Adhyaya 126

Verse 1

भीकम (2 अमान चतुर्विशर्त्याधकशततमो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाका घोर युद्ध तथा पाण्डवोंके साथ दुर्योधनका संग्राम घतयाट्र उवाच कि तस्यां मम सेनायां नासन्‌ केचिन्महारथा: । ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन्‌ नाप्यवारयम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dalam bala tenteraku itu, benarkah tiada seorang pun maharatha—tiada sesiapa yang ketika Sātyaki mara sedemikian rupa, dapat menewaskannya atau sekurang-kurangnya menahan kemaraannya?”

Verse 2

एको हि समरे कर्म कृतवान्‌ सत्यविक्रम: । शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव

Kerana dalam pertempuran, Sātyaki—yang keberaniannya benar dan tidak goyah—telah melakukan suatu perbuatan agung seorang diri. Perkasa di medan perang seperti Śakra (Indra), dia menzahirkan kepahlawanan sebagaimana Mahendra ketika bertempur melawan para Dānava.

Verse 3

अथवा शून्यमासीत्‌ तत्‌ येन यातः स सात्यकि: । हतभूयिष्ठमथवा येन यातः स सात्यकि:,अथवा जिस मार्गसे सात्यकि आगे बढ़े थे, वह वीरोंसे शून्य तो नहीं हो गया था या वहाँके अधिकांश सैनिक मारे तो नहीं गये थे

Ghṛtayaṭra berkata: “Atau laluan yang dilalui Sātyaki itu kini menjadi kosong tanpa para pahlawan? Atau sepanjang jalan yang ditempuhnya, kebanyakan askar telah terbunuh?”

Verse 4

यत्‌ कृतं वृष्णिवीरेण कर्म शंससि मे रणे । नैतदुत्सहते कर्तु कर्म शक्रोडपि संजय

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Saṃjaya! Perbuatan yang engkau puji sebagai dilakukan di medan perang oleh wira Vṛṣṇi itu—sebegitu hebatnya sehingga Śakra (Indra) sendiri pun tidak mampu melakukannya.”

Verse 5

अश्रद्धेयमचिन्त्यं च कर्म तस्य महात्मन: । वृष्ण्यन्धकप्रवीरस्य श्रुत्वा मे व्यथितं मन:

Perbuatan wira agung itu—yang terkemuka antara Vṛṣṇi dan Andhaka—sukar dipercayai dan melampaui bayangan. Mendengarnya membuat hatiku terguncang oleh dukacita.

Verse 6

न सन्ति तस्मात्‌ पुत्रा मे यथा संजय भाषसे । एको वै बहुला: सेना: प्रामृदूनत्‌ सत्यविक्रम:

Maka, wahai Sañjaya, sebagaimana yang engkau laporkan, anak-anakku tidak mungkin masih hidup. Jika seorang pahlawan sahaja—Sātyaki, masyhur dengan keberanian sejati—benar-benar telah menghancurkan banyak divisi tenteraku hingga menjadi debu, maka aku harus menerima bahawa anak-anakku telah terbunuh.

Verse 7

कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम्‌ । एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय,संजय! जब बहुत-से महामनस्वी वीर युद्ध कर रहे थे, उस समय अकेले सात्यकि उन्हें पराजित करके कैसे आगे बढ़ गये, यह सब मुझे बताओ

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, ceritakan kepadaku—bagaimanakah Śaineya (Sātyaki), walau seorang diri, dapat mara ke hadapan setelah menewaskan ramai pahlawan berjiwa agung ketika mereka sedang bertempur? Jelaskan semuanya kepadaku.”

Verse 8

संजय उवाच राजन्‌ सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान्‌ तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशो5भवत्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, pengerahan tenteramu—penuh dengan kereta perang, gajah, kuda dan infantri—sangat gemuruh. Himpunan pasukanmu tampak menggerunkan, bagaikan bencana pada penghujung suatu zaman.”

Verse 9

आहूृतेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद । नाभूल्लोके सम: कश्चित्‌ समूह इति मे मति:

Sañjaya berkata: “Wahai pemberi kehormatan, ketika pelbagai divisi tenteramu dipanggil dari segenap penjuru dan berhimpun, tiadalah di dunia ini suatu bala tentera yang setara dengan himpunan besar itu—demikian keyakinanku.”

Verse 10

तत्र देवास्त्वभाषन्त चारणाश्न समागता: । एतदन्ता: समूहा वै भविष्यन्ति महीतले

Di sana para dewa berbicara, dan para Cāraṇa juga telah berhimpun. Mereka mengisytiharkan: “Di atas muka bumi ini, bala tentera yang berkumpul ini akan menemui pengakhirannya di sini.”

Verse 11

वहाँ आये हुए देवता तथा चारण ऐसा कहते थे कि इस भूतलपर सारे समूहोंकी अन्तिम सीमा यही होगी ।।

Sañjaya berkata: Wahai tuan rakyat, wahai pemerintah manusia, belum pernah wujud suatu formasi tempur yang seumpamanya seperti yang dirancang oleh Droṇa pada saat pembunuhan Jayadratha. Bahkan para dewa dan para Cāraṇa—penggubah pujian dari alam langit—yang hadir di situ pun menyatakan bahawa di bumi ini, inilah batas terakhir bagi segala himpunan formasi; suatu puncak susunan perang yang tiada tandingan, ditempa demi satu tujuan yang tunggal dan menentukan dalam peperangan.

Verse 12

चण्डवातविभिगन्नानां समुद्राणामिव स्वन: । रणे5भवद्‌ बलौघानामन्योन्यमभिधावताम्‌

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran itu, deru yang bangkit daripada bala tentera yang berbondong-bondong mara menyerbu sesama sendiri amat menggerunkan—bagaikan bunyi menggelegar lautan yang dikocak dan dihempas oleh angin ribut yang ganas. Perumpamaan ini menegaskan daya perang yang melimpah dan tidak memihak, ketika amarah kolektif menenggelamkan kendali diri peribadi, dan beban etika konflik terasa nyata melalui kedahsyatan kemusnahannya.

Verse 13

पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन्‌ नरोत्तम | तदबले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च,नरश्रेष्ठ आपकी और पाण्डवोंकी सेनाओंमें सब ओरसे एकत्र हुए भूमिपालोंके सैकड़ों और हजारों दल थे

Sañjaya berkata: Wahai insan terbaik, di segenap penjuru terdapat banyak pasukan raja-raja yang berhimpun; dan dalam bala tentera itu, kekuatan pihak Pāṇḍava juga berdiri dalam ratusan dan ribuan. Pemandangan ini menggambarkan gabungan besar pelbagai pemerintah yang terseret ke dalam perang, ketika kesetiaan peribadi dan kewajipan diraja bertemu menjadi satu kenyataan medan tempur yang mengatasi segalanya.

Verse 14

संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम्‌ | तत्रासीत्‌ सुमहाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षण:

Sañjaya berkata: Ketika para wira terkemuka, menyala oleh amarah dan teguh dalam tindakan, mara dalam pertempuran, maka bangkitlah di situ suatu hiruk-pikuk yang amat besar—memekakkan dan bergelora—hingga membuat bulu roma berdiri. Rangkap ini menegaskan bahawa apabila amarah dan tekad perang dilepaskan serentak, keganasan serta ketakutan psikologi perang menjadi berlipat ganda.

Verse 15

(पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्‌ । क्ष्ेवेडा: किलकिलाशब्दास्तत्रासन्‌ वै सहस्रश:ः ।।

Sañjaya berkata: Ketika Pāṇḍava dan Kuru saling mengaum, di medan itu bangkitlah ribuan demi ribuan laungan perang—jeritan, sorakan, dan hiruk-pikuk yang bergelora. Wahai Bhārata, dentuman menggerunkan gendang perang (bherī), desingan anak panah, serta pekikan manusia yang saling menghentam kedengaran dengan jelas. Kemudian, wahai raja yang mulia, Bhīmasena, Dhṛṣṭadyumna, Nakula, Sahadeva, dan Dharmarāja Yudhiṣṭhira—putera Pāṇḍu—memanggil bala tentera mereka lalu berkata—

Verse 16

आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत । प्रविष्टावरिसेनां हि वीरी माधवपाण्डवौ,“वीरो! आओ, शत्रुओंपर प्रहार करो। बड़े वेगसे इनपर टूट पड़ो; क्योंकि वीर सात्यकि और अर्जुन शत्रुओंकी सेनामें घुस गये हैं

Sañjaya berkata: “Majulah! Hentam serta-merta! Serbu dari segala arah dengan pantas. Kerana wira Mādhava dan Pāṇḍava benar-benar telah menembusi jauh ke dalam bala tentera musuh.”

Verse 17

यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवध॑ प्रति । तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयन्‌

Sañjaya berkata: “Berusahalah dengan segera agar kedua-duanya dapat mara dengan mudah menuju pembunuhan Jayadratha.” Demikianlah dia menggesa dan mengarahkan semua divisyen tentera.

Verse 18

तयोरभावे कुरव: कृतार्था: स्युर्वयं जिता: । ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम्‌

Sañjaya berkata: “Jika kedua-dua mereka tiada lagi, kaum Kaurava akan mencapai maksudnya dan kita akan tewas. Maka kamu semua, bersatulah, dan segeralah mara menghadapi bala kekuatan yang laksana lautan itu.”

Verse 19

भीमसेनेन ते राजन्‌ पाञ्ताल्येन च नोदिता:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, mereka didorong—dipacu untuk bertindak—oleh Bhīmasena dan putera Pāñcāla (Dhṛṣṭadyumna).”

Verse 20

आजलसघ्नु: कौरवान्‌ संख्ये त्यक्त्वासूनात्मन: प्रियान्‌ राजन! भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नके द्वारा इस प्रकार प्रेरित हुए पाण्डव-सैनिकोंने अपने प्यारे प्राणोंका मोह छोड़कर युद्धस्थलमें कौरवयोद्धाओंका संहार आरम्भ कर दिया ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, didorong demikian oleh Bhīmasena dan Dhṛṣṭadyumna, bala tentera Pāṇḍava menanggalkan keterikatan bahkan pada nyawa mereka yang tercinta, lalu di medan perang memulakan pembantaian para pahlawan Kaurava. Walau mereka tidak menginginkan maut dalam perang, pertembungan senjata dan nyala tenaga kepahlawanan mengheret mereka ke dalam tempur yang tidak mengenal henti.”

Verse 21

तथैव तावका राजन प्रार्थयन्तो महद्‌ यश:

Sañjaya berkata: “Demikian juga, wahai Raja, para pahlawan tuanku sendiri turut berjuang bersungguh-sungguh—mencari kemasyhuran yang agung.”

Verse 22

तस्मिन्‌ सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे

Sañjaya berkata: Ketika pertempuran yang amat hiruk-pikuk itu sedang berlangsung—menggerunkan pada hakikatnya—

Verse 23

कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविराजिता:

Sañjaya berkata: Di sana, kilau baju zirah para pahlawan bersinar cemerlang, diradiasi oleh sinar matahari—keindahan lahiriah yang menambah ketegangan medan perang, namun sekaligus membayangkan bahaya serta kefanaan kemasyhuran duniawi di gelanggang pertempuran.

Verse 24

दृष्टी: संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नु: समनन्‍्ततः । वहाँ वीरोंके सुवर्णमय कवचोंकी प्रभाएँ सूर्यकी किरणोंसे उद्धासित हो युद्धस्थलमें सब ओर खड़े हुए सैनिकोंके नेत्रोंमें चकाचौंध पैदा कर रही थीं ।।

Sañjaya berkata: Dalam himpitan pertempuran, baju zirah emas para wira, menyala di bawah sinar matahari, menyilaukan mata para askar yang berdiri di segenap penjuru, memancar di seluruh medan. Maka, ketika para Pāṇḍava yang berhati besar berusaha dengan segenap daya, pemandangan perang menjadi suatu tontonan yang membutakan—keindahan dan keganasan bertaut, sementara kilau lahiriah menutupi harga moral yang berat daripada pembunuhan.

Verse 25

स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, pertembungan antara mereka dengan dia menjadi satu pergelutan yang bergelora dan mengatasi segalanya—suatu pertemuan yang dipenuhi hiruk-pikuk ganas dan amarah perang yang kian memuncak.

Verse 26

धृतराष्ट्र रवाच तथा यातेषु सैन्येषु तथा कृच्छूगत: स्वयम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Tatkala bala tentera telah berangkat demikian, aku sendiri pun jatuh ke dalam kesengsaraan yang amat berat.”

Verse 27

एकस्य च बहूनां च संनिपातों महाहवे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran besar itu, berlaku pertembungan yang ganas—seorang pahlawan berhadapan dengan ramai, dan ramai pula menekan seorang—menunjukkan bagaimana perang memampatkan tidak terbilang nyawa ke dalam satu perlanggaran tunggal yang penuh bahaya.

Verse 28

सो>त्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वर:

Sañjaya berkata: Maka demikianlah dia—yang dibesarkan dan ditinggikan oleh kemuncak kemewahan serta kenikmatan—berdiri sebagai tuan atas rakyat, diperkasakan oleh tuah. Baris ini menegaskan bahawa kedaulatan duniawi boleh diperkukuh oleh kesenangan dan kekayaan, walaupun di tengah tekanan moral peperangan.

Verse 29

एको बहून्‌ समासाद्य कच्चिन्नासीतू पराड्मुख: । अत्यन्त सुखमें पला हुआ, इस लोक तथा राजलक्ष्मीका स्वामी अकेला दुर्योधन बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध करके रणभूमिसे विमुख तो नहीं हुआ? ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, setelah bertemu ramai pahlawan seorang diri, tidakkah puteramu berpaling dari medan perang? Walaupun dibesarkan dalam kesenangan besar serta memiliki kedaulatan dan tuah diraja di dunia ini, adakah Duryodhana—berdiri seorang melawan sekalian—tetap teguh dalam pertempuran? Wahai Bhārata, pertempuran yang melibatkan puteramu itu sungguh menghairankan.”

Verse 30

दुर्योधनेन समरे पृतना पाण्डवी रणे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran, di tengah dentingan senjata, bala Pāṇḍava bertempur dengan Duryodhana—gambaran perang di mana keangkuhan dan cita-cita mendorong manusia mempertaruhkan seluruh angkatan.

Verse 31

नलिनी द्विरदेनेव समन्तात्‌ प्रतिलोडिता । दुर्योधनने समरांगणमें पाण्डव-सेनाको सब ओरसे उसी प्रकार मथ डाला, जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए किसी पोखरेको || ३० ई ।। ततस्तां प्रहितां सेनां दृष्टवा पुत्रेण ते नृप

Sañjaya berkata: Di medan perang, Duryodhana mengocak dan mencerai-beraikan bala tentera Pāṇḍava ke segala arah, bagaikan seekor gajah memasuki kolam yang penuh teratai lalu mengeruhkan airnya dari segenap sisi. Gambaran ini menegaskan daya ganas perang: barisan yang berdisiplin menjadi kacau-bilau apabila digerakkan oleh keangkuhan dan dahaga kemenangan, bukan oleh pengekangan diri dan dharma.

Verse 32

स भीमसेनं दशभि: शरैरविव्याध पाण्डवम्‌

Sañjaya berkata: Lalu dia memanah Bhīmasena, sang Pāṇḍava, menikamnya dengan sepuluh anak panah—gambaran tentang peningkatan perang yang tidak mengenal henti, ketika keperkasaan diukur melalui pengekangan diri dan keteguhan hati di tengah keganasan.

Verse 33

विराटद्रुपदौ षड़भि: शतेन च शिखण्डिनम्‌

Sañjaya berkata: Virāṭa dan Drupada, bersama enam ratus yang lain, mengepung dan menekan Śikhaṇḍin di tengah pertempuran—gambaran tentang momentum perang yang tidak berhenti, sehingga bahkan sekutu yang termasyhur pun menjadi sasaran di bawah tekanan etika keganasan beramai-ramai.

Verse 34

शतशकश्षापरान्‌ योधान्‌ सद्दिपांश्व रथान्‌ रणे

Sañjaya berkata: “Dalam pertempuran itu ada para pahlawan beratus-ratus, dan kereta perang dengan pelitanya menyala—tidak terbilang para pejuang dan kenderaan perang yang berapi bergerak di tengah pertembungan.”

Verse 35

न संदधन्‌ विमुज्चन्‌ वा मण्डलीकृतकार्मुक:

Sañjaya berkata: Dia tidak menetapkan bidikan atau melepaskan anak panah, sebaliknya mengekalkan busurnya tegang dalam posisi berjaga berbentuk bulatan—teragak-agak dalam perbuatan ganas itu sendiri, seolah-olah menimbang kewajipan saat itu dengan akibat pertumpahan darah.

Verse 36

तस्य तान्‌ निध्नतः शत्रून्‌ हेमपृष्ठ महद्‌ धनु:

Sañjaya berkata: Ketika dia menumbangkan musuh-musuh itu, busurnya yang besar—berbelakang emas dan gemilang—menyerlah sebagai lambang daya tempur yang tidak mengenal gentar, menegaskan bahawa arus pertempuran digerakkan oleh keperkasaan semata-mata, bukan oleh pengekangan diri.

Verse 37

ततो युधिष्िरो राजा भल्लाभ्यामच्छिनद्‌ धनु:

Sañjaya berkata: Kemudian Raja Yudhiṣṭhira, dengan keteguhan yang layak bagi seorang raja berpegang pada dharma di tengah tekanan perang, memutuskan busur musuh dengan dua anak panah bhalla yang tajam—suatu tindakan untuk mengekang keganasan dengan melucutkan senjata, bukan sekadar membinasakan.

Verse 38

विव्याध चैनं दशभि: सम्यगस्तै: शरोत्तमै:

Sañjaya berkata: Lalu dia menembusnya dengan sepuluh anak panah terbaik, tepat dan benar sasarannya—suatu tindakan yang memperhebat rentak pertempuran yang tidak mengenal belas, ketika kemahiran dan tekad terserlah walaupun keganasan menambah berat moral perang itu.

Verse 39

वर्म चाशु समासाद्य ते भित्त्वा क्षितिमाविशन्‌ | और उसे विधिपूर्वक चलाये हुए उत्तम दस बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। वे बाण तुरंत ही उसके कवचमें जा लगे और उसे छेदकर धरतीमें समा गये ।।

Sañjaya berkata: Setelah segera mengenai perisainya, anak-anak panah itu menembusinya lalu tertanam ke dalam bumi. Maka para pahlawan Pāṇḍava, gembira dengan perubahan itu, berkumpul mengelilingi Yudhiṣṭhira—melindunginya dan meneguhkan hati di tengah himpitan pertempuran yang sengit.

Verse 40

यथा वृत्रवधे देवा: पुरा शक्रं महर्षय: । इससे कुन्तीकुमारोंको बड़ी प्रसन्नता हुई। जैसे पूर्वकालमें वृत्रासुरका वध होनेपर सम्पूर्ण देवताओं और महर्षियोंने इन्द्रको सब ओरसे घेर लिया था, उसी प्रकार पाण्डव भी युधिष्ठिरको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ।।

Sañjaya berkata: Seperti pada zaman purba, setelah Vṛtra dibunuh, para dewa dan maharṣi mengelilingi Śakra (Indra) dari segenap penjuru, demikian juga putera-putera Kuntī dipenuhi sukacita; para Pāṇḍava berdiri mengepung Yudhiṣṭhira dari semua arah. Lalu putera tuanku yang gagah perkasa mengambil pula sebuah busur yang lain.

Verse 41

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तव पुत्र महामृथे

Sañjaya berkata: Melihat putera tuanku datang menghampiri di tengah pertempuran besar itu, (para pahlawan pun bertindak balas menurut keadaan).

Verse 42

तान्‌ द्रोण: प्रतिजग्राह परीप्सन्‌ युधि पाण्डवम्‌

Sañjaya berkata: Dengan hasrat untuk menawan Pāṇḍava di tengah pertempuran, Droṇa menyahut cabaran itu lalu mara untuk bertempur.

Verse 43

तत्र राजन्‌ महानासीत्‌ संग्रामो लोमहर्षण:

Sañjaya berkata: Di sana, wahai Raja, bangkitlah suatu pertempuran besar yang membuat bulu roma berdiri. Di medan itu, pertembungan antara para Pāṇḍava dan bala tuanku membesar menjadi pembantaian yang menggerunkan, seolah-olah bumi itu sendiri menjadi gelanggang permainan Rudra—seperti tanah pembakaran mayat—tempat pemusnahan bagi segala yang berbadan.

Verse 44

पाण्डवानां महाबाहो तावकानां च संयुगे । रुद्रस्याक्रीडसदृश: संहार: सर्वदेहिनाम्‌

Sañjaya berkata: Wahai raja yang berlengan perkasa, dalam pertempuran antara para Pāṇḍava dan bala tuanku, medan itu menjadi seperti gelanggang permainan Rudra—tempat pemusnahan bagi semua yang berbadan. Pertempuran memuncak menjadi pembantaian yang mengerikan, melahap segalanya, seolah-olah bumi itu medan pembakaran mayat tempat nyawa ditebas tanpa memilih.

Verse 45

तत: शब्दो महानासीत्‌ पुनर्येन धनंजय: । अतीव सर्वशब्देभ्यो लोमहर्षकर: प्रभो

Sañjaya berkata: Kemudian, dari arah Dhanañjaya (Arjuna), bangkit sekali lagi suatu raungan dahsyat—mengatasi segala bunyi lain dan membuat bulu roma berdiri, wahai tuanku.

Verse 46

प्रभो! तदनन्तर जिधर अर्जुन गये थे, उसी ओर बड़े जोरका कोलाहल होने लगा, जो सम्पूर्ण शब्दोंसे ऊपर उठकर सुननेवालोंके रोंगटे खड़े किये देता था ।।

Sañjaya berkata: Wahai tuanku, sesudah itu, tepat ke arah Arjuna pergi, bangkitlah suatu hiruk-pikuk yang dahsyat—mengatasi segala bunyi lain hingga membuat bulu roma para pendengar meremang. Dalam pertempuran besar itu, di tengah-tengah bala tentera Bharata, kedengaran raungan menggerunkan Arjuna dan Sātyaki, dan juga sorakan para pemanah tuanku, dari dalam angkatan Kaurava—suatu gemuruh yang menggetarkan, menandai pertembungan sengit para juara serta beratnya makna dharma dalam perang, ketika keberanian dan kewajipan diuji di tengah kekacauan.

Verse 47

द्रोणस्यापि परै: सार्ध व्यूहद्वारे महारणे । एवमेष क्षयो वृत्त: पृथिव्यां पृथिवीपते | क्रुद्धेडर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे

Sañjaya berkata: Bahkan Droṇa, yang bertempur bersama musuh di pintu gerbang formasi perang (vyūha) dalam perang besar itu, turut mengaum seperti singa. Maka, wahai tuan empunya bumi, kebinasaan yang menggerunkan ini pun terjadi di medan laga apabila Arjuna, Droṇa, dan maharatha Sātyaki menyala oleh amarah—menunjukkan bahawa kemarahan dalam perang menggandakan kehancuran, sekalipun di kalangan wira terunggul.

Verse 123

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रवेश और दुःशासनकी पराजयविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di bawah Droṇa Parva—khususnya dalam bahagian mengenai pembunuhan Jayadratha—bab yang ke-seratus dua puluh tiga berakhir, yang memperkatakan kemasukan Sātyaki ke kancah perang dan kekalahan Duḥśāsana. Rumusan penutup ini menegaskan bingkai moral epik: keberanian dan siasat berlangsung dalam perhitungan dharma yang lebih besar, meskipun di tengah kemusnahan perang.

Verse 124

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे संकुलयुद्धे चतुर्विशत्यधिकशततमो<थध्याय:

Sañjaya mengakhiri: Demikianlah, dalam Mahābhārata yang dimuliakan, di bawah Droṇa Parva—khususnya dalam bahagian mengenai pembunuhan Jayadratha—ini ialah bab yang ke-seratus dua puluh empat, yang menghuraikan kemasukan Sātyaki ke medan tempur dan pertempuran yang kusut, bersimpang-siur selepasnya. Kolofon menempatkan episod ini sebagai detik genting krisis dharma pada hari itu, ketika sumpah, kesetiaan, dan momentum perang yang kejam bertemu.

Verse 186

क्षोभयध्वं महावेगा: पवन: सागरं यथा । (इसके बाद उन्होंने फिर कहा--) 'सात्यकि और अर्जुनके न होनेपर ये कौरव तो कृतार्थ हो जायँगे और हम पराजित होंगे। अत: तुम सब लोग एक साथ मिलकर महान्‌ वेगका आश्रय ले तुरंत ही इस सैन्य-समुद्रमें हलचल मचा दो। ठीक वैसे ही जैसे प्रचण्ड वायु महासागरको विकज्षुब्ध कर देती है”

Sañjaya berkata: “Goncangkanlah (angkatan musuh), wahai orang-orang yang sangat pantas, sebagaimana angin kencang mengocak lautan.” Kemudian dia berkata lagi: “Apabila Sātyaki dan Arjuna tiada, kaum Kaurava akan menyangka mereka telah berjaya, dan kita akan tewas. Maka kamu semua hendaklah bersatu serentak, bersandar pada kelajuan yang besar, lalu segera timbulkan gelora dalam ‘lautan tentera’ ini—seperti angin ribut mengamuk mengocak samudera.”

Verse 206

स्वर्गेप्सवो मित्रकार्ये नाभ्यनन्दन्त जीवितम्‌ । वे उत्तम तेजवाले नरेश स्वर्गलोक प्राप्त करना चाहते थे। अतः उन्हें युद्धमें शस्त्रोंद्वारा मृत्यु आनेकी अभिलाषा थी। इसीलिये उन्होंने मित्रका कार्य सिद्ध करनेके प्रयत्नमें अपने प्राणोंकी परवा नहीं की

Mereka yang mendambakan syurga, demi menyempurnakan tugas sahabat, tidak bersukacita akan kehidupan. Para wira yang bercahaya unggul itu ingin mencapai alam syurga; maka mereka pun menginginkan kematian di medan perang oleh senjata. Sebab itulah, dalam usaha menunaikan kewajipan terhadap sahabat, mereka tidak menghiraukan nyawa sendiri.

Verse 216

आर्या युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवावतस्थिरे । राजन! इसी प्रकार आपके सैनिक भी महान्‌ सुयश प्राप्त करना चाहते थे। अतः वे युद्धविषयक श्रेष्ठ बुद्धिका आश्रय ले वहाँ युद्धके लिये ही डँटे रहे

Sañjaya berkata: “Setelah menetapkan tekad untuk berperang, para pahlawan mulia itu berdiri teguh, hanya berniat untuk bertempur. Demikian juga, wahai Raja, para askarmu pun menginginkan kemasyhuran besar; maka, dengan bersandar pada azam perang yang terbaik, mereka tetap berkedudukan di sana semata-mata untuk pertempuran.”

Verse 226

जित्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात्‌ सात्यकिरर्जुनम्‌ । जिस समय वह अत्यन्त भयंकर घमासान युद्ध चल रहा था, उसी समय सात्यकि आपकी सारी सेनाओंको जीतकर अर्जुनकी ओर बढ़ चले

Sañjaya berkata: Di tengah-tengah pertempuran yang amat dahsyat dan kacau-bilau itu, Sātyaki, setelah menewaskan dan menundukkan seluruh bala tentera tuanku, mara ke hadapan menuju Arjuna.

Verse 243

दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद्‌ बलम्‌ | महाराज! इस प्रकार विजयके लिये प्रयत्नशील हुए महामनस्वी पाण्डवोंकी उस विशाल वाहिनीमें राजा दुर्योधनने प्रवेश किया

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Duryodhana menerjunkan dirinya ke dalam bala tentera yang besar. Wahai Mahārāja, ketika para Pāṇḍava yang berhati luhur berusaha untuk kemenangan, Raja Duryodhana memasuki angkatan mereka yang luas.

Verse 256

अभवत्‌ सर्वभूतानामभावकरणो महान्‌ | भारत! पाण्डव-सैनिकों तथा दुर्योधनका वह भयंकर संग्राम समस्त प्राणियोंके लिये महान्‌ संहारकारी सिद्ध हुआ

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, pertempuran yang mengerikan antara bala tentera Pāṇḍava dan Duryodhana itu terbukti menjadi punca pembinasaan besar bagi segala makhluk hidup.

Verse 266

कच्चिद्‌ दुर्योधन: सूत नाकार्षीत्‌ पृष्ठतो रणम्‌ । धृतराष्ट्रने पूछा--सूत! जब इस प्रकार सारी सेनाएँ भाग रही थीं, उस समय स्वयं भी वैसे संकटमें पड़े हुए दुर्योधनने क्या उस युद्धमें पीठ नहीं दिखायी?

Sañjaya berkata: “Wahai sais kereta, benarkah Duryodhana tidak pernah membelakangi medan perang? Ketika seluruh bala tentera lari bertempiaran demikian, adakah Duryodhana sendiri—yang terperangkap dalam bahaya yang sama—berjaya mengelakkan kehinaan berundur?”

Verse 276

विशेषतो नरपतेर्विषम: प्रतिभाति मे | उस महासमरमें बहुत-से योद्धाओंके साथ किसी एक वीरका विशेषतः राजा दुर्योधनका युद्ध करना तो मुझे विषम (अयोग्य) प्रतीत हो रहा है

Sañjaya berkata: “Wahai raja, pada hematku—terutama dalam peperangan besar ini—adalah tidak wajar apabila seorang wira dipaksa bertempur menentang ramai pahlawan sekaligus; dan lebih-lebih lagi apabila Raja Duryodhana sendiri dipaksa bertarung dalam keadaan yang begitu tidak seimbang. Pertarungan demikian tampak tidak layak dan tidak adil bagiku.”

Verse 293

एकस्य बहुभि: सार्ध शृणुष्व गदतो मम । संजयने कहा--भरतवंशी नरेश! आपके एकमात्र पुत्र दुर्योधनका शत्रुपक्षके बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ जो आश्चर्यजनक संग्राम हुआ था, उसे मैं बताता हूँ, सुनिये

Sañjaya berkata: “Wahai raja keturunan Bharata, dengarlah kata-kataku. Aku akan menceritakan pertempuran yang menghairankan, ketika puteramu yang tunggal, Duryodhana, bertarung melawan sekumpulan besar pahlawan dari pihak lawan—suatu pertemuan yang menyingkap keganasan perang dan bahaya kesombongan apabila berhadapan dengan kekuatan yang mengatasi segalanya.”

Verse 313

भीमसेनपुरोगास्तं पञ्चाला: समुपाद्रवन्‌ | नरेश्वरर आपके पुत्रद्वारा आपकी सेनाको आगे बढ़नेके लिये प्रेरित हुई देख भीमसेनको अगुआ बनाकर पांचालयोद्धाओंने दुर्योधनपर आक्रमण कर दिया

Sañjaya berkata: “Dengan Bhīmasena di hadapan, para pahlawan Pāñcāla meluru ke depan lalu menyerbu dia. Melihat bala Kuru didorong mara—dengan perintah puteramu—mereka menjadikan Bhīma sebagai pendahulu dan menyerang Duryodhana, lalu menambah tekanan, baik dari segi strategi mahupun dari segi dharma peperangan.”

Verse 323

त्रिभिस्त्रिभिर्यमौ वीरौ धर्मराजं च सप्तभि: । तब दुर्योधनने पाण्डुपुत्र भीमसेनको दस बाणोंसे, वीर नकुल और सहदेवको तीन-तीन बाणोंसे तथा धर्मराज युधिष्ठिरको सात बाणोंसे घायल कर दिया

Sañjaya berkata: “Kemudian Duryodhana memanah Bhīmasena, putera Pāṇḍu, dengan sepuluh anak panah; kedua wira kembar Nakula dan Sahadeva dengan tiga anak panah setiap seorang; dan Dharma-rāja Yudhiṣṭhira dengan tujuh anak panah. Dalam himpitan pertempuran yang tidak mengenal belas, serangan sang raja memperlihatkan keperwiraan; namun adegan itu juga menegaskan tragedi dharma—tatkala kaum kerabat saling menumpahkan darah, dalam perang di mana kewajipan dan kebinasaan berjalan seiring.”

Verse 336

धृष्टद्युम्नं च विंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि: । तत्पश्चात्‌ उसने राजा विराट और ट्रपदको छः:-छः बाणोंसे बींध डाला

Sañjaya berkata: Dia memanah Dhṛṣṭadyumna dengan dua puluh anak panah dan mencederakan setiap putera Draupadī dengan tiga. Sesudah itu, dia menikam Raja Virāṭa dan Raja Drupada dengan enam anak panah masing-masing; kemudian dia menghujani Śikhaṇḍin dengan seratus anak panah, Dhṛṣṭadyumna sekali lagi dengan dua puluh, dan para putera yang lahir daripada Draupadī dengan tiga setiap seorang.

Verse 346

शरैरवचकर्तोंग्रै: क्रुद्धो 5न्तक इव प्रजा: । तदनन्तर उस रफक्षेत्रमें उसने अपने भयंकर बाणोंद्वारा दूसरे-दूसरे सैकड़ों योद्धाओं

Sañjaya berkata: Dengan anak panah yang tajam bermata pisau, dia—bagaikan Maut sendiri ketika murka—menebas makhluk hidup. Sesudah itu, di medan perang itu, dengan batang-batang panahnya yang menggerunkan, dia membelah satu demi satu ratusan pahlawan, gajah, dan kereta perang, sebagaimana Yama yang dikuasai amarah mendatangkan kebinasaan ke atas segala makhluk.

Verse 356

अदृश्यत रिपून्‌ निष्नन्‌ शिक्षयास्त्रबलेन च । दुर्योधनने अपने धनुषको खींचकर मण्डलाकार बना दिया था। वह अपनी शिक्षा और अस्त्र-बलसे इतनी शीघ्रताके साथ बाणोंको धनुषपर रखता

Sañjaya berkata: Duryodhana menarik busurnya hingga ia berputar dalam sapuan bulatan. Dengan kekuatan latihan dan penguasaan senjata, dia memasang anak panah pada tali dan melepaskannya dengan begitu pantas, menewaskan musuh sedemikian cepat sehingga tiada siapa pun dapat melihat perbuatannya itu.

Verse 363

अजसंरं मण्डलीभूतं ददृशु: समरे जना: । शत्रुओंके संहारमें लगे हुए दुर्योधनके सुवर्णमय पृष्ठवाले विशाल धनुषको सब लोग समरांगणमें सदा मण्डलाकार हुआ ही देखते थे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran, orang ramai melihat busur besar Duryodhana—lebar, dengan kilau belakang keemasan—sentiasa bergerak dalam sapuan bulatan di medan, ketika dia tetap tekun pada pembinasaan musuh-musuhnya.

Verse 373

तव पुत्रस्य कौरव्य यतमानस्य संयुगे । कुरुनन्दन! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने दो भलल मारकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले आपके पुत्रके धनुषको काट दिया

Sañjaya berkata: Wahai Kauravya, ketika puteramu sedang berusaha dalam pertempuran—wahai kebanggaan kaum Kuru—Raja Yudhiṣṭhira, setelah memanah dengan dua anak panah yang tajam, telah memutuskan busur puteramu ketika dia bersungguh-sungguh mengejar kemenangan dalam perang.

Verse 403

तिष्ठ तिछेति राजानं ब्रुवन्‌ पाण्डवमभ्ययात्‌ । तत्पश्चात्‌ आपके प्रतापी पुत्रने दूसरा धनुष लेकर “खड़ा रह, खड़ा रह” ऐसा कहते हुए वहाँ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरपर आक्रमण किया

Sañjaya berkata: Sambil menyeru kepada raja, “Berdiri! Berdiri!”, dia meluru ke arah pihak Pāṇḍava. Sesudah itu, putera tuanku yang gagah mengambil busur yang kedua, dan sambil mengulang “Berdiri, berdiri,” dia melancarkan serangan di situ terhadap Yudhiṣṭhira, raja Pāṇḍava.

Verse 413

प्रत्युद्ययु: समुदिता: पठचाला जयगद्धिन: । उस महासमरमें आपके पुत्रको आते देख विजयकी अभिलाषा रखनेवाले पांचाल सैनिक संघबद्ध हो उसका सामना करनेके लिये आगे बढ़े

Sañjaya berkata: Kaum Pāñcāla, yang berhimpun dan dahagakan kemenangan, mara ke hadapan sebagai tindak balas. Dalam pertempuran besar itu, melihat putera tuanku mendekat, para askar Pāñcāla—didorong hasrat untuk menang—merapatkan barisan dan maju untuk berhadapan dengannya.

Verse 426

चण्डवातोद्धुतान्‌ मेघान्‌ गिरिरम्बुमुचो यथा । उस समय युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़नेकी इच्छावाले द्रोणाचार्यने उन सब योद्धाओंको उसी प्रकार रोक दिया

Sañjaya berkata: Seperti gunung yang menahan awan pembawa hujan yang ditolak ke hadapan oleh angin kencang, Droṇa—yang berhasrat menangkap Yudhiṣṭhira—menyekat dan menghentikan semua pahlawan itu di medan perang.