶବଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଅର୍ପଣ ବୋଲି କହି, ଅଶୌଚରେ ତୁଳସୀ ଛେଦନ ନିଷିଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ଫୁଲ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁଳସୀ କିମ୍ବା ସରଳ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଇଛି। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ/ପିପଳ ଗଛକୁ ଜଳଦାନ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ପୌର୍ଣ୍ଣମୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭୋଜନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଧନଶର୍ମା କୃତଘ୍ନ, ବିଦୈବତ, ଅବୈଶାଖ ନାମକ ତିନି ପ୍ରେତଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ଦୁଃଖର କାରଣ କହନ୍ତି—କୃତଘ୍ନତା, ଦେବ-ଧର୍ମର ଅବମାନ, ଓ ବୈଶାଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅବହେଳା। ଧନଶର୍ମା ବୈଶାଖଧର୍ମାନୁସାରେ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନ (ଜଳଧେନୁ, ଜଳଘଟ), ତିଳ-ମଧୁ ଦାନ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ଭୋଜନ ଦେଇ ସେମାନଙ୍କ ପିତୃବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ପାପ ଦହିଯାଏ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ।

Adhyaya 99

Counsel to King Mahīratha: Lust, Impermanence, and the Saving Power of the Vaiśākha (Mādhava) Observance

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହୀରଥ ରାଜା ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ କାମାସକ୍ତିରେ ପତିତ ହୋଇ ରାଜଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ଶାସନଭାର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ବିଷୟଭୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏଠାରେ ଗୁରୁ/ପୁରୋହିତଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ରାଜାକୁ ସଂଯମ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ନ କରୁଥିବା ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ପାପର ଭାଗୀ; କିନ୍ତୁ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ନ ମାନୁଥିବା ରାଜା ମୁଖ୍ୟ ଦୋଷ ବହନ କରେ। ପରେ ନୀତି–ବୈରାଗ୍ୟ ଉପଦେଶ ଆସେ: ଧନ, ଯୌବନ ଓ ସୁଖ ଅନିତ୍ୟ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଆବଶ୍ୟକ; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ କେବଳ ଧର୍ମ ହିଁ ସହଚର। ଦେହର ଅଶୁଚିତା ଓ ନଶ୍ୱରତା ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା କାମମୋହ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଶିଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ଉଦ୍ଧାରକ ଉପାୟ ଭାବେ ମାଧବ (ବୈଶାଖ) ମାସବ୍ରତର ମହିମା କଥିତ—ପ୍ରାତଃକାଳେ ଜାଗରଣ, ସ୍ନାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରି ଭକ୍ତକୁ ହରିଧାମକୁ ନେଇଯାଏ।

Adhyaya 100

The Mādhava (Vaiśākha) Bath: Sādhu-saṅga, Instruction Ethics, and the Vaiśākha Observance

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଉପଦେଶ ପାଇଁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇ, ସାଧୁ-ସଙ୍ଗକୁ ପରମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମହିମା କରନ୍ତି—ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ, ସଂସାର-ରୋଗ ଶମାଏ ଏବଂ ହରିଭକ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ପରେ ସେ ମାଧବ/ବୈଶାଖ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—କ’ଣ ଦାନ ଦେବା, କେଉଁଠି କିପରି ସ୍ନାନ କରିବା, କାହାକୁ ପୂଜିବା, କେଉଁ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା। ଯମ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କରୁଣାମୟ ଗୁରୁ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି; କଶ୍ୟପ ଉପଦେଶ-ନୀତି କହନ୍ତି—ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ମାତ୍ର ଉତ୍ତର, ବାକ୍-ସଂଯମ ରକ୍ଷା; ତଥାପି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶିଷ୍ୟ/ଉତ୍ତରାଧିକାରୀକୁ ନ ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ହିତୋପଦେଶ ଦେବା। ତାପରେ ‘ମାଧବ ସ୍ନାନ’ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ପ୍ରାତଃକାଳ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ, ହରିପୂଜା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ସମର୍ପଣ। ଏହା ପ୍ରତିବର୍ଷ କଲେ ହରିଧାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସତର୍କ କରାଯାଏ—ପବିତ୍ର ମାସ ତ୍ୟାଗ କଲେ କାମ ଓ ବାସନା ପୁଣି ବିଷୟାସକ୍ତିକୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ବୈଶାଖ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ।

Adhyaya 101

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava): Dawn Bathing, Compassion, and Release from Sin

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭୋଗବିଲାସରେ ଆସକ୍ତ ଏକ ରାଜା କାଳଦୃଷ୍ଟିରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼େ ଏବଂ ନିଜ ପାପକୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଳାପ କରେ। ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆସି ତାକୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ହରିଧାମ ପଥେ ନେବାକୁ ଲାଗନ୍ତି; ବୈଶାଖର ପ୍ରାତଃସ୍ନାନରେ ତାହାର ପାପକ୍ଷୟ ହୋଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୂତମାନେ ତାକୁ ନରକମାର୍ଗ ସମୀପକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ସେଠାରେ ନରକରେ ‘ପକାଯାଉଥିବା’ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ସେ ଶୁଣେ। ଦୂତମାନେ ପାପୀଙ୍କ ଦୁର୍ଗତି, ଅଧର୍ମରେ ପତନ, ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମ—ବିଶେଷତଃ ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ—ଏବଂ ନରକଯାତନାମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜା କରୁଣାରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ ସଜ୍ଜନହୃଦୟର କୋମଳତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଶେଷରେ ବୈଶାଖବ୍ରତର ସାର—ପ୍ରଭାତସ୍ନାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା—ପାପରାଶିକୁ ଦହନ କରୁଥିବା ଧର୍ମସାର ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇ, ତାହାଦ୍ୱାରା ରାଜାର ମୋକ୍ଷ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Adhyaya 102

The Greatness of Vaiśākha: Compassion and the Gift of Merit that Frees Beings from Hell

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈଶାଖ (ମାଧବ) ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯମଲୋକର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କରୁଣାମୟ ରାଜା ଅପୂର୍ବ ତ୍ୟାଗର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି—ସେ ନିଜ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରାଇବେ; ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ନିଜେ ପଛରେ ରହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସେତେବେଳେ ହରିଦୂତମାନେ କହନ୍ତି—ଦୟା ଧର୍ମକୁ ବଢ଼ାଏ, କରୁଣାରେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ହୁଏ। ତାପରେ ବୈଶାଖର କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା—ଏହାମାନଙ୍କର ଫଳ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶେଷ ଦାନକୁ ବିଶେଷ ଲୋକ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ବରୁଣଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ। ହରିଙ୍କୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ତିନିଥର ଘୋଷଣା ସହ ପୁଣ୍ୟ-ସମର୍ପଣ କରିବାର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶିବି, ଦଧୀଚି, ସହସ୍ରଜିତ ଆଦି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦୟାକୁ ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଦାନରେ ନରକଭୋଗୀମାନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜା ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Adhyaya 103

Glorification of Vaiśākha and the Meditation on Śrī Kṛṣṇa in Vṛndāvana

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଵୈଶାଖ/ମାଧବ ମାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉପସଂହାର କରେ। ଏହି କଥାର ପାଠ ଓ ଶ୍ରବଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର; ଏଥିରେ ପାପନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ—ଏପରି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି। ଯମ–ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂବାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭକ୍ତିସହିତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ହୋମ/ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦି କର୍ମ କରିବାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ/କୃଷ୍ଣ) କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ଏଠାରୁ ଧ୍ୟାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ନାରଦ ଵୃନ୍ଦାବନ ଧ୍ୟାନ ଶିଖାନ୍ତି—କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ରତ୍ନମୟ ବେଦିକା, ପଦ୍ମାସନ, ଏବଂ ଗୋ, ଗୋପ, ଗୋପୀ, ଦେବ, ଋଷି ଓ ଦିବ୍ୟଗଣ ଘେରିଥିବା ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ରୂପଚିନ୍ତନ। କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଏକାତ୍ମ ସାଧନା ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମପଦକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ନିଷ୍କର୍ଷ କରେ।

Adhyaya 104

Rules for Purana Listening and Linga Worship; Worship, Writing, and Correct Reading of the Purana Manuscript

ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଜୀବନଚରିତ ପୁନର୍ବାର କଥାହେଉନ୍ତୁ। କଥା ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଏ—ରାମଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ଶଙ୍କର ପାର୍ବତୀସହ ଆସି କାଶ୍ୟପାଦି ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁ ନିଜକୁ ହିମାଳୟଦେଶୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି କହି ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି; ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ କରି କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ରାଜ୍ୟ କୃତାର୍ଥ ହେଲା। ଋଷିମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ତର୍କର ପାରଙ୍ଗତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି। ରାମ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ବିଧି ଓ ତାହାର ଭକ୍ତିଫଳ ପଚାରନ୍ତି; ବିଭୀଷଣଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଏବଂ ‘ରାମେଶ୍ୱର’ର ଅର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ ଉଠାନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ବିଷୟଟି ‘ପୁରାଣଜ୍ଞ’ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଶମ୍ଭୁ ସତ୍ୟ ପୁରାଣିକଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ପୁରାଣ ହସ୍ତଲିଖିତ ପ୍ରତିର ପୂଜାବିଧି (ସରସ୍ୱତୀପୂଜା ସହ), ଲିପି/ଅକ୍ଷରରୂପ ଓ ପ୍ରଣବର ନିୟମ, ପୁରାଣମାନଙ୍କ ତାଲିକା, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅବିରୋଧ ପାଠର ବିଧାନ—ପାଠଦୋଷ, ଅପଶକୁନ ଓ ତାହାର ପରିହାର—ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

Adhyaya 105

The Greatness of Sacred Ash (Bhasma) and Rules for Śrāddha: Śiva Instructs Rāma

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଏକ ନାଟକୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—କାମ‑କ୍ରୋଧରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଉତ୍ତେଜନା, କୃତ୍ୟାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଏବଂ ପରେ ରାମ‑ଶମ୍ଭୁ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ ତେଜୋମୟ ନାରାୟଣପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିବା। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ଏକପତ୍ନୀ‑ବ୍ରତ ପରୋକ୍ଷରେ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଶିବ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସୂତକ/ଅଶୌଚ, ଅମାବାସ୍ୟା, ଅପରାହ୍ଣ, ତିଥିର ବୃଦ୍ଧି‑କ୍ଷୟ, କୁତୁପକାଳ ଇତ୍ୟାଦି ଜଟିଳତାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବେ ସ୍ଥଗିତ, କେବେ ପୁନଃ, ଏବଂ କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବ—ଏହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ। ପୂଜାର ସମୟ ଓ ଫଳବିଶେଷ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପରେ ଭସ୍ମ‑ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ—ଭସ୍ମଶବ୍ଦର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି, ଧାରଣସ୍ଥାନ, ପାପନାଶ ଓ ରକ୍ଷାଶକ୍ତି, ଧନଞ୍ଜୟ ବଂଶ, ଅରୁନ୍ଧତୀ‑ଦଧୀଚି ଏବଂ ହରି‑ଶଙ୍କର ସମାଗମର କଥା। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ।

Adhyaya 106

The Glory of Vibhūti (Sacred Ash)

ଶୁଚିସ୍ମିତା ପଚାରନ୍ତି—ଭସ୍ମ (ବିଭୂତି) ଭକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଆୟୁ କିପରି ବଢ଼େ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଶୁଭ ଗତି କିପରି ମିଳେ? ଦଧୀଚି ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଯମଙ୍କ ଧର୍ମସଭାର କର୍ମବିଚାର ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କଥା କହନ୍ତି। ଏକ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାମଦୋଷରେ ପତିତ ହୁଏ। ପରେ ଶିବପୂଜାରେ ଅନେକ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକ ବିଶେଷ ଅପରାଧ କରେ—ଶିବଦୀପର ଘିଅ ଭକ୍ଷଣ। ଯମ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଅପରାଧର କର୍ମଶେଷ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ‘ଅକ୍ଷୟ’; ତେଣୁ ତାକୁ ନରକଦଣ୍ଡ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ କୁକୁର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଅବ୍ୟୟା ନାରଦଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମର ସାକ୍ଷ୍ୟରୂପେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଉଥାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣର ଶେଷ ପାପ ତଥାପି ରହିଯାଏ। ଶେଷରେ କୁକୁରରୂପେ ସେ ଦଧୀଚି ଆଶ୍ରମ ସମୀପର ପବିତ୍ର ବିଭୂତିରେ ପଡ଼ି ମରେ; ଶିବାଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିଭୂତିରେ/ବିଭୂତି ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ଯମାଧୀନ ନୁହେଁ। ବୀରଭଦ୍ର ତାକୁ ଶିବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ନେଇ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି।

Adhyaya 107

The Greatness of Sacred Ash: Vīrabhadra Revives Gods and Sages

ଶୁଚିସ୍ମିତା ପଚାରନ୍ତି—ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ କିପରି କଶ୍ୟପ, ଜମଦଗ୍ନି ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲା। ଦଧୀଚି କହନ୍ତି—ଶୋକର ପର୍ବତରେ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଋଷି-ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରି ଭସ୍ମ କରିଦେଲା। ସେତେବେଳେ ବୀରଭଦ୍ର ଆସି ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ; ଭାରତୀ/ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତାହାକୁ ନିଗ୍ରହ କରି, ଭସ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପତିତ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ। ତାପରେ ମଧ୍ୟ ବିପଦ ଆସେ—ଏକ ବିଶାଳ ସର୍ପ ଓ ଏକ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ ପୁନର୍ଜୀବିତମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ। ରାକ୍ଷସର ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଶିବ ବର ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ତାହାର ଦର୍ପ ନଶି ତାହା ପରାଜିତ ହୁଏ ଓ ରକ୍ଷା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ବୀରଭଦ୍ର-ସ୍ମରଣ ଜପବିଧି ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ରାକ୍ଷସ/ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ/ପିଶାଚ ପୀଡା ନିବାରେ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଭସ୍ମକୁ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ପାପନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।

Adhyaya 108

Procedure for the Origin and Preparation of Sacred Ash (Bhasma)

ଶ୍ରୀରାମ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଭସ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ, ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କ’ଣ, ଏବଂ ଭସ୍ମ ଧାରଣ ଓ ଦାନ କଲେ କେମିତି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ? ଶିବ ଉତ୍ତର ଦେଇ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ କହିଲେ—ତ୍ରିଗୁଣ ହିଁ ଜଗତ୍‌ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଆଧାର; ଗୁଣକାର୍ଯ୍ୟଭେଦରୁ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ବିନା ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହିପରି ଭସ୍ମ ଶିବତତ୍ତ୍ୱସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ ପବିତ୍ର। ତାପରେ ଭସ୍ମ-ସିଦ୍ଧିର ବିଧି ଦିଆଯାଏ—ଗୋମୟ ଓ ଗୋମୂତ୍ରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର କରି ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଯାଏ; ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଅନେକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିପାରିବେ। ପରେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଭସ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ଗଙ୍ଗାଜଳ/କ୍ଷୀର ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ମିଶାଇବାର ବିକଳ୍ପ ଅଛି। ସାଧକ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର (ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମ, ସଦ୍ୟୋଜାତ) ଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସସଦୃଶ ସଂସ୍କାର କରି “ନମଃ ଶିବାୟ” ସହ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧିକର ଏବଂ ବକ୍ତା-ଶ୍ରୋତା ଉଭୟଙ୍କ ପାପନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।

Adhyaya 109

The Greatness of Sacred Ash (Vibhūti) and the Saving Power of Śiva Worship

ଶିବ ରାମଙ୍କୁ ପାପନାଶକ କଥା କହନ୍ତି। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନାମକ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ କିନ୍ତୁ ଭୋଗାସକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବେଦାଧ୍ୟାପନ ଓ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ଆଦି ଧର୍ମକର୍ମ ଅବହେଳା କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଯମସଭାରେ ବିଚାର ମୁହାଁ ଦେଇ ଦୀର୍ଘ ନରକଯାତନାର ସତର୍କବାଣୀ ଶୁଣି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ କିଛି ସମୟ ଦେହକୁ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଏ। ସେ ଶିବଭକ୍ତ ଋଷି ଜାବାଳିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ। ଜାବାଳି କହନ୍ତି—ଅଳ୍ପାୟୁରେ ଦୀର୍ଘ ତପ-ବ୍ରତ କଠିନ; ତେଣୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା, ନିତ୍ୟ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ଓ ବିଭୂତି (ଭସ୍ମ) ଧାରଣ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ। କଥାରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଦିବ୍ୟନଗରୀ ଓ ଶିବଙ୍କ ଯୋଗସଭା ରୂପକରେ ଆସେ; ଯମ-ନିୟମ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି ସେବକ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଆଠ ଦିନ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି ପ୍ରାଣ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ। ଶୈବଦୂତମାନେ ଯମଦୂତଙ୍କ ସହ ବିବାଦ କରି ତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ଶିବ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଲିଙ୍ଗନିନ୍ଦାର ଦୋଷର ଚିହ୍ନ ଦେହରେ ରହିଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ମହାପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Adhyaya 110

The Greatness of Śiva-Worship: From Grief and Anger to Śiva’s Grace (Agniśikha/Jvālāmukha Origin)

ଶ୍ରୀରାମ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅଗ୍ନିଶିଖା ନାମକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗଣ କିଏ, ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି? ଶିବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତମାଳାରେ କହନ୍ତି—ଋଣନାଶ, ରାଜ୍ୟଭ୍ରଂଶ ଓ ପୁତ୍ରମୃତ୍ୟୁ-ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜାକୁ ଶୋକ-କ୍ରୋଧ ସଂଯମ କରି ସ୍ଥାୟୀ କଲ୍ୟାଣର ପଥ ଧରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ସେ ବାରାଣସୀରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ; ବସିଷ୍ଠ ତାକୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇ, ସରଳ ଅର୍ପଣରେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ତାପରେ ଲୁବ୍ଧକ (ଶିକାରୀ)ର ଅନିୟମିତ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଶିବଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରାଏ; ସେ ପରିଜନସହ ଶିବଲୋକକୁ ଯାଏ। ରାଜା ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିରସେବାରେ ପୁନଃ ରାଜ୍ୟ ପାଏ, କିନ୍ତୁ ପରେ କ୍ରୋଧରେ ଦେବାଳୟ ଦହନ କରିବାରୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ପୁନଃଶିବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରିବାକୁ ପଡ଼େ—କର୍ମର ଅବିରତତା ଓ ଭକ୍ତିର ସଂଶୋଧକ ଶକ୍ତି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଅନ୍ୟ ଘଟଣାରେ ବେଶ୍ୟା-ପ୍ରସଙ୍ଗର ଅଭିଯୋଗ, ଦଣ୍ଡ ଓ ବଧ ଆସେ; ପରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ଘୋଷଣାରୁ ଜ୍ୱାଲାମୁଖ/ଅଗ୍ନିଶିଖାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ। ଶେଷରେ କ୍ଷମାକୁ ଇହ-ପର ସୁଖର ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣକାରୀଙ୍କୁ ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଏ।

Adhyaya 111

The Greatness of Śiva’s Names and the Suspension of Yama’s Jurisdiction

ରାମ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନାମମହିମା ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭକ୍ତିକର୍ମ—ପୂଜା, ନମସ୍କାର, ଦର୍ଶନ, ଜଳ-ଧୂପ-ଦୀପ ଆଦି ଅର୍ପଣ—ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ଏହି ମହିମା ଅପରିମେୟ; ତଥାପି ଏକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ଷେପରେ ବୋଧ କରାଯାଉ। ବିଧୃଧ୍ତ ନାମକ ବାଳରାଜା ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ ଧରିଲା; ପରେ ଲୁଟେରା ଓ କ୍ରୂର ନରଭକ୍ଷକ ହେଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା। ଯମଦୂତମାନେ ପାଶ-ଦଣ୍ଡରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେହି ପାଶ ଓ ଦଣ୍ଡ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ସ୍ୱୟଂ ମୃତ୍ୟୁ/ଯମ ଆସି ବୀରଭଦ୍ର ଓ ବହ୍ନିମୁଖ ସହ ସଂଘର୍ଷ ହେଲା। ତେବେ ଶିବ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ଯମ ଓ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ ଏବଂ ନୀତି ଘୋଷଣା କଲେ—ମରଣକ୍ଷଣରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ସହ ମୋ ନାମ ବସେ; ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପକ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ-ଭସ୍ମଧାରୀ, ଏବଂ କାଶୀ ପରି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାମାନେ ଯମାଧିକାରରୁ ରକ୍ଷିତ; ଏହି କଥାର ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ପାପନାଶକ ଓ ଶିବପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Adhyaya 112

The Greatness of Śiva’s Name: The Tale of Kalā and Śoṇa, Soma-vrata (Monday vow), and the Testing of Guest-Feeding

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶମ୍ଭୁ ଶିବନାମର ମହିମାକୁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଦେବରାତଙ୍କ କନ୍ୟା କଳାଙ୍କ ବିବାହ ଋଷି ଶୋଣଙ୍କ ସହ ହୁଏ। ଧନଭରା କୁମ୍ଭ ମିଳିବାରୁ ପରାମର୍ଶ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଗୋପନର କଥା ଉଠେ; ପରେ ରାକ୍ଷସ ମାରୀଚ ଶୋଣର ରୂପ ଧରି କଳାକୁ ଠକି ଅପହରଣ କରେ। କଳା ପତିବ୍ରତା ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହି ଅନ୍ତରେ ଉମା-ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ରୁର ମୃତ୍ୟୁ ପାଏ; ଶିବଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶିବଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ପରିଚାରିକା ପଦ ଦାନ କରନ୍ତି। ଶୋଣ ଓ ଋଷିମାନେ କୈଲାସକୁ ଯାଇ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—ଶିବନାମୋଚ୍ଚାରଣ ଯମଙ୍କ ଲେଖାକୁ ମଧ୍ୟ ପଲଟାଇପାରେ ଏବଂ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁପ୍ରାପ୍ତଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ସମ୍ଭବ। ପରେ ସୋମବ୍ରତ (ସୋମବାର ବ୍ରତ) ର ବିଧି, ପୂଜାମନ୍ତ୍ର ଓ ଅତିଥିସେବାର ପୁଣ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଅତିଥି ରୂପରେ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅତିଥିପୂଜା ଓ ଦୃଢ଼ ପାତିବ୍ରତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Adhyaya 114

Gautama’s Hermitage, the Śiva-liṅga Worship Manual, and the Śiva–Viṣṇu–Hanumān Devotional Drama

ରାଘବ ଆକାଶରେ ଦିବ୍ୟବିମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ତେଜୋମୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ତ୍ରୀପରିବାର ସହିତ ଦେଖି, ଏପରି ସିଦ୍ଧିର ପୁଣ୍ୟକାରଣ କ’ଣ ବୋଲି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମର ଅଦ୍ଭୁତ ବୈଭବ, ତପ–ଯଜ୍ଞ–ପୂଜାର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶୈବ ମହିମାକୁ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତି। ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବପୂଜାର ଘନ ବିଧାନରୂପେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ—ପୂଜାସ୍ଥଳ ନିର୍ମାଣ, ଦ୍ରବ୍ୟସଂଗ୍ରହ, ଅଭିଷେକ, ଆବରଣତତ୍ତ୍ୱ, ଅଷ୍ଟଦଳ ପତ୍ରିକା, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷଧାରଣ, ଧୂପ–ଦୀପ–ନୈବେଦ୍ୟ, ନୀରାଜନ, ତାମ୍ବୂଳ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ–ନୃତ୍ୟକୁ ଉପହାର ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିବା ପ୍ରଣାଳୀ ଦିଆଯାଏ। ନାରଦ, ବାଣ, ଶୁକ୍ର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଳି ଆଦି ଦାନବମାନେ ସଭାକୁ ଆସି ପୂଜା କରନ୍ତି; ପରେ ମୃତ୍ୟୁ–ପୁନର୍ଜୀବନର ନାଟକୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଘଟି ବରଦାନ ମିଳେ। ଶିବ–ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରସ୍ପର ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦିବ୍ୟଲୀଳା ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଭକ୍ତି ଉଜାଗର ହୁଏ; ସହିତ ଭସ୍ମସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ବେଦୀଚିତ୍ର, ଆସନ–ଧ୍ୟାନ ଓ ଧାରାସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ସହ ଅନ୍ତର୍ଯୋଗଶୁଦ୍ଧିର ଉପଦେଶ ମିଳେ।

Adhyaya 115

The Greatness of the Purāṇas and the Rite of Sacred Listening (Śravaṇa-vidhi)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରାଣ-ପ୍ରବଚନର ମହିମା ଏବଂ ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ କୁସଙ୍ଗ ପାପକୁ ବଢ଼ାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ପୁରାଣଜ୍ଞଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅମର ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଋଷିଙ୍କ ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଓ ବିବେକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପରେ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆସେ—ତିଥି, ନକ୍ଷତ୍ର, କରଣ, ଲଗ୍ନ ଆଦି ଶୁଭକାଳ, ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ବକ୍ତାଙ୍କ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ। ମହାପାତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଫଳ ପୁରାଣଶ୍ରବଣରୁ ମିଳେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ବକ୍ତା/ଗ୍ରନ୍ଥର ଲକ୍ଷଣ, ଦାନର ସୁପାରିଶ, ଏବଂ ପୁରାଣ-ଉପପୁରାଣର ତାଲିକା ଦେଇ, କଳିଯୁଗରେ ପୁରାଣଶ୍ରବଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋକ୍ଷସାଧନ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।

Adhyaya 116

Narration of the Primeval-Aeon Ramayana

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଗୌତମୀତଟେ ଶ୍ରୀରାମ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରି ସଭା ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ‘ଭିନ୍ନ ରଚିତ ରାମାୟଣ’ ବିଷୟରେ ବିବାଦ ହୁଏ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ‘ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣ’ କହିବାକୁ ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଜାମ୍ବବାନ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅଭିଯାନ, ଏକାଦଶୀ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ଓ ଚାରି ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଜନ୍ମ-ନାମକରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ଶିବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶିକ୍ଷା, ବିବାହବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତବିବାଦରେ ନାରଦ-ଗାର୍ଗ୍ୟ-ବିଦେହରାଜ ସଂବାଦ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ‘ଦେଶାନୁସାର ନିୟମ’ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଜନକ ଶିବଙ୍କୁ ବର ମାଗନ୍ତି; ଅଜଗବ ଧନୁଷର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ହେତୁ ରାମଙ୍କ ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗରେ ସୀତାବିବାହ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପରେ ବନବାସ, ବାଲୀବଧ ଉପରେ ଧର୍ମବିଚାର ଓ ତାରାଙ୍କ ସଂବାଦ, ସୁଗ୍ରୀବ-ହନୁମାନ ସହ ଲଙ୍କା ଯୋଜନା, ହନୁମାନଙ୍କ ଦୂତ୍ୟ, ଲଙ୍କାଯୁଦ୍ଧ, ଶିବସ୍ତୋତ୍ର, ସମୁଦ୍ରତରଣେ ଅଜଗବ ଉପାୟ, ରାବଣବଧ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନୀତିବଚନ ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆସେ। ଏହାର ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପାପନାଶ ଓ ମୋକ୍ଷଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।

Adhyaya 117

Rama’s Liberation (Ritual Dharma, Atithi-Test, and Śiva’s Revelation)

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୭ ଆଶ୍ରମ ଓ ନିବାସସ୍ଥଳୀର ସୁନ୍ଦର ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ପୂଜାବିଧି ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଅର୍ପଣର କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଶିବ ଆକଥା–ସୁଶୋଭନା, ରୂପକ–ସମ୍ପାତି ଓ ଗଣୋତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ପୂଜା ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଅର୍ଜିତ ଓ ନିର୍ମଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହେବା ଉଚିତ; ଦୂଷିତ ସାମଗ୍ରୀରେ କରାଯାଇଥିବା ଉପାସନା ଦୋଷକର। ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାରେ ଶ୍ରୀରାମ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ, ଅତ୍ୟଧିକ ଦାବିକାରୀ ଅତିଥି ଆସି କ୍ରିୟାକୁ ବିଘ୍ନିତ କରେ ଏବଂ କଠୋର ଆବଦାରରେ ଅତିଥିଧର୍ମର ପରାକାଷ୍ଠା ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଶେଷରେ ସେଇ ଅତିଥି ନିଜେ ଶିବ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ପାର୍ବତୀ ଅକ୍ଷୟ ଅନ୍ନ ପ୍ରକଟ କରି ଅନ୍ନଦାନର ମହିମା ଓ ଦେବତୃପ୍ତି ସୂଚିତ କରନ୍ତି। ଅନ୍ତେ ଶିବ–ରାଘବ ସମ୍ବାଦର ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ପୁରାଣବାଚକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାର ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।