Padma Purana - Kriyayoga Sara
KriyayogaMeditationSadhana

Kriyā-yoga-sāra Section (Essence of Yoga-through-Action)

The Essence of Kriyayoga

ପଦ୍ମପୁରାଣର ସପ୍ତମ ‘କ୍ରିୟାଯୋଗସାର-ଖଣ୍ଡ’ କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଭକ୍ତି-ଧର୍ମକୁ ଆଗରେ ଆଣେ। ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଭକ୍ତି କେବଳ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନ ନୁହେଁ; ନିୟମିତ କ୍ରିୟା (କର୍ମାଚରଣ), ଶ୍ରବଣ, ଏବଂ ଆଚାର-ନୀତିମୟ ଜୀବନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିବା ସାଧନା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ନାରାୟଣଙ୍କ ହରିକଥା, ଗୁରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧର୍ମର ପରମ୍ପରାଗତ ପ୍ରସାର—ଏସବୁକୁ ଉଦ୍ଧାରକ ଉପାୟ ଭାବେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଖଣ୍ଡର କଥାବିନ୍ୟାସ ପରମ୍ପରା-ପ୍ରମାଣକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଫ୍ରେମ୍-କଥାରେ ଗଠିତ: ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ସୂତଙ୍କ ବଚନ, ତାହାର ଭିତରେ ଜୈମିନି–ବ୍ୟାସ ସମ୍ବାଦ ଇତ୍ୟାଦି। ଏଭଳି ଶ୍ରବଣ-ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ସାଧୁକୃତ ହୁଏ; ହରିକଥା ଶୁଣିବା ଓ କହିବାକୁ ପାପକ୍ଷୟ ଏବଂ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିକାରକ ମୁଖ୍ୟ ସାଧନା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଆରମ୍ଭରେ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ସହ କଳିଯୁଗର ଅବନତି—ଅଳ୍ପାୟୁ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ନୀତିହ୍ରାସ—ର ସମସ୍ୟା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ପୁରାଣୋକ୍ତ ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ହରିକଥା ଓ ବୈଷ୍ଣବ ସତ୍ସଙ୍ଗକୁ କ୍ରିୟାଯୋଗର ସାର କୁହାଯାଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାପନାଶକ ଓ ରୋଗଶମକ କୃପାକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏହି ଖଣ୍ଡ କଳିଯୁଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଲଭତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ—ଅଳ୍ପ ସାଧନରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି, ଉପଦେଶସେବା, ଏବଂ ପବିତ୍ର କଥାରେ ବାଧା ନ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ମହାପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଗୁରୁ-ନୀତି, ବୈଷ୍ଣବାଚାର, ଧର୍ମପ୍ରସାର, ଶ୍ରବଣଭକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଭାବେ ସାଧକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଯୋଗମୟ ଉପାସନାରେ ପରିଣତ କରେ।

Adhyayas in Kriyayoga Sara

Adhyaya 1

Invocation, the Naimiṣāraṇya Frame, Kali-yuga’s Problem, and the Glory of Hari-kathā

ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ହୁଏ; ସେଠାରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ (ବରାହସହିତ) ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିସଭାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ; ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ସୂତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଧର୍ମକଥା ଶୁଣିବାକୁ ବସନ୍ତି। ଶୌନକ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—କଳିଯୁଗରେ ନୀତିଭ୍ରଂଶ, ଅଳ୍ପାୟୁ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟାର୍ଜନଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ଥିବାବେଳେ ଭକ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେବ? ଉପଦେଶର ନୈତିକ ଭାର ଉଲ୍ଲେଖିତ—ସତ୍ପଥ ଦେଖାଇଲେ ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ, କୁପଥକୁ ନେଲେ ପାପର ଭାଗୀ। କରୁଣାମୟ ଗୁରୁମାନେ କେଶବସଦୃଶ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ; ବୈଷ୍ଣବ ହରିକଥାକୁ ଅଟକାଇବା କିମ୍ବା ଉପହାସ କରିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ସୂତ ପ୍ରମାଣ-ପରମ୍ପରା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ବ୍ୟାସ ଯାହା ଜୈମିନିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ; କଳିଯୁଗରେ ମୋକ୍ଷ କାହିଁକି ସୁଲଭ ହୁଏ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସଂବାଦ ପାଇଁ ଏହା ଭୂମିକା। ହରିକଥାକୁ ପାପନାଶିନୀ ଏବଂ କ୍ରିୟାଯୋଗର ସାର ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଏ।

Adhyaya 2

Mahāviṣṇu as Trimūrti: Creation Schema, Madhu–Kaiṭabha Episode, and the Marks of a Vaiṣṇava

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହାବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି–ସ୍ଥିତି–ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି-ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କହି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାବ କରି ବିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ—ପଞ୍ଚଭୂତ, ଲୋକ, ପାତାଳ, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ବିନ୍ୟାସ—ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବିଶେଷତଃ ଭାରତବର୍ଷକୁ କର୍ମଭୂମି କହି ଏଠାରେ ଧର୍ମାଚରଣର ଫଳ ସହଜରେ ମିଳେ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ତାପରେ ଭକ୍ତିର ପରମ ମହିମା ଓ ବୈଷ୍ଣବ-ସଙ୍ଗର ତାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ମଧୁ–କୈଟଭ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ଦୈତ୍ୟଦ୍ୱୟର ମୋହ, ତାଙ୍କ ବଧ, ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ନିମିତ୍ତ ଵରଦାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷଭାଗରେ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ—ସଦ୍‌ଗୁଣ, ତୁଳସୀଧାରଣ, ତିଳକ, ଶାଳଗ୍ରାମ-ସେବା, ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ, ମନ୍ଦିରସେବା, ଦାନ ଓ ଲୋକହିତ; ଏବଂ ପାଠ-ଶ୍ରବଣର ଫଳଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Adhyaya 3

Constituents of Kriyā-yoga and the Greatness of Gaṅgādvāra (The Story of King Manobhadra and the Vulture’s Past Lives)

ଜୈମିନି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କ୍ରିୟା-ଯୋଗର ସାର ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ, ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ସାଧନା ଆବଶ୍ୟକ। ବ୍ୟାସ କ୍ରିୟା-ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାପୂଜା, ଧର୍ମାନୁଗତ ଶ୍ରୀ/ସମୃଦ୍ଧି, ବିଷ୍ଣୁ-ଉପାସନା, ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭକ୍ତି, ଏକାଦଶୀ-ବ୍ରତ, ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଓ ତୁଳସୀ-ଭକ୍ତି, ଏବଂ ଅତିଥି-ସତ୍କାର। ତାପରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପାପହାରିଣୀ ମହିମା, ବିଶେଷକରି ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ସମୁଦ୍ର-ସଙ୍ଗମରେ, ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ତର୍କଥାରେ ରାଜା ମନୋଭଦ୍ର ଗୋଟିଏ ଗୃଧ୍ରରୁ ତାହାର ପୂର୍ବଜନ୍ମ କର୍ମକଥା ଶୁଣନ୍ତି—ଯମଧର୍ମରାଜ ଓ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସଭାରେ ବିଚାର, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି କଞ୍ଜୁସି ଓ ପିତାମାତାଙ୍କ ଅବମାନନାର ଭୟଙ୍କର ଫଳ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାରେ ଆକସ୍ମିକ ମୃତ୍ୟୁରେ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ମୋକ୍ଷଲାଭ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ କଲେ ଶୀଘ୍ର ପାପନାଶ ହୁଏ।

Adhyaya 4

Description of Prayāga (Glory of the Sacred Confluence and Māgha Observances)

ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଜୈମିନି, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ; ମାଘସ୍ନାନ, ବିଶେଷକରି ମକର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ, ଅତୁଳ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତିକାରକ, ଦାନ-ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାପରେ ଉପଦେଶମୂଳକ କଥା—ଧନୀ ବୈଶ୍ୟ ପ୍ରଣିଧି ଓ ତାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ପଦ୍ମାବତୀ; ଜଣେ ପାପୀ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ସଙ୍ଗମରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ସଦ୍ଗୁଣୀ ରୂପ ପାଏ। ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ମାଧବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ “ଦୁଇ ସ୍ୱାମୀ” ଧର୍ମସଙ୍କଟର ସମାଧାନ କରନ୍ତି ଓ ବୈକୁଣ୍ଠାରୋହଣ ବର ଦିଅନ୍ତି। ପଥରେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ କହନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ମରୁଥିବା ଘୋର ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାବିଷୟ ଭାବେ ରାଜା ମାଧବଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସୂଚନା ମିଳେ।

Adhyaya 5

Exposition of Vīravara (Virtue Tested by Desire, Fate, and Strategy)

ତାଳଧ୍ୱଜା ନଗରୀରେ ରାଜା ବିକ୍ରମ ଓ ରାଣୀ ହାରାବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାଧବ ବିଦ୍ୱାନ ଯୁବରାଜ ହୋଇ ଉଠେ। ଶିକାର ସମୟରେ ସ୍ନାନରତା ଚନ୍ଦ୍ରକଳାକୁ ଦେଖି ସେ କାମବଶ ହୋଇ ଅପହରଣ ଭାବେ; ତେବେ ନୀତିବାଣୀ ଆସି କହେ—ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ମଦ ଓ କାମ ବିବେକକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ଘୋର ଅଧର୍ମ। ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ତାକୁ ନିବାରି ସମୁଦ୍ରପାର ଦୂର ନଗରର ରାଜକୁମାରୀ ସୁଲୋଚନାଙ୍କ ପରିଚୟଚିହ୍ନ ଓ ଯାତ୍ରାଉପାୟ କହିଦିଏ। ମାଧବ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ଗନ୍ଧିନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ କରି ସୁଲୋଚନା ସହ ପତ୍ରବ୍ୟବହାର କରେ। ସୁଲୋଚନା ଶର୍ତ୍ତ ରଖେ—ସାର୍ବଜନୀନ ପରିକ୍ରମା ପରେ ଯେ ମୋତେ ‘ନେଇଯିବାକୁ’ ସମର୍ଥ, ସେଇ ପତି। କିନ୍ତୁ ଦୈବବଶତଃ ମାଧବ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ ତାଙ୍କ ସେବକ ପ୍ରଚେଷ୍ଟ ସୁଲୋଚନାକୁ ଅପହରଣ କରି ପ୍ରଲୋଭନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ସୁଲୋଚନା ବିବାହସାମଗ୍ରୀ ଆଣିବାକୁ କହି ତାକୁ ପଠାଇ ଉପାୟରେ ପଳାଇଯାଏ। ଶେଷରେ ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ପହଞ୍ଚି ମାୟାବଳେ ପୁରୁଷରୂପ ଧାରଣ କରି “ବୀରବର” ନାମରେ ରାଜା ସୁଷେଣଙ୍କ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଆଗାମୀ କଥାର ଆଧାର ହୁଏ।

Adhyaya 6

The Slaying of Bhīmanāda and the Teaching on Gaṅgā–Ocean Confluence, Land-Donation Ethics, and Karmic Consequences

ରାଜସଭାରେ ଥିବା ଜଣେ ରକ୍ଷକ-ବୀରଙ୍କୁ ରାଜା ଆଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରାଣୀଭକ୍ଷୀ ଖଡ୍ଗଧାରୀ ଭୀମନାଦର ଆତଙ୍କ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମ ନିକଟରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଭୀମନାଦକୁ ବଧ କରେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ତେଜୋମୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କଥାକୁ କର୍ମଫଳ-ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମନୀତିର ଉପଦେଶ ଦିଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ନିଜ କଥା କହନ୍ତି—ପାଖଣ୍ଡୀମାନଙ୍କ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଦ୍ୱିଜଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କଲେ; ବିଶେଷକରି ଜୀବିକାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଭୂମିଦାନର ନୀତି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, ଛୋଟ ଲାଗୁଥିବା ଦୋଷରୁ ବଡ଼ ବିପତ୍ତି, ରାଜ୍ୟନାଶ ଓ ଯମଶାସନରେ ନରକଫଳ ଭୋଗିଲେ। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ଓ ଭାସ୍କରୀ-ଦେବଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ଗଙ୍ଗାସାଗର ତୀର୍ଥବିଧି—ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ନାରାୟଣପୂଜା, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟସହ ଭକ୍ତି, ତୁଳସୀସେବା—ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଲୋକ ହରାଇଯିବା, ଶୋକ-ବିଲାପ ଓ ଆତ୍ମହତ୍ୟା-ଇଚ୍ଛା ଦେଖାଇ, ମୋହ ଓ ‘ମୋର’ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ; ଶେଷରେ ଗୃହଦୃଶ୍ୟରେ ଗାନ୍ଧିନୀ ମାଧବକୁ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି।

Adhyaya 7

The Greatness of the Droplets of the Gaṅgā

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗଙ୍ଗାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ତୁତିରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଗଙ୍ଗାନାମ ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ, ତଟର ବାଲି କିମ୍ବା ଜଳର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁର ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ; ଏହାକୁ ତପ ଓ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗର କଥା ଆସେ। ଧର୍ମସ୍ୱ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ସେହି ସମୟରେ କାଳକଳ୍ପ ନାମକ ଘୋର ପାପୀ, ବୃଷଭ ପ୍ରତି କ୍ରୂରତା ଆଦି ପାପରେ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ; ଧର୍ମସ୍ୱ କରୁଣାରେ ତା’ଉପରେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ଛିଟାଏ। ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ଧରିବାକୁ ଆସିଲେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାର ବିନ୍ଦୁ ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ, ତେଣୁ ସେ ହରିଧାମର ଯୋଗ୍ୟ। ସଂଘର୍ଷ ପରେ ଯମଦୂତମାନେ ପଳାଇଯାନ୍ତି; କାଳକଳ୍ପକୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ନିଆଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ସେ ପରମ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଧର୍ମସ୍ୱ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗାନାମ ସ୍ମରଣ କରି ପରମଗତି ପାଇବାର ବର ପାଏ।

Adhyaya 8

The Glory of the Gaṅgā: Merit, Purity Laws, and Liberation at Death

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗଙ୍ଗାଦେବୀଙ୍କ ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ତଟରେ ଆଚରଣ ପାଇଁ କଠୋର ନୀତି‑ନିୟମ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି। ଭକ୍ତିରେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ସ୍ପର୍ଶ, ପାନ କିମ୍ବା ସ୍ନାନକୁ ମହାଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ବାଧା ଦେବା କିମ୍ବା ଅପମାନ କରିବା ନରକହେତୁ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶୌଚ‑ଶୁଦ୍ଧିର ନିୟମ ଅଧିକ କଠିନ ହୁଏ—ତଟ କିମ୍ବା ଜଳରେ ମଳମୂତ୍ର, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ, କଫ ଇତ୍ୟାଦି ପକାଇବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ପାପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଗଙ୍ଗାତଟରେ କୃତ ପାପ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଇ ମିଟେ ନାହିଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ର‑ଶଚୀ ଓ ପଦ୍ମଗନ୍ଧା/କ୍ରୌଞ୍ଚୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକଥା ଦେଇ ଗଙ୍ଗାରେ ଦେହତ୍ୟାଗର, ବିଶେଷକରି ଅସ୍ଥି ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସମ୍ମାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ “ଗଙ୍ଗା” ନାମୋଚ୍ଚାର କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ମରଣ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଅଥବା ମହାନ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।

Adhyaya 9

The Glory of the Gaṅgā: Pilgrimage Discipline, Ancestral Rites, and Liberation

ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଜୈମିନି, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ପରେ ସ୍ତୁତିରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ କୁହାଯାଏ—ଗଙ୍ଗାତଟକୁ ପଦଯାତ୍ରା, ତରଙ୍ଗଧ୍ୱନି ଶ୍ରବଣ, ଗଙ୍ଗାଜଳ ଆସ୍ୱାଦନ ଓ ଗଙ୍ଗାମୃତ୍ତିକାର ତିଳକ ଧାରଣ କଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅଙ୍ଗ ‘ସଫଳ’ ହୁଏ। ତାପରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନୀତି-ଶିଷ୍ଟାଚାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ—ତପ, ସଂଯମ, ସତ୍ୟବଚନ, କଳହବର୍ଜନ, ଭୋଗାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗାନାମର ନିରନ୍ତର ଜପ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସମୀପ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ, ମୃତ୍ତିକା ସଂଗ୍ରହ, ତିଳକବିଧି, ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଆଦିର କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ କର୍ମଫଳର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ରାଜା ସତ୍ୟଧର୍ମ ଓ ରାଣୀ ବିଜୟା ଶରଣାଗତ ହରିଣକୁ ହିଂସା କରିଥିବାରୁ ନରକଭୋଗ କରି ପରେ ପଶୁଯୋନି (ବେଙ୍ଗ-ଦମ୍ପତି) ପାଆନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପଥରେ କାଳସର୍ପ ସହ ସାକ୍ଷାତ ଓ ପଥମଧ୍ୟରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ହେଲେ ଗଙ୍ଗାପ୍ରସାଦେ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର, ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ହୁଏ; ଏଥିରେ ଅହିଂସାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ତାରକଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ।

Adhyaya 10

Rites and Rewards of Worshipping Viṣṇu in Māgha Month (with the Campaka-Flower Exemplum)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାର ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ପରେ ମାଘମାସର ନିୟମ-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ମାଂସ ଓ ମୈଥୁନ ବର୍ଜନ, ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ସରଳ ଆହାର, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରଣ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ପାଳନ। ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଅଳ୍ପ ଉଷ୍ଣ ଜଳରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ, ଚନ୍ଦନଲେପନ, ପାତ୍ରଶୁଦ୍ଧି, ବସ୍ତ୍ରାର୍ପଣ, ଶୀତ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳନ, ଏବଂ କ୍ଷୀର-ନାଡ଼ିଆଜଳରେ ବିଶେଷ ଅଭିଷେକ କଥା ଆସେ। ପଞ୍ଚମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ବିଶେଷ ପୂଜା, ପ୍ରତିଦିନ ପାୟସ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣର ମହିମା, ଏବଂ ମାଘର କର୍ମ ‘ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ’ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ପରେ ଉପଦେଶମୂଳକ କଥାରେ ପାପୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ସଯୋଗବଶତଃ ଚମ୍ପକ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପି ‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାମାତ୍ରେ ଯମଦୂତଙ୍କ ହାତରୁ ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି ଏବଂ ନାରାୟଣ ଭଗବାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ନାମସ୍ମରଣ ଓ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣର ତାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Adhyaya 11

Procedure for the Worship of Hari (Purity, Preparation, Pūjā Sequence, and Prasāda Theology)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ପୂଜା‑ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠିବା, ମଳତ୍ୟାଗର ନିୟମ, ଶୌଚାଚାର, ମାଟି ଓ ଜଳଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ଦନ୍ତଧାବନ ଓ ଜିହ୍ୱାଶୋଧନର ସମୟ‑ପଦ୍ଧତି‑ନିଷେଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ରାତ୍ରିବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ନାରାୟଣସ୍ମରଣ, ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ସେବାଭାବର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ମନ୍ଦିରସେବା—ପୁରୁଣା ଅବଶେଷ ହଟାଇବା, ଝାଡ଼ୁ ଦେବା, ମାଟି/ଗୋମୟ ଲେପନ—ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ପାତ୍ର‑ଉପକରଣ ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ନାନାଚାର, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପରେ ଗର୍ଭଗୃହ ପ୍ରବେଶ, ଆସନ ଓ ଦିଗ୍‑ନିୟମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶଙ୍ଖ ଓ ତୁଳସୀ ସହ ଦେବସ୍ନାନ, ଦିକ୍ବନ୍ଧନ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ନ୍ୟାସ, କୃଷ୍ଣଧ୍ୟାନ, ଉପଚାର, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ନମସ୍କାରର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରସାଦତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ—ନିର୍ମାଲ୍ୟ, ତୁଳସୀର ସୁଗନ୍ଧ, ବିଷ୍ଣୁପାଦୋଦକ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପାପନାଶକ; ଏବଂ ପୂଜାଫଳର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାରଣ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ହିଁ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Adhyaya 12

The Glory of the Aśvattha (Sacred Fig) and Month-wise Offerings to Hari

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ବୈଷ୍ଣବ-ଉପାସନାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା, ଘୃତାଭିଷେକ, ମିଷ୍ଟାନ୍ନ, ଶର୍କରା, ଫଳ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଚୈତ୍ର ଓ ବୈଶାଖ ମାସର ନିୟମ—ମଧୁ ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପାର୍ଚ୍ଚନ, ଆହାର-ସଂଯମ, ସ୍ନାନବିଧି, ଦାନ ଓ ଜଳଦାନ—ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପଳ) ବୃକ୍ଷ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ। ତାହାର ପୂଜା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପରମ ପୁଣ୍ୟ; ତାହାକୁ କାଟିବା କିମ୍ବା କାଟିବାକୁ ଦେବା ଘୋର ପାପ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ତ୍ରେତାୟୁଗର ଉପାଖ୍ୟାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତ ଧନଞ୍ଜୟ ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ଆଘାତ କରିଲେ ସେହି ବୃକ୍ଷରୁ ଭଗବାନ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତି, ବର ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଅଶ୍ୱତ୍ଥପୂଜାକୁ କ୍ରିୟାଯୋଗର ମାର୍ଗ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି ଶୁଭ ଫଳ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Adhyaya 13

Seasonal and Monthly Worship of Viṣṇu (Jyeṣṭha–Kārtika), Ritual Purity Rules, and the Greatness of the Lotus Offering

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାର ବିଧି କଥିତ—ଶୀତଳ ଅଭିଷେକ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରୟୋଗ, ଚାମରରେ ପଖା କରିବା, ଏବଂ ମନ୍ଦିର/ପୂଜାସ୍ଥଳର ଯୋଗ୍ୟତା-ଅଯୋଗ୍ୟତା ନିୟମ। ପରେ ମାସକ୍ରମେ: ଆଷାଢ଼ରେ ଦଧ୍ୟାନ୍ନ, ମଖନ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ; ଶ୍ରାବଣ-ଭାଦ୍ରରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଅର୍ପଣ, ଆହାର ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ; ଆଶ୍ୱିନରେ ଜଳାର୍ପଣ/ଅର୍ଘ୍ୟଦାନର ଯଥାକାଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ଶୁଚିତା-ଆଚାର ଭାଗ—ବସ୍ତ୍ରଧାରଣ, କେଶବିନ୍ୟାସ, ଗୃହପ୍ରତିଷ୍ଠା, ତିଳକବିଧି, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଶସ୍ତ୍ରଚିହ୍ନ ଧାରଣ—ଏହାକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ପାବନ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କାର୍ତ୍ତିକମାସର ମହିମା—ଦୀପଦାନ, ତୁଳସୀ/ବିଲ୍ୱ ପୂଜା, ପଦ୍ମାର୍ଚ୍ଚନ—ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏକ ଇତିହାସରେ ପୂର୍ବ ଦସ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ପଦ୍ମ ଅର୍ପଣ କରି ଭକ୍ତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଏ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।

Adhyaya 14

The Greatness of Worship of the Blessed Lord (Viṣṇu–Lakṣmī Pūjā: Place, Mind, Offerings, and Merit)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ଅକ୍ଷୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ବୈଷ୍ଣବ-ପୂଜା କରିବାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୂଜା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଓ ସଙ୍ଗତିର ଶୁଚିତା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ—ଅଶୁଚି ଭୂମି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥିବା ସ୍ଥାନ, ପତିତଙ୍କ ଘର, ପାଖଣ୍ଡୀ କିମ୍ବା ମହାପାପୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଏବଂ କାନ୍ଦଣା, କଳହ, ପରିହାସ, ଲୋଭ, ଦାନାସକ୍ତି ଭରା ପରିବେଶରେ ପୂଜା ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ମନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି—କପଟ ଓ ଚିତ୍ତବିକ୍ଷେପ ଥିଲେ ପୂଜାଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସମସ୍ତ କର୍ମ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ମନଶୁଦ୍ଧି ବିନା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ। ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି, ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା ତ୍ୟାଗ, ଏବଂ ପୁଷ୍ପ ଓ ତାଜା ସରଳ ଉପହାର ଭଳି ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣକୁ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଅନ୍ତିମ ଭାଗରେ ମାସାନୁସାର ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଦାନ—ଆଖୁରସ, ଆଖୁଜାତ ପଦାର୍ଥ, ଦୁଧ/ଦହି ସହ ଅନ୍ନ, ନୂଆ ବସ୍ତ୍ରଦାନ—ଏବଂ ମନ୍ଦିରସେବାରେ ଶଙ୍ଖ, ଘଣ୍ଟା, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଇତ୍ୟାଦିର ପୁଣ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହାର ଫଳରେ ମହାପୁଣ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

Adhyaya 15

The Greatness of Rāma’s Name: The Courtesan and the Parrot; Yama’s Edict on Hari-bhaktas

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ—ସମଗ୍ର ଜଗତ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶ; ହରିନାମର ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ କାଳ-ଦେଶ ନିୟମ ବିନା ପାପକ୍ଷୟ କରେ। ତାପରେ ଉପଦେଶମୟ କଥା—ଏକ ଗଣିକା “ରାମ” ବୋଲିବାକୁ ଶିକ୍ଷିତ ଟିଆ ପାଏ। ସେହି ନାମୋଚ୍ଚାରଣର ପ୍ରଭାବରେ ଟିଆ ଓ ଗଣିକା ଉଭୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯମଦୂତମାନେ ଧରିବାକୁ ଆସିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ଅଟକାନ୍ତି; ସଂଘର୍ଷରେ ଯମଦୂତମାନେ ପରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଯମ ନିଜ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କଠୋର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଯେମାନେ ରାମ, ଗୋବିନ୍ଦ, କେଶବ, ହରି, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ ଆଦି ନାମ ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତଧାରୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁପାଦଜଳ ଧାରଣକାରୀ ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ଦଣ୍ଡନୀୟ ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ନିଷିଦ୍ଧ। ଉପସଂହାରରେ ରାମନାମର ମହିମା ଗାଇଯାଏ—ମନ୍ତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ରିୟାକର୍ମରେ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ, ଯାତ୍ରା ଓ ଭୟରେ ରକ୍ଷକ, ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।

Adhyaya 16

The Glory of a Śabara Devotee: Cakrīkā’s Fruit-Offering and Viṣṇu’s Grace

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହରିଭକ୍ତିର ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ। ଜାତି-କୁଳ କିମ୍ବା କର୍ମକାଣ୍ଡ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତି ହିଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ମାପଦଣ୍ଡ; ତେଣୁ ଭକ୍ତିହୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ହୀନ, ଏବଂ ହରିଭକ୍ତ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଦ୍ୱାପରଯୁଗର ଶବରଭକ୍ତ ଚକ୍ରୀକାଙ୍କ କଥା ଆସେ। ସେ ସରଳ ପ୍ରେମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଫଳ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହେ; ଶୁଚିତା-ନିୟମ ନଜାଣି ପ୍ରଥମେ ଫଳ ଚାଖି ତାପରେ ଅର୍ପଣ କରେ। ଗୋଟିଏ ଫଳ କଣ୍ଠରେ ଅଟକିଗଲେ, ମୁରାରିଙ୍କୁ ଦେବା ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଆହତ କରିଦିଏ। ତେବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅତୁଲ ଭକ୍ତ ବୋଲି କହି, ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ସୁସ୍ଥ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଚକ୍ରୀକା କୌଣସି ଲୋକିକ ବର ମାଗନ୍ତି ନାହିଁ—କେବଳ ପ୍ରଭୁରେ ଅଚଳ ମନ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଉପସଂହାର: ଧନ, ସ୍ତୋତ୍ର, ତପ, ଜପ ନୁହେଁ—କେବଳ ଭକ୍ତିରେ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Adhyaya 17

Granting of the Boon of an Auspicious Body at Puruṣottama-kṣetra (and the Power of Hari-bhakti and the 108 Names)

ଜୈମିନିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି ଯେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠି କେଶବ ବିରାଜନ୍ତି, ହରି-ଭକ୍ତି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ। କଥାରେ ଭଦ୍ରତନୁ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷୟାସକ୍ତିରେ ପଡ଼ି ବେଦୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା କରେ, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଲଜ୍ଜା ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଜାଗି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରି ଶୁଭ ଦେହାଦି ବର ମାଗେ। ଦାଂତ ନାମକ ଗୁରୁମୁନି ତାକୁ କ୍ରିୟା-ଯୋଗର ଆଚରଣ ଶିଖାନ୍ତି—ଦୋଷତ୍ୟାଗ, ସଦାଚାର, ମନ୍ଦିର-ସେବା, ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ୧୦୮ ନାମର ବିନିଯୋଗ-ଧ୍ୟାନସହ ପାଠ। ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା ପରେ ଶ୍ରୀହରି ଦର୍ଶନ ଦେଇ ସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଭାବ ଗ୍ରହଣ କରି ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚଳ ଭକ୍ତିର ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସଖ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଦାଂତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ ମିଳେ; ଅଧ୍ୟାୟ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ଓ ଭାରତବର୍ଷର ଦୁର୍ଲଭତା, ଏବଂ ଏଠାରେ ଉପାସନାରେ ମୋକ୍ଷସିଦ୍ଧିର ମହିମା ଗାଇ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Adhyaya 18

The Glory of Puruṣottama (Jagannātha’s Sacred Field)

ଜୈମିନି ପରମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ୟାସ (ଏବଂ ପରେ ପୁରାଣବକ୍ତାର ଭାବରେ) ଲବଣ-ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶମାତ୍ରେ ପ୍ରାଣୀ ‘ବିଷ୍ଣୁସଦୃଶ’ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଦୋଷାନ୍ୱେଷଣ ଓ ନିନ୍ଦା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ସେଠାର ପ୍ରସାଦାନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ଓ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୁକ୍ତ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଇ, ତାହା ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷସହାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ରୋହିଣୀ, ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗା, ସମୁଦ୍ର ଆଦି ପୁଣ୍ୟଜଳର ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଦାନ, ଜପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଅକ୍ଷୟଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବିଧାନ ହୋଇଛି। ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଦର୍ଶନ—ବିଶେଷକରି ଗୁଣ୍ଡିକା-ଯାତ୍ରା ଓ ପର୍ବଦିନରେ—ମୁକ୍ତି ସହ ଲୋକିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ସଂସାରତରଣ ପାଇଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।

Adhyaya 19

The Greatness of Devotion to Hari: The Bandit Urvīśu, Naivedya Merit, and What Pleases or Angers Viṣṇu

ବ୍ୟାସ ଜୈମିନିଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଯେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ ସେ କେବେ ଅମଙ୍ଗଳରେ ପଡ଼େନାହିଁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହିମା ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ କହିବା ଉଚିତ। ପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଉର୍ବୀଶୁ ନାମକ ପାପାଚାରୀକୁ ପରିବାର ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ; ସେ ଡକାୟତ ହେଲା। ନଦୀତଟରେ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହରିଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣର ନୀତି ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ଶୁଣି, ମୁରାରିଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଠିକ୍ କରା ବସ୍ତୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରି, ନୈବେଦ୍ୟ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଗୁଡ଼କୁ ନିଜେ ଖାଇନାହିଁ, ଦାନ କରିଦେଲା। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ତାହାର ପାପ ହରଣ କଲେ; ଗ୍ରାମବାସୀ ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ହରିଧାମକୁ ନୀତ ହେଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ କଥାରେ ସର୍ବଜନି ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱପ୍ନରେ କେଶବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ-ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ଗୁପ୍ତ କର୍ମକାରଣ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ଅଜାଣତେ ନୈବେଦ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରିଥିବାରୁ ମୋକ୍ଷର ବୀଜ ପଡ଼ିଥିଲା। ପରେ ପ୍ରଭୁ କ’ଣ ପ୍ରୀତିକର ଓ କ’ଣ କ୍ରୋଧକର ତାହା ନୀତିରୂପେ କହନ୍ତି—ଭକ୍ତି, ସେବା, ଦାନ, ଶୌଚ, ସତ୍ୟ ଓ ବୈଷ୍ଣବ-ସମ୍ମାନ ପ୍ରିୟ; ବୈଷ୍ଣବ-ନିନ୍ଦା ମହାପରାଧ। ଶେଷରେ ନିତ୍ୟ ବାସୁଦେବ-ପୂଜାର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।

Adhyaya 20

The Glory of Charity (Supremacy of All Gifts in Kali Yuga)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କଳିଯୁଗରେ ଦାନକୁ ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ତପସ୍‌ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତପ କେବେ କେବେ ଦୋଷ କିମ୍ବା ହିଂସାର କାରଣ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦାନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅହିଂସକ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ବିଶେଷତଃ ଅନ୍ନଦାନ ଓ ଜଳଦାନକୁ ପ୍ରାଣଦାୟୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ଭାବେ ଗୌରବ କରାଯାଇଛି। ହସ୍ତିନାପୁରରେ ରତିବିଦଗ୍ଧା ନାମକ ବେଶ୍ୟା, କ୍ଷେମଂକରୀ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବିଧବା ଏବଂ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହରିଶର୍ମା—ତିନିଜଣ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମପୁରକୁ ନିଆଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ କର୍ମଲେଖା ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି; ଭୟଙ୍କର ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବେଶ୍ୟାର ଅନ୍ନଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀର ଶିଶୁକାଳର ଜଳଦାନ ବିଶାଳ ପାପଭାର ନାଶ କରେ, ତେଣୁ ଯମ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପଠାନ୍ତି। ହରିଶର୍ମା ଦିବ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଞ୍ଜୁସି ହେତୁ ଅନ୍ନରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିଖାନ୍ତି—ଯେ ଧନ ନ ଭୋଗାଯାଏ, ନ ଦାନ ହୁଏ, ସେ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇ ନଶିଯାଏ। ପରେ ଭୂମିଦାନ, ଗୋଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଗ୍ରନ୍ଥଦାନ, ବିଦ୍ୟାଦାନ ଆଦି ଦାନମାନଙ୍କ ଫଳ କୁହାଯାଇ, ଶେଷରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।

Adhyaya 21

The Greatness of Giving Food and Water (and Honoring Brāhmaṇas)

ବ୍ୟାସ ଜୈମିନିଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହରିଶର୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି, ଦାନର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର କିଏ। ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେବତା’ ଭାବେ ଉନ୍ନତ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ଦାନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସତ୍କାରର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ସହ, କେଉଁ ସମୟରେ ପ୍ରଣାମ ଅନୁଚିତ ହୁଏ—ସେହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳଦାନର ଅତୁଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ଅନ୍ତର୍କଥାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦୋଦକ ସ୍ପର୍ଶରେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ପତିତ ପୂର୍ବରାଜା ଶଙ୍ଖ ନରକଭୋଗ ପରେ ସେହି ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବରେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପଦେଶରେ ପରଲୋକର ଭୁଖ କଞ୍ଜୁସି ଓ ପିତୃ-ତର୍ପଣ/ଅର୍ପଣ ଅବହେଳାରୁ ଜନ୍ମେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ପୁତ୍ରମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହାୟତା ପାଇଁ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ—ସ୍ୱପ୍ନୋପଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ। ଉପସଂହାରରେ—ଅନ୍ନ-ଜଳଦାନ ସମାନ ଦାନ ନାହିଁ; କାଳ-ନିୟମ କିମ୍ବା କଠୋର ପାତ୍ର-ପରୀକ୍ଷା ବିନା ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।

Adhyaya 22

The Glory of Ekādaśī: Sin, Food-Taboo, Vigil, and the Complete Vrata Procedure

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିଷ୍ୟ ଏକାଦଶୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ, ବିଧି, କାଳ ଓ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ ଏବଂ ଏକାଦଶୀକୁ ପରମ ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ କାରଣକଥା—ଭଗବାନ ପାପପୁରୁଷଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ନରକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଯମଲୋକକୁ ଯାଇ ପାପୀମାନଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ କରୁଣ ବିଲାପ ଦେଖନ୍ତି। କରୁଣାବଶେ ନାରାୟଣ ଏକାଦଶୀ-ତିଥିରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ତାହାଦ୍ୱାରା ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପରମପଦ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପାପପୁରୁଷ ନାଶଭୟରେ ଶରଣ ମାଗିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଏକାଦଶୀ ଦିନ “ଅନ୍ନରେ” ତାଙ୍କର ନିବାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ଏହିଥିରୁ ଏକାଦଶୀରେ ଧାନ୍ୟ/ଅନ୍ନ-ନିଷେଧର ମୂଳ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ପରେ ବ୍ରତବିଧି ବିସ୍ତାରେ—ଦଶମୀର ସଂଯମ ଓ ଆହାରନିୟମ, ଏକାଦଶୀରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଓ ଜାଗରଣ, ମନ୍ଦିରରେ ଧ୍ୱଜ-ଦୀପ-ମଣ୍ଡପ-ଚିତ୍ରାଦି ସେବା, ଶାସ୍ତ୍ରପାଠ, ପାଖଣ୍ଡ କଥା ତ୍ୟାଗ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଯଥାକାଳ ପାରଣ। ଯଥାବିଧି ପାଳନେ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଏ।

Adhyaya 23

The Glory of Ekādaśī: From Vigil Worship to Yama’s Court and the Two Paths

ବ୍ୟାସ ରାଜା କୋଚରାଶ ଓ ରାଣୀ ସୁପ୍ରାଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଏକାଦଶୀ-ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଆଦର୍ଶ ବୈଷ୍ଣବ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି। ସେମାନେ ଦଶମୀର ନିୟମ ପାଳନ କରି ଏକାଦଶୀର ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି—ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ଧୂପ-ଦୀପ, ତୁଳସୀ-ସେବା ଓ ସମୂହ କୀର୍ତ୍ତନରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ କରି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୌରି ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଲଭ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଶୁଦ୍ଧତାର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ସୁପ୍ରାଜ୍ଞା ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପମୟ ଗୁପ୍ତକଥା କହନ୍ତି—ବେଶ୍ୟାଜୀବନ ଓ ନିତ୍ୟୋଦୟ ନାମକ ଦୁରାଚାରୀ ପୁରୁଷ ସହ ସମ୍ପର୍କ। ସେହି ଜୀବନରେ ଦୁଃଖବଶତଃ/ଅନିଚ୍ଛାରେ ହୋଇଥିବା ଉପବାସ, ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ ଓ ନାମସ୍ମରଣ ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ପାପନାଶକ ହେଲା। ଯମଲୋକରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଏକାଦଶୀର ମହିମାର ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି; ଧର୍ମରାଜ ଯମ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ମୁକ୍ତ କରି ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ପଠାନ୍ତି। ପରେ ପରଲୋକର ଦୁଇ ପଥର ଉପଦେଶ ମିଳେ—ଧର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋଭାମୟ ସୁଖପଥ ଓ ପାପୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶାଳ ଯାତନାପଥ; ନରକ ଓ ଦଣ୍ଡର ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ଏକାଦଶୀକୁ ପରମ ବ୍ରତ ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦନ କରି, ରାଜଦମ୍ପତିଙ୍କ ହରି-ପ୍ରାପ୍ତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Adhyaya 24

The Glory of Tulasī (Holy Basil) and Dhātrī/Āmalakī (Indian Gooseberry)

ଏକାଦଶୀର ପୁଣ୍ୟ ଶୁଣି ଜୈମିନି, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ତୁଳସୀର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ତୁଳସୀ ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ; ସେଠାରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ସହ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ତୀର୍ଥମାନେ ବସନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁଳସୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ କୃତ ଧର୍ମକର୍ମ ମହାଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୁଳସୀ-ସେବାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି—ଜଳ ଦେବା, ଛାୟା କରିବା, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦୀପ ଅର୍ପଣ, ମୂଳସ୍ଥାନ ସଫା/ମାର୍ଜନ, ରୋପଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା। ଏହାର ଫଳ ଭାବେ ପାପନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ; ପତ୍ର ତୋଳିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ନିୟମ ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ “ବେଦନା” ନ ହେବା ପାଇଁ ଅହିଂସା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଧାତ୍ରୀ/ଆମଳକୀର ମହିମାକୁ ତୁଳସୀ ସମାନ କହି, ଉଭୟକୁ କର୍ମକାଣ୍ଡ-ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏମାନେ ଅଛନ୍ତି ସେଠି ଦାନ-ପୂଜା-ଜପ ଆଦି ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦିଏ; ଯେଉଁଠି ନାହିଁ ସେ ସ୍ଥାନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ବଞ୍ଜର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Adhyaya 25

The Greatness of Tulasī and the Merit of Honoring a Guest (Atithi-dharma)

ଜୈମିନି ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଓ ଅତିଥି-ସତ୍କାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ତୁଳସୀ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସ୍ୱରୂପା, ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟୀ; ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ତୁଳସୀ-ସମ୍ପର୍କ (ତୁଳସୀପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଣା/ମିଶ୍ରିତ ଜଳ, ତୁଳସୀ-ତିଳକ, ମୁଖ-ଶିର-କାନରେ ପତ୍ର ରଖିବା) ମହାପାପୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରିଧାମକୁ ନେଇଯାଏ। ତାପରେ ଅତିଥିଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ଓ ଆନପତ୍ୟ ଲୋମଶ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି; ଲୋମଶ କହନ୍ତି—ଅତିଥି ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି। ‘ଅତିଥି’ର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଆଚାରବିଧି କୁହାଯାଇ—ଅପେକ୍ଷା ନଥିବା ଯେକୌଣସି ଆଗନ୍ତୁକଙ୍କୁ, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଛାଡ଼ି ଏବଂ ଅବହେଳିତ ଶ୍ରେଣୀକୁ ମଧ୍ୟ, ଯଥାଶକ୍ତି ସମ୍ମାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ; ଅବମାନନାରେ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦୁର୍ଭିକ୍ଷକାଳରେ ଏକ ଦରିଦ୍ର ଦମ୍ପତି ଅତିଥିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଉଥିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମିଳେ। ଶେଷରେ ତୁଳସୀପତ୍ରସ୍ପର୍ଶ ଓ ହରିନାମରେ ମରା ମୂଷା ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ତୁଳସୀର ତାରକ ଶକ୍ତି ପୁନଃ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ।

Adhyaya 26

Duties of the Ages and the Description of Kali-yuga, with the Merit of Hari-Nāma and Offering Actions to Viṣṇu

ଜୈମିନି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ ଲୋକେ କିପରି ଆଚରଣ କରିବେ? ବ୍ୟାସ ସତ୍ୟଯୁଗର ଧର୍ମଲକ୍ଷଣ କହିଲେ—ସତ୍ୟବାଦିତା, କରୁଣା, ସୁସ୍ଥତା ଓ ନାରାୟଣ-ଭକ୍ତି; ପରେ ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପରରେ କ୍ରମେ ଧର୍ମହ୍ରାସ, ଏବଂ ଶେଷରେ କଳିରେ ନୀତିର ବିପର୍ୟୟ। କଳିଯୁଗରେ କାମ, କ୍ରୂରତା, କପଟ, ଚୋରି, ପାଖଣ୍ଡୀ ସଙ୍ଗ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମରେ ଗୋଳମାଳ ବଢ଼ିବ ବୋଲି ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ତାପରେ ବ୍ୟାସ ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି—କଳିଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧନାର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ। ବିଶେଷକରି ହରିନାମ ଜପ-କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଉପଦେଶ ପାଠ, ଶ୍ରବଣ, ଲେଖନ କିମ୍ବା ପୂଜନ କଲେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନଶିଯାଏ, ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ କୃପାରେ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Read Padma Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App