Adhyaya 14

Verse 1

शेष उवाच । अथ स्वागतसंतुष्टं शत्रुघ्नं प्राह भूमिपः । रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः पुरुषर्षभः

ଶେଷ କହିଲେ—ତାପରେ ସ୍ୱାଗତରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭୂପତି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ।

Verse 2

सुमद उवाच । कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः । भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः

ସୁମଦ କହିଲେ—ସର୍ବଲୋକ-ଶିରୋମଣି ଶ୍ରୀରାମ କି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି? ଏହି ଭକ୍ତରକ୍ଷାର୍ଥେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ମୋପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିବା।

Verse 3

धन्या लोका इमे पुर्यां रघुनाथमुखांबुजम् । ये पिबंत्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः

ଧନ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ଏହି ନଗରୀର ଲୋକମାନେ; ସେମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁପାତ୍ରରେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖକୁ ନିରନ୍ତର ପାନ କରନ୍ତି।

Verse 4

अर्थजातं मदीयं च नितरां पुरुषर्षभ । कृतार्थं कुलभूम्यादि वस्तुजातं महामते

ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋର ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚିତ ଧନ ଏବଂ କୁଳଭୂମି ଆଦି ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି, ହେ ମହାମତି, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସାର୍ଥକ ହୋଇଛି।

Verse 5

कामाक्षया प्रसादो मे कृतः पूर्वं दयार्द्रया । रघुनाथमुखांभोजं द्रक्ष्येद्य सकुटुंबकः

ପୂର୍ବେ ଦୟାର୍ଦ୍ରା କାମାକ୍ଷୀ ମୋତେ ପ୍ରସାଦ ଦେଇଥିଲେ; ଆଜି ମୁଁ ପରିବାରସହ ରଘୁନାଥଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ଦର୍ଶନ କରିବି।

Verse 6

इत्युक्तवति वीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे । सर्वं तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम्

ବୀର ଏବଂ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମଦା ଏପରି କହି ସାରିଲେ, ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଗୁଣୋଦୟର ମହିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 7

त्रिरात्रं तत्र संस्थित्य रघुनाथानुजः परम् । गंतुं चकार धिषणां राज्ञा सह महामतिः

ସେଠାରେ ତିନି ରାତି ରହି, ମହାମତି ରଘୁନାଥଙ୍କ ଅନୁଜ ରାଜାଙ୍କ ସହ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 8

तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा पुष्कलेनानुमोदितः

ଏହା ଜାଣି ସୁମଦ ଶୀଘ୍ରେ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମହାରାଜ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ପୁଷ୍କଳ ଅନୁମୋଦନ କଲେ।

Verse 9

वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः

ସେଠାରେ ସେ ମହାମତି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେବକମାନଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ବହୁ ରତ୍ନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧନ ଦାନ କଲେ।

Verse 10

ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः । पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः

ତାପରେ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଧନବାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଅସଂଖ୍ୟ ରଥ ସହିତ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 11

शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता । जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत्

ଧନୁଧାରୀ ସୁମଦଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମାର୍ଗରେ ହସିହସି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ରଘୁନାଥ (ରାମ)ଙ୍କ ପ୍ରତାପ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କଲା।

Verse 12

पयोष्णीतीरमासाद्य जगाम स हयोत्तमः । पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा वै हयरक्षिणः

ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀତଟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା; ତାହାର ପଛରେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା—ଅର୍ଥାତ୍ ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକମାନେ—ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 13

आश्रमान्विविधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् । तत्रतत्र विशृण्वानो रघुनाथगुणोदयम्

ସେ ଘୋରତପସ୍ୟାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନଙ୍କର ନାନାପ୍ରକାର ଆଶ୍ରମ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏଠିସେଠି ରଘୁନାଥଙ୍କ ଗୁଣମହିମାର ଉଦୟ ଶୁଣୁଥିଲେ।

Verse 14

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । च्यवनोपाख्यानंनाम चतुर्दशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ, ଶେଷ-ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ସଂବାଦରେ, ରାମାଶ୍ୱମେଧ ପ୍ରକରଣାନ୍ତର୍ଗତ ‘ଚ୍ୟବନୋପାଖ୍ୟାନ’ ନାମକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 15

इति शृण्वञ्छुभा वाचो मुनीनां परितः प्रभुः । तुतोष भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां महान्

ଏହିପରି ଚାରିପାଖରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଶୁଭବାଣୀ ଶୁଣି ପ୍ରଭୁ—ମହାନ—ଭକ୍ତିରେ ଉନ୍ନତ ଓ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 16

ददर्श चाश्रमं शुद्धं जनजंतुसमाकुलम् । वेदध्वनिहताशेषा मंगलं शृण्वतां नृणाम्

ସେ ଜନଜନ୍ତୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ; ସେଠାରେ ବେଦଧ୍ୱନିରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ଶୁଣୁଥିବା ନରମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ପାଠ ଶ୍ରବଣ ହେଉଥିଲା।

Verse 17

अग्निहोत्रहविर्धूम पवित्रितनभोखिलम् । मुनिवर्यकृतानेक यागयूपसुशोभितम्

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ହବିର୍ଧୂମରେ ସେଠାର ସମଗ୍ର ନଭ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ କରିଥିବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞର ଯୂପସ୍ତମ୍ଭରେ ସେ ଆଶ୍ରମ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।

Verse 18

यत्र गावस्तु हरिणा पाल्यंते पालनोचिताः । मूषका न खनंत्यस्मिन्बिडालस्य भयाद्बिलम्

ଯେଉଁଠି ରକ୍ଷଣଯୋଗ୍ୟ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ହରିଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେଠି ବିଡ଼ାଳଭୟରୁ ମୂଷାମାନେ ନିଜ ବିଲ ଖୋଦନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 19

मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् । गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः

ରାତିରେ ଫଣୀ ସର୍ପମାନେ ମୟୂର ଓ ନକୁଳ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଗଜ ଓ ସିଂହ ମିତ୍ରତା ପାଇ ନିତ୍ୟ ସହବାସ କରନ୍ତି।

Verse 20

एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः

ସେଠାର ନୀବାର (ବନ୍ୟ ଧାନ୍ୟ) ଭକ୍ଷଣରେ ଆସକ୍ତ ହରିଣମାନେ, ମୁନିବୃନ୍ଦଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବାରୁ କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ) ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 21

गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः । कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम्

କୁମ୍ଭସମ ଥନ ଥିବା ଓ ନନ୍ଦିନୀ ସଦୃଶ ଦେହଧାରିଣୀ ଗାଈମାନେ, ଖୁରରୁ ଉଠୁଥିବା ରଜ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।

Verse 22

मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम्

ହାତରେ ସମିଧା ଧରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଓ ପଦ୍ମଶୋଭିତ, ଧର୍ମକ୍ରିୟାଯୋଗ୍ୟ ସୁମତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ରାମଙ୍କ ସର୍ବଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 23

शत्रुघ्न उवाच । सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम्

ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ— ହେ ସୁମତି, ଆଗରେ ଯେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମସ୍ଥାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିଶୁଛି, ସେ କାହାର? ଯାହା ନିର୍ବୈର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୁନିବୃନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 24

श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः

ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିବି ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ସାଧିବି; ସେଇ କଥାମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନ ଆଦି କରି ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରିବି।

Verse 25

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः

ମହାତ୍ମା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ରଘୁନାଥ (ଶ୍ରୀରାମ)ଙ୍କ ଧୀମାନ ସଚିବ ତେବେ ସେଇ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲେ।

Verse 26

सुमतिरुवाच । च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम्

ସୁମତି କହିଲେ— ଏହାକୁ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ମହାତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ, ନିର୍ବୈର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ଘେରିଥିବା।

Verse 27

योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः

ସେଇ ମହାମୁନି— ଯିଏ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦୁଇ ସ୍ୱର୍ଗବୈଦ୍ୟ (ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର)ଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଭାଗ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଯିଏ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ମାନକୁ ଭେଦି ନମାଇଥିଲେ।

Verse 28

महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह

ସେହି ମହାମୁନିଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ କେହି ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମାପିପାରେ ନାହିଁ—ତପୋବଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବେଦକୁ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ଧାରଣ କରୁଥିବା।

Verse 29

श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम्

ଚ୍ୟବନ ମହାମୁନିଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ଅନୁଜ ସୁମତିଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ପଚାରିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁମତିଙ୍କୁ।

Verse 30

शत्रुघ्न उवाच । कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे

ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ପଙ୍କ୍ତିରେ ସେ ଦୁଇ ଦସ୍ରଙ୍କୁ କେବେ ଭାଗ ଦେଲେ? ଏବଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମହାମଖରେ ଦେବରାଜ କ’ଣ କଲେ?

Verse 31

सुमतिरुवाच । ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति

ସୁମତି କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମବଂଶରେ ‘ଭୃଗୁ’ ନାମରେ ଅତିବିଖ୍ୟାତ ଜଣେ ମୁନି ଥିଲେ। ଏକଦା ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ସମିଧା ଆଣିବାକୁ ଗଲେ।

Verse 32

तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः

ତେବେ ଯଜ୍ଞକୁ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବଳବାନ ଦମନ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଆସି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବଚନ କହିଲା।

Verse 33

कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः

“ସେ ମୁନିବନ୍ଧୁ କେଉଁଠି? ଏବଂ ସେ ନିର୍ଦୋଷ ନାରୀ କେଉଁଠି?”—କ୍ରୋଧରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମନେ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 34

तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम्

ତେବେ ଆହୁତିବାହ ଅଗ୍ନି ରାକ୍ଷସରୁ ଭୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ନିଜ ନିର୍ଦୋଷ ଗର୍ଭବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 35

जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे

ତାପରେ ରାକ୍ଷସ ତାକୁ—କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି କାନ୍ଦୁଥିବା—ହରଣ କଲା। ସେ କହିଲା, “ହେ ଭୃଗୁ! ହେ ରକ୍ଷପତେ! ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର; ହେ ନାଥ, ତପୋନିଧେ!”

Verse 36

एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम्

ଏଭଳି ଆର୍ତ୍ତ ଭାବେ କହୁଥିବା ତାକୁ ଧରି ସେ ବାହାରକୁ ଗଲା। ସେ ଦୁଷ୍ଟ କଠୋର ବାକ୍ୟର ପ୍ରହାରରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ସତୀ ପତ୍ନୀକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ଉପହାସ କଲା।

Verse 37

ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः

ତାପରେ ମହାଭୟରେ ତ୍ରସ୍ତ ଗର୍ଭ ଉଦରମଧ୍ୟରୁ ପଡ଼ିଗଲା; ତାହାର ନେତ୍ର ଜ୍ୱଳିତ—ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର ପରି।

Verse 38

तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि

ସେ ତାକୁ କହିଲା—“ହେ ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି, ତୁ ତୁରନ୍ତ ଯାଅନି; ଏଠି ଥାଅ। ଭସ୍ମ ହେଉ; କାରଣ ସାଧ୍ବୀ ନାରୀ ଏପରି ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ କରି ସତ୍ୟ ଶ୍ରେୟ ପାଉନାହିଁ।”

Verse 39

इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः

ଏପରି କୁହାଯିବା ସହିତ ସେ ତୁରନ୍ତ ପଡ଼ିଗଲା; ତାହାର ଦେହ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା। ପରେ ମା ଶିଶୁଟିକୁ ନେଇ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲା।

Verse 40

भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक

ଏସବୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ କୃତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି ଭୃଗୁ କ୍ରୋଧରେ ଆକୁଳ ହେଲେ ଓ ଶାପ ଦେଲେ—“ତୁ ସର୍ବଭକ୍ଷ ହେଉ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ହେଉ।”

Verse 41

तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते

ତେବେ ଶାପିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ସେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ଧରି କହିଲା—“ସ୍ୱାମିନ୍, ମୋପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ; ହେ କୃପାସାଗର, ହେ ମହାମତି!”

Verse 42

मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे

ଭୟରେ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଦେଲି; ମୁଁ ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ହେ ଧର୍ମଶିରୋମଣି, ମୋପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ।

Verse 43

तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः

ତେବେ ଦୟାର୍ଦ୍ର ମୁନି-ତପସ୍ବୀ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ହୁତଭୁଜ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ସର୍ବଭକ୍ଷ ହେଉ, ତଥାପି ସଦା ଶୁଚି ରୁହ।”

Verse 44

गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः

ଗର୍ଭରୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୁଚି, ସୁମଙ୍ଗଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହାତରେ ଦର୍ଭ ଧରି ବିଧିମତେ ଜାତକର୍ମ ଆଦି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କଲେ।

Verse 45

च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्

ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ସେହି ପୁତ୍ରକୁ “ଚ୍ୟବନ” ବୋଲି କହିଲେ। ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବଢ଼ିଲା, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପ୍ରତିପଦାର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି।

Verse 46

स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः

ସେ ତପ କରିବାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପାବନୀ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲା; ତପୋବଳସମ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଥିଲେ।

Verse 47

गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେହି ମହାନ୍ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ତପ କଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଇ କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଟି କିଂଶୁକ ଗଛ ଉଗିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ବଲ୍ମୀକ ତାହାକୁ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେଲା।

Verse 48

मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः

ହରିଣମାନେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଆସି ତାଙ୍କ ଦେହର କଣ୍ଡୁ ଖୁଜୁଲାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଦମ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ଆବୃତ ଥିବାରୁ ସେ କିଛିମାତ୍ର ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।

Verse 49

कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः

ଏକଦା ପ୍ରଭୁ ମନୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟୁକ୍ତ ହୋଇ, କୁଟୁମ୍ବସହିତ ମହାବଳରେ ସମାବୃତ ହୋଇ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀକୁ ଗଲେ।

Verse 50

तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये

ସେଠାରେ ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣଦ୍ୱାରା ସନ୍ତର୍ପିତ କଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ।

Verse 51

तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा

ସେଇ କନ୍ୟା ବନମଧ୍ୟରେ ଏଠି-ସେଠି ବିଚରଣ କରୁଥିଲା—ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ରମଣୀୟା, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତା।

Verse 52

तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा

ସେଠାରେ ସେ ମହାବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଏକ ବଲ୍ମୀକ ଦେଖିଲା; ଏବଂ ସେଠାରେ ନିମେଷ-ଉନ୍ମେଷ ରହିତ, ନିସ୍ତବ୍ଧ ଏକ ତେଜ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା।

Verse 53

गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେ ସୁଇଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା, ଏବଂ ରକ୍ତ ସ୍ରବିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ରାଜକନ୍ୟାର ଖେଦ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।

Verse 54

न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा

ପାପଭାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ମା’କୁ ନ ପିତାକୁ ତାହା କହିଲା ନାହିଁ। ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ନିଜ ମନରେ ନିଜେ ଶୋକ କଲା।

Verse 55

तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः

ତେବେ, ହେ ରାଜନ୍, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା ଏବଂ ଆକାଶରୁ ଉଲ୍କା ପତିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧୂମ୍ର ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଘେରି ପରିବେଷ ଦେଖାଦେଲା।

Verse 56

तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा

ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ହରାଇଗଲେ, ଅନେକ ହାତୀ ମରିଗଲେ। ରତ୍ନସହିତ ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ପରସ୍ପରେ କଳହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 57

तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम्

ତାହା ଦେଖି ନୃପ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ମନ କିଛି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲା। ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ମୁନିଙ୍କୁ କିଏ ଅପରାଧ କରିଛି?”

Verse 58

पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः

ପରମ୍ପରାଗତ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସମ୍ବାଦରେ ନିଜ କନ୍ୟାର ଆଚରଣ ଜାଣି, ପ୍ରଚୁର ବଳ ଓ ବାହନସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 59

तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु

ମହାତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ତପୋନିଧିଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ସ୍ତୁତି କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—“ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟା କରନ୍ତୁ।”

Verse 60

तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत्

ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପାତ ଆଦି ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କ କୃତ; ଏହା ଜାଣ।”

Verse 61

तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न

ହେ ମହାରାଜ, ତୁମ କନ୍ୟା (କାହାରୋ) ଚକ୍ଷୁ ଫୁଟିଯିବା ପରି ଆଘାତ କରିଥିଲା; ବହୁତ ରକ୍ତ ବହିଗଲା। ସେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ କହିଲା ନାହିଁ।

Verse 62

तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः

ଏହେତୁ, ହେ ମହାଭୂପ, ବିଧିମତେ ଏହାକୁ ମୋତେ ଦେବା ଉଚିତ; ତାହା ପରେ ଉତ୍ପାତଶମନ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 63

तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् । ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम्

ତାହା ଶୁଣି ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟଦୃଷ୍ଟିରେ ଯୁକ୍ତ, ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଯୋଗ୍ୟ ବୟସ ଓ ରୂପ, ଶୀଳ ଏବଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 64

दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना । तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः

ରାଜା ଯେତେବେଳେ ସେଇ କମଳଲୋଚନା କନ୍ୟାକୁ ବିବାହଦାନ କଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁନିମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 65

राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे । प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः

ତପସ୍ୟାର ନିଧି ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଦାନ କରି ରାଜା ପୁନର୍ବାର ନିଜ ନଗରୀକୁ ଫେରିଲେ; ଦୟାଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ।