Adhyaya 21

Verse 1

नारद उवाच । तमालोक्य पलायंतं विध्वस्तध्वजकार्मुकम् । दैत्यांश्च मुदितानिंद्रः कर्तव्यं नाध्यगच्छत

नारद म्हणाले—ध्वज व धनुष्य मोडलेला तो पळून जात आहे असे पाहून, आणि दैत्य आनंदित झालेले पाहून, इंद्राला आता काय करावे हेच कळेना.

Verse 2

अथायान्निकटं विष्णोः सुरेशस्त्वरयान्वितः । उवाच चैनं मधुरमुत्साहपरिबृंहितम्

तेव्हा देवांचा अधिपती इंद्र घाईने विष्णूजवळ गेला आणि उत्साह व धैर्याने परिपूर्ण अशी मधुर वाणी त्यांना बोलला।

Verse 3

किमेभिः क्रीडसे देव दानवैर्दुष्टमानसैः । दुर्जनैर्लब्धरंध्रस्य पुरुषस्य कुतः क्रियाः

हे देव! दुष्ट मनाच्या या दानवांशी तू का क्रीडा करतोस? दुर्जनांना जर संधी मिळाली, तर पुरुषाला कोणती शुभ कृती साध्य होईल?

Verse 4

शक्तेनोपेक्षितो नीचो मन्यते बलमात्मनः । तस्मान्न नीचं मतिमानुषेक्षेत कथंचन

बलवानाने दुर्लक्ष केले की नीच माणूस स्वतःमध्येच बळ आहे असे मानतो; म्हणून बुद्धिमानाने कधीही कोणत्याही प्रकारे नीचाची उपेक्षा करू नये।

Verse 5

अथाग्रेसरसंपत्त्या रथिनो जयमाययुः । कस्ते सखाभवत्पूर्वं हिरण्याक्षवधे विभो

मग अग्रभागी लाभ मिळाल्याने रथी योद्धे विजयाच्या जवळ पोहोचले. हे विभो! हिरण्याक्षवधात पूर्वी तुझ्यासमान सखा कोण होता?

Verse 6

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वीर्यशाली मदोद्धतः । प्राप्य त्वां तृमवन्नष्टस्तत्र कोऽग्रेसरस्तव

हिरण्यकशिपु हा दैत्य पराक्रमी व मदाने उन्मत्त होता; तुला भेटताच तो तृणासारखा नष्ट झाला—मग तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण असू शकेल?

Verse 7

पूर्वं प्रतिबला दैत्या मधुकैटभसन्निभाः । निविष्टास्त्वां तु संप्राप्य शलभा इव पावकम्

पूर्वी मधु-कैटभासारखे महाबली दैत्य तुझ्यावर धावून आले; पण तुला प्राप्त होताच ते ज्वाळेत पतंग जसे नष्ट होतात तसेच नाश पावले।

Verse 8

युगेयुगे च दैत्यानां त्वत्तो नाशोऽभवद्धरे । तथैवाद्येह भीतानां त्वं हि विष्णो सुराश्रयः

हे धराधर! युगायुगांत दैत्यांचा नाश तुझ्यामुळेच झाला आहे. तसेच आज येथे भयभीत देवांचा आश्रय तूच आहेस, हे विष्णो।

Verse 9

एवं संनोदितो विष्णुर्व्यवर्धत महाभुजः । बलेन तेजसा ऋद्ध्या सर्वभूताश्रयोऽरिहा

अशा रीतीने प्रेरित झाल्यावर महाबाहु विष्णू बल, तेज आणि दिव्य समृद्धीने अधिकाधिक वाढू लागले—ते सर्वभूतांचे आश्रय व शत्रुनाशक आहेत।

Verse 10

अथोवाच सहस्राक्षं केशवः प्रहसन्निव । एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः

मग केशव जणू हसतच सहस्राक्ष (इंद्र) यास म्हणाले—“होय, तू जसे सांगितलेस तसेच आहे; तुझ्याकडून आलेले हे वचन मला प्राप्त झाले आहे।”

Verse 11

त्रैलोक्यदानवान्सर्वान्दग्धुं शक्तः क्षणादहम् । दुर्जस्तारकः किं तु मुक्त्वा सप्तदिनं शिशुम्

“मी क्षणात त्रैलोक्यातील सर्व दानवांना दग्ध करण्यास समर्थ आहे; परंतु तो दुर्जय तारक—सात दिवसांच्या शिशूला सोडून—(विशेष नियमानुसार वेगळा आहे)।”

Verse 12

महिषश्चैव शुंभश्च उभौ वध्यौ च योषिता । जंभो दुर्वाससा शप्तः शक्रवध्यो भवानिति । तस्मात्त्वं दिव्यवीर्येण जहि जंभं मदोत्कटम्

महिष आणि शुंभ—हे दोघेही स्त्रीकडून वध्य आहेत. पण जंभाला दुर्वासांनी शाप दिला—‘तू शक्र (इंद्र) याच्याहाती मरेल.’ म्हणून तू आपल्या दिव्य पराक्रमाने मदोन्मत्त जंभाचा वध कर.

Verse 13

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते स तु दानवः

तो दानव सर्व भूतांसाठी अवध्य आहे—फक्त तुला वगळून.

Verse 14

मया गुप्तो रणे जंभो जगत्कंटकमुद्धर । तद्वैकुंठवचः श्रुत्वा सहस्राक्षोमरारिहा

‘रणात जंभ माझ्या संरक्षणात आहे; जगताचा तो काटा उपटून टाक.’ वैकुंठाचे हे वचन ऐकून सहस्राक्ष—अमरांच्या शत्रूंचा संहारक—(उद्यत झाला).

Verse 15

समादिशत्सुराध्यक्षान्सैन्यस्य रचनां प्रति । ततश्चाभ्यर्थितो देवैर्विष्णुः सैन्यमकल्पयत्

त्याने देवाधिपतींना सैन्यरचनेविषयी आदेश दिला. नंतर देवांनी विनविल्यावर विष्णूंनी सैन्याची मांडणी केली.

Verse 16

यत्सारं सर्वलोकस्य वीर्यस्य तपसोऽपि च । तदैकादश रुद्रांश्च चकाराग्रेसरान्हरिः

जे सर्व लोकांचे सार, पराक्रमाचे व तपाचेही सार आहे—त्याच्याच बळावर हरिने एकादश रुद्रांशांना अग्रणी नेते केले.

Verse 17

व्यालीढांगा महादेवा बलिनो नीलकंधराः । चंद्रखंडत्रिपुंड्राश्च पिंगाक्षाः शूलपाणयः

ते महादेव व्यालीढ मुद्रेत उभे—अतिशय बलवान, नीलकंठ; मस्तकी चंद्रखंड व कपाळी त्रिपुंड्र धारण करणारे, पिंगल नेत्रांचे, हातात त्रिशूल धारण करणारे।

Verse 18

पिंगोत्तुंगजटाजूटाः सिंहचर्मावसायिनः । भस्मोद्धूलितगात्राश्च भुजमंडलभैरवाः

त्यांचे पिंगल, उंच जटाजूट होते; ते सिंहचर्म परिधान करणारे; देह भस्माने धूसर, आणि भुजांच्या विशाल मंडलामुळे भैरवरूप भयानक भासत होते।

Verse 19

कपालीशादयो रुद्रा विद्रावितमहाऽसुराः । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः

कपालीश आदि रुद्र—ज्यांनी महाऽसुरांना पळवून लावले—तेथे उभे होते: कपाली, पिंगल, भीम, विरूपाक्ष आणि विलोहित।

Verse 20

अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चंद्रो भवस्तथा । एत एकादशनंतबला रुद्राः प्रभाविनः

अजक, शासन, शास्ता, शंभु, चंद्र तसेच भव—हे (आदि) एकादश रुद्र; अनंत बळाचे व प्रभावाने तेजस्वी।

Verse 21

अपालयंत त्रिदशान्विगर्जंत इवांबुदाः । हिमाचलाभे महति कांचनांबुरुहस्रहि

ते त्रिदशांचे पालन-रक्षण करीत, मेघांसारखे गर्जत होते; हिमाचलासारख्या महान प्रदेशात सहस्र सुवर्णकमळांच्या शोभेने विभूषित होते।

Verse 22

प्रचंचलमहाहेमघंटासंहतिमंडिते । ऐरावते चतुर्दंते मत्तमातंग आस्थितः

डोलणाऱ्या महान सुवर्णघंटांच्या समूहांनी शोभित, चतुर्दंत मदोन्मत्त गजराज ऐरावतावर तो आरूढ झाला होता।

Verse 23

महामदजलस्रावे कामरूपे शतक्रतुः । तस्थौ हिमगिरेः श्रृंगे भानुमानिव दीप्तिमान् । तस्यारक्षत्पदं सव्यं मारुतोऽमितविक्रमः

महामदजलधारा वाहणाऱ्या कामरूप गजावर आरूढ शतक्रतु (इंद्र) हिमगिरीच्या शिखरावर सूर्याप्रमाणे दीप्त होऊन उभा राहिला; आणि त्याच्या डाव्या पदस्थानाचे रक्षण अमितपराक्रमी मारुत करीत होता।

Verse 24

जुगोपापरमग्निश्च ज्वालापूरितदिङ्मुखः । पृष्ठरक्षोऽभव द्विष्णुः समरेशः शतक्रतोः

ज्वालांनी दिशांचे मुख भरून टाकणारा परम अग्नी पाठीमागील रक्षक झाला; आणि समरेश्वर द्विष्णु शतक्रतु (इंद्र) याचा पृष्ठपालक बनला।

Verse 25

आदित्या वसवो विश्वे मरुतश्चाश्विनावपि । गंधर्वा राक्षसा यक्षाः सकिंनरमहोरगाः

आदित्य, वसु, विश्वेदेव, मरुत आणि दोन्ही अश्विन; तसेच गंधर्व, राक्षस, यक्ष, किंनर व महोरग (महासर्प) हे सर्व एकत्र जमले।

Verse 26

कोटिशःकोटिशः गृत्वा वृंदं चिह्नोपलक्षितम् । विश्रावयंतः स्वां कीर्तिं बंदिवृन्दैः पुरः सरैः

ते कोटी-कोटी संख्येने, चिन्हांनी ओळखू येतील असे दल तयार करून उभे राहिले; आणि पुढे चालणारे बंदीवृंद त्यांच्या कीर्तीचा सर्वत्र जयघोष करीत होते।

Verse 27

चेलुर्दैत्यवधे दृप्ता नानावर्णायुधध्वजाः

दैत्यवधाने गर्वित झालेले ते नानावर्णी आयुधे व ध्वज धारण करून पुढे चालले।

Verse 28

शतक्रतोरमरनिकायपालिता पताकिनी याननिनादनादिता । सितोन्नतध्वजपटकोटिमंडिता बभूव सा दितिसुतोकवर्धिनी

शतक्रतु (इंद्र) यांच्या देवगणांनी रक्षित अशी ती पताकायुक्त सेना रथांच्या निनादाने गजरू लागली; उंच शुभ्र ध्वज-पटांच्या कोटींनी अलंकृत होऊन ती दितीपुत्रांचा भय व क्लेश वाढविणारी ठरली।

Verse 29

आयांतीं तां विलोक्याथ सुरसेनां गजासुरः । गजरूपी महांश्चैव संहारांभोधिविक्रमः

येणारी सुरसेना पाहताच गजासुर—महान, गजरूपी आणि संहारसमुद्रासारखा पराक्रमी—समोर धावून आला।

Verse 30

परश्वधायुधो दैत्यो दशनौष्ठकसंपुटः । ममर्द चरणे देवांश्चिक्षेपान्यान्करेण च

परशु आयुध धारण केलेला तो दैत्य दात-ओठ आवळून भयंकर झाला; काही देवांना पायाखाली तुडविले आणि काहींना हाताने उचलून फेकून दिले।

Verse 31

परान्परशुना जघ्ने दैत्येंद्रो रौद्रविक्रमः । तस्यैवं निघ्नतः क्रुद्धा देवगन्धर्वकिंनराः

रौद्र पराक्रमाचा दैत्येंद्र परशुने अनेकांना ठार करू लागला; तो असा संहार करीत राहिल्याने देव, गंधर्व व किन्नर क्रुद्ध झाले।

Verse 32

मुमुचुः संहताः सर्वे चित्रशस्त्रास्त्रसंहतिम् । परश्वधांश्च चक्राणि भिण्डिपालान्समुद्गरान्

सर्वजण एकत्र येऊन त्यांनी विविध शस्त्रास्त्रांचा वर्षाव केला—परशु, चक्रे, भिण्डिपाल आणि भारी मुद्गर।

Verse 33

कुन्तान्प्रासाञ्छरांस्तीक्ष्णान्मुद्गरांश्चापि दुःसहान् । तान्सर्वान्सोग्रसद्दैत्यो यूथपः कवलानिव

कुंत, प्रास, तीक्ष्ण बाण आणि दुर्धर मुद्गर—ते सर्व त्या दैत्याने यूथपतीप्रमाणे घासासारखे गिळून टाकले।

Verse 34

कोपस्फुरितदंष्ट्राग्रः करस्फोटेन नादयन् । सुरान्नघ्नंश्चराराजौ दुष्प्रेक्ष्यः सोऽथ दानवः

क्रोधाने दंष्ट्रांचे अग्र थरथरत, करस्फोटाने गर्जना करीत, रणांगणात फिरत तो दानव देवांना घायाळ करीत होता—दृष्टीसही दुर्धर।

Verse 35

यस्मिन्यस्मिन्निपतति सुर वृंदे गजासुरः । तस्मिस्तीस्मिन्महाशब्दो हाहाकारो व्यजायत

जिथे-जिथे गजासुर देववृंदावर कोसळे, तिथे-तिथे मोठा गजर आणि ‘हाहाकार’ उठे।

Verse 36

अथ विद्रवमानं तब्लं प्रेक्ष्व समंततः । रुद्राः परस्परं प्रोचुरहंकारोत्थितार्चिषः

मग सर्व दिशांनी पळणारे सैन्य पाहून, अहंकारोत्थ तेजाने प्रज्वलित रुद्र परस्परांशी बोलू लागले।

Verse 37

भोभो गृह्णत दैत्येंद्रं भिंदतैनं महाबलाः । कर्षतैनं शितैः शूलैर्भञ्जतैनं हि मर्मसु

अरे! अरे! या दैत्यराजाला पकडा! हे महाबली वीरांनो, याला भेदून टाका! तीक्ष्ण त्रिशूळांनी याला ओढा आणि याच्या मर्मस्थानांवर आघात करून याला फोडून टाका!

Verse 38

कपाली वाक्यमाकर्ण्य शूलं सितशितंमुखे । संमार्ज्य वामहस्तेन संरंभाद्विवृतेक्षणः

ते शब्द ऐकून, कपालीने रागाने डोळे विस्फारले आणि आपल्या डाव्या हाताने आपले तेजस्वी व तीक्ष्ण त्रिशूळ पुसले.

Verse 39

प्रोत्फुल्लारुणनीलाब्जसंहतिः सर्वतो दिशः । अथागाद्भुकुटीवक्रो दैत्येंद्राभिमुखो रणे

सर्व दिशांना उमललेल्या लाल आणि निळ्या कमळांचा समूह दिसू लागला; त्यानंतर भुवया वाकड्या करून ते रणांगणात दैत्यराजाच्या समोर चालून गेले.

Verse 40

दृढेन मुष्टिबन्धेन शूलं विषृभ्य निर्मलः । जघान कुम्भदेशे तु कपाली गजदानवम्

निर्मल कपालीने आपल्या मुठीच्या घट्ट पकडीने त्रिशूळ सावरले आणि त्या गज-दानवाच्या गंडस्थळावर (मस्तकावर) प्रहार केला.

Verse 41

ततो दशापि ते रुद्रा निर्मलायोमयै रणे । जघ्नुः शूलैस्तु दैत्येंद्रं शैलवर्ष्माणमाहवे

तेव्हा त्या दहा निर्मल रुद्रांनी युद्धात आपल्या लोखंडी त्रिशूळांनी पर्वतासारखे विशाल शरीर असलेल्या त्या दैत्यराजावर प्रहार केला.

Verse 42

सुस्राव शोणितं पश्चात्सर्वस्रोतस्सु तस्य वै । शूलरक्तेन रुद्रस्य शुशुभे गजदानवः

त्यानंतर त्याच्या सर्व स्रोतांतून रक्त सुस्राव झाले; रुद्राच्या शूलरक्ताने लिप्त तो गज-दानव भयाण तेजाने झळकू लागला।

Verse 43

प्रोत्फुल्लामलनीलाब्जं शरदीवामलं सरः । भस्मशुभ्रतनुच्छायै रुद्र र्हंसैरिवावृतम्

तो जणू शरद्‌ऋतूतील निर्मळ सरोवर, ज्यात निष्कलंक निळे कमळ फुललेले; आणि भस्मधवल देहछाया असलेल्या रुद्र-हंसांनी जणू आच्छादित।

Verse 44

क्रुद्धं कपालिनं दैत्यः प्रचलत्कर्णपल्लवः । भवं च दन्तैर्बिभिदे नाभिदेशे जगासुरः

क्रुद्ध दैत्य कानांचे पल्लव हलवीत कपालिनाला जखमी करू लागला; आणि त्या गजासुराने दातांनी भवाला नाभिप्रदेशी भेदले।

Verse 45

दृष्ट्वानुरक्तं रुद्राभ्यां नवरुद्रास्ततो द्रुतम् । विव्यधुर्विशिखैः शूलैः शरीरममरद्विषः

तो दोन्ही रुद्रांशी झुंज देत आहे असे पाहून नवरुद्रांनी त्वरेने बाणासारख्या तीक्ष्ण शूलांनी देवद्वेष्ट्याच्या देहाला भेदले।

Verse 46

ततः कपालिनं त्यक्त्वा भवं चासुरपुंगवः । वेगेन कुपितो दैत्यो नव रुद्रानुपाद्रवत् । ममर्द चरणाघातैर्दन्तैश्चापि करेण च

मग असुरश्रेष्ठाने कपालि व भव यांना सोडून, क्रोधाने व वेगाने नवरुद्रांवर धाव घेतली; पायांच्या आघातांनी, दातांनी आणि हातानेही त्यांना चिरडले।

Verse 47

ततोऽसौ शूलयुद्धेन श्रममासादितो यदा । तदा कपाली जग्राह करमस्यामरद्विषः

तेव्हा शूलयुद्धाने तो जेव्हा श्रमाक्रांत झाला, तेव्हा देवद्वेषी त्या असुराचा हात कपालीने धरला.

Verse 48

भ्रामयामास चातीव वेगेन च गजासुरम् । दृष्ट्वाश्रमातुरं दैत्यं किंचिच्च्यावितजीवितम्

आणि त्याने अतिशय वेगाने गजासुराला फिरविले; श्रमाने व्याकुळ, ज्याचे प्राणबल किंचित् ढळत होते असा दैत्य पाहून.

Verse 49

निरुत्साहं रणे तस्मिन्गतयुद्धोत्सवोऽभवत् । ततो भ्रमत एवास्य चर्म उत्कृत्त्य भैरवम्

त्या रणात तो निरुत्साही झाला, युद्धोत्सवाचा रस मावळला; मग तो फिरत असतानाच भैरवाने त्याचे चर्म (कातडे) कापून घेतले.

Verse 50

स्रवत्सर्वांगर क्तौघं चकारांबरमात्मनः । तुष्टुवुस्तं तदा देवा बहुधा बहुभिः स्तवैः

त्याच्या सर्व अंगांतून रक्तप्रवाह स्रवू लागला; तेच त्याने आपल्या अंगावर वस्त्रासारखे केले. तेव्हा देवांनी अनेक प्रकारे, अनेक स्तोत्रांनी त्याची स्तुती केली.

Verse 51

ऊचुश्चैनं चयो हन्यात्स म्रियेत ततस्त्वसौ । दृष्ट्वा कपालिनो रूपं गजचर्मांबरावृतम्

ते म्हणाले—“जो याला घाव घालील तो तत्क्षणी मरेल.” कारण कपालधारीचे ते रूप—गजचर्मरूपी अंबराने आच्छादित—पाहताच सर्वांवर भय दाटले.

Verse 52

वित्रेसुर्दुद्रुवुर्जघ्नुर्निपेतुश्च सहस्रशः । एवं विलुलिते तस्मिन्दानवेन्द्रे महाबले

ते भयभीत झाले—काही पळाले, काहींनी प्रहार केला, आणि हजारो जण कोसळले। अशा रीतीने तो महाबलवान दानवेंद्र व्याकुळ झाल्यावर—

Verse 53

गजं मत्तमथारुह्य शतदुन्दुभिनादितम् । निमिरभ्यपतत्तूर्णं सुरसैन्यानि लोडयन्

मत्त गजावर आरूढ होऊन, शंभर दुंदुभींच्या निनादात, निमी वेगाने झेपावला आणि देवसेना तुडवीत-उधळीत गेला।

Verse 54

यांयां निमिगजो याति दिशं तांतां सवाहनाः । दुद्रुवुश्चुक्रुशुर्देवा भयेनाकंपिता मुहुः

निमीचा गज ज्या ज्या दिशेला जात असे, त्या त्या दिशेला देवगण आपल्या वाहनांसह पळत आणि किंचाळत; भयाने वारंवार थरथरत।

Verse 55

गन्धेन सुरमातंगा दुद्रुवुस्तस्य हस्तिनः । पलायितेषु सैन्येषु सुराणां पाकशासनः

त्या हत्तीच्या केवळ गंधानेच देवांचे मातंग पळून गेले। देवसेना पळून विखुरली असता, पाकशासन इंद्र संकटासमोर उघडा पडला।

Verse 56

तस्थौ दिक्पालकैः सार्धमष्टभिः केशवेन च । संप्राप्तस्तस्य मातंगो यावच्छक्रगजं प्रति

तो केशव व आठही दिक्पालांसह स्थिर उभा राहिला. तेव्हा तो मातंग पुढे सरकत सरकत शक्राच्या गज ऐरावतासमोर येऊन ठेपला।

Verse 57

तावच्छक्रगजो भीतो मुक्त्वा नादं सुभैरवम् । ध्रियमाणोऽपि यत्नेन चकोर इव तिष्ठति

तेव्हा शक्राचा गज भयभीत होऊन अतिभयंकर गर्जना करू लागला; आणि मोठ्या प्रयत्नाने आवरला तरी चकोर पक्ष्यासारखा स्थिर उभा राहिला।

Verse 58

पलायति गजे तस्मिन्नारूढः पाकशासनः । विपरीतमुखं युद्धं दानवेन्द्रेण सोऽकरोत्

तो गज पळू लागला तेव्हा त्यावर आरूढ पाकशासन (इंद्र) यांनी मागे तोंड करून दानवेन्द्राशी युद्ध केले।

Verse 59

शतक्र तुस्तु शूलेन निमिं वक्षस्यताडयत् । गदया दंतिनं तस्य गल्लदेशेहनद्भृशम्

मग शतक्रतु (इंद्र) यांनी शूळाने निमीच्या वक्षस्थळी प्रहार केला; आणि गदेने त्या दंतिनाच्या गालप्रदेशावर अत्यंत जोरात घाव घातला।

Verse 60

तं प्रहारचिंत्यैव निमिर्निर्भयपौरुषः । ऐरावतं कटीदेशे मुद्गरेणाभ्यताडयत्

फक्त प्रहाराचाच विचार करीत, निर्भय पराक्रमी निमीने मुद्गराने ऐरावताच्या कटीप्रदेशावर जोरदार घाव घातला।

Verse 61

स हतो मुद्गरेणाथ शक्रकुञ्जर आहवे । जगाम पश्चात्पद्भ्यां च पृथिवीं भूधराकृतिः

आहवात मुद्गराने आघात झाल्याने शक्राचा कुंजर डगमगला; आणि पर्वतासारखा तो गज मागे मागे पावले टाकीत अखेर भूमीवर कोसळला।

Verse 62

लाघवात्क्षिप्रमुत्थाय ततोऽमरमहागजः । रणादपससर्पाथ भीषितो निमिहस्तिना

तेव्हा तो दिव्य महागज चपळतेने क्षणात उठून रणातून मागे सरला; निमीच्या गजतुल्य पराक्रमाने तो भयभीत झाला होता।

Verse 63

ततो वायुर्ववौ रूक्षो बहुशर्करपांशुलः । सम्मुखो निमिमातंगोऽकंपनोऽचलकंपनः । स्रुतरक्तो बभौ शैलो घनधातुह्रदो यता

मग कणखर वारा सुटला, कंकर व धुळीने भरलेला. समोर निमी—योद्ध्यांतील गज—अकंप, तरी पर्वतांनाही कंपविणारा; रक्तधारा वाहत असल्याने तो घन धातुरेषा व लाल सरोवरांनी रेखाटलेल्या शैलासारखा दिसला।

Verse 64

धनेशोऽपि गदां गुर्वी तस्य दानवहस्तिनः । मुमोच वेगान्न्यपतत्सा गदा तस्य मूर्धनि

धनेश (कुबेर) यानेही त्या दानव-गजावर जड गदा वेगाने फेकली; ती गदा त्याच्या मस्तकावर येऊन आदळली।

Verse 65

गजो गदानिपातेन स तेन परिमूर्छितः । दंतैर्भित्वा धरां वेगात्पपाताचलसन्निभः

गदेच्या आघाताने तो गज मूर्छित झाला; दातांनी धरती फोडीत वेगाने तो पर्वतासारखा कोसळला।

Verse 66

पतिते च गजे तस्मिन्सिंहनादो महानभूत् । सर्वतः सुरसैन्यानां गजबृंहितबृंहितः

तो गज पडताच देवसेनांत सर्वत्र महान सिंहनाद झाला, आणि तो गजांच्या चिंघाडीसह घुमू लागला।

Verse 67

हेषारवेण चाश्वानां राणास्फोटैश्च धन्विनाम् । गजं तं निहतं दृष्ट्वा निमिं चापि पराङ्मुखम्

घोड्यांच्या हेषारवात व धनुर्धरांच्या प्रत्यंचेच्या झंकारात, तो गज मारलेला आणि निमि पराङ्मुख झालेला पाहून।

Verse 68

सुराणां सिंहनादं च सन्नादितदिगंतरम् । जंभो जज्वाल कोपेन संदीप्त इव पावकः

दिशादिशांत घुमणारा देवांचा सिंहनाद ऐकून, जंभ क्रोधाने धगधगला—जणू प्रज्वलित अग्नीच।

Verse 69

ततः स कोपरक्ताक्षो ध्नुष्यारोप्य सायकम् । तिष्ठेति चाब्रवीत्तारं सारथिं चाप्यनंदयत्

मग क्रोधाने लाल डोळ्यांचा तो, धनुष्यावर बाण चढवून म्हणाला—“थांबा!” आणि सारथी ताऱ्यालाही उत्तेजित केले।

Verse 70

तमायांतमभिप्रेक्ष्य धनुष्याहितसा यकम् । शतक्रतुरदीनात्मा दृढमादत्त कार्मुकम्

धनुष्यावर बाण चढवून तो पुढे येत आहे असे पाहून, अडिग मनाचा शतक्रतु (इंद्र) दृढपणे आपले धनुष्य उचलून धरले।

Verse 71

बाणं च तैलधौताग्रमर्धचंद्रमजिह्मगम्

आणि त्याने असा बाण घेतला—तेलाने घासून उजळ केलेला अग्रभाग, अर्धचंद्राकार, आणि न वाकता सरळ जाणारा।

Verse 72

तेनास्यट सशरं चापं चिच्छेद बलवृत्रहा । अपास्य तद्धनुश्छिन्नं जंभो दानवनंदनः

त्या बाणाने बलवान् वृत्रहंत्याने बाणासह धनुष्य छेदिले। तुटलेले धनुष्य टाकून दानवांचा लाडका जंभ पुन्हा रणास सज्ज झाला।

Verse 73

अन्यत्कार्मुकादाय वेगवद्भारसाधनम् । शरांश्चाशीविषाकारांस्तैलधौताजिह्मगान्

मग त्याने दुसरे धनुष्य उचलले—वेगवान् व जड प्रत्यंचा पेलणारे. तसेच विषारी सर्पासारखे, तेलाने झळाळलेले, सरळ धावणारे बाणही घेतले।

Verse 74

शक्रं विव्याध दशभिर्जत्रुदेशे च पत्रिबिः । हृदये च त्रिभिश्चैव द्वाभ्यां च स्कन्धयोर्द्वयोः

त्याने शक्रास जत्रु-प्रदेशी दहा पिसाळ बाणांनी भेदिले, हृदयात तीनांनी, आणि दोन्ही खांद्यांत प्रत्येकी दोन बाण रोविले।

Verse 75

शक्रोपि दानवेन्द्राय बाणजालम भीरयन् । अप्राप्तान्दानवेन्द्रस्तु शराश्छक्रभुजेरितान्

शक्रानेही निर्भय होऊन दानवेन्द्रावर बाणजाळ सोडले. पण दानवराजाने शक्राच्या भुजेतून सुटलेले ते बाण पोहोचण्यापूर्वीच छेदून पाडले।

Verse 76

चिच्छेद शतधाऽकाशे शरैरग्निशिखोपमैः । ततश्च शरजालेन देवेन्द्रो दानवेश्वरम्

अग्निशिखेसारख्या बाणांनी त्याने आकाशातच ते शंभर तुकडे करून छेदिले. मग देवेन्द्राने घन शरजाळाने दानवेश्वरावर प्रहार केला।

Verse 77

आच्छादयत यत्नेन वर्षास्विव घनैर्नभः । दैत्योऽपि बाणजालेन विव्याध सायकैः शितैः

त्याने मोठ्या प्रयत्नाने आकाश जणू वर्षाकाळच्या मेघांनी झाकून टाकले. दैत्यानेही बाणांच्या जाळ्याने तीक्ष्ण शरांनी प्रत्याघात करून विद्ध केले.

Verse 78

यथा वायुर्घनाटोपं यदवार्यं दिशां मुखे । शक्रोऽथ क्रोधसंरंभान्न विशेषयते यदा

जसा वारा दिशांच्या समोर अडथळा न मानता मेघसमूह ढकलून नेतो, तसा शक्रही जेव्हा क्रोधाच्या उन्मेषाने ग्रासला जातो, तेव्हा तो भेद-बुद्धी व संयम ठेवत नाही.

Verse 79

दानवेन्द्रं तदा चक्रे गंधर्वास्त्रं महाद्भुतम् । ततोऽस्य तेजसा व्याप्तमभूद्गनगोचरम्

तेव्हा त्याने दानवेंद्रावर महाद्भुत गंधर्वास्त्राचा प्रयोग केला. त्या अस्त्राच्या तेजाने गनगोचर असा सर्व प्रदेश (आकाश/रणभूमी) व्यापून गेला.

Verse 80

गन्धर्वनगरैश्चापि नानाप्राकारतोरणैः । मुंचद्भिरद्भुताकारैरस्त्रवृष्टिं समंततः

त्या गंधर्वनगरांसह नाना प्रकारच्या प्राकार-तोरणांनी सजलेले दृश्य प्रकट झाले. अद्भुत आकारांची अस्त्रे सर्व बाजूंनी सुटू लागली आणि सर्वत्र अस्त्रवृष्टी सुरू झाली.

Verse 81

तयास्त्रवृष्ट्या दैत्यानां हन्यमाना महाचमूः । जंभं शरणमागच्छत्त्राहित्राहीति भारत

त्या अस्त्रवृष्टीने मारली जात असलेली दैत्यांची महाचमू ‘त्राही, त्राही’ असे आर्तपणे म्हणत, हे भारत, जंभाच्या शरणी आली.

Verse 82

ततो जंभो महावीर्यो विनद्य प्रहसन्मुहुः । स्मरन्साधुसमाचारं दैत्यानामभयं ददौ

तेव्हा महावीर्य जंभ गर्जना करून पुन्हा पुन्हा हसला; साधूंच्या सदाचाराचे स्मरण करून त्याने दैत्यांना अभयदान दिले।

Verse 83

ततोऽस्त्रं मौशलंनाम मुमोच सुमहाभयम् । अथोग्रमुसलैः सर्वमभवत्पूरितं जगत्

मग त्याने ‘मौशल’ नावाचे अत्यंत भयानक अस्त्र सोडले; आणि नंतर उग्र लोखंडी मुसळांनी जणू सारे जग भरून गेले।

Verse 84

तैश्च भग्नानि सर्वाणि गंधर्वनगराणि च । अथोग्रैक प्रहारेण रथमश्वं गजं सुरम्

त्या मुसळांनी गंधर्वांची नगरेही सर्व भंगली; मग एका उग्र प्रहाराने रथ, घोडे, हत्ती आणि योद्धे कोसळले।

Verse 85

चूर्णयामास तत्क्षिप्रं शतशोऽथ सहस्रशः । ततः सुराधिपः सक्रस्त्वाष्ट्रमस्त्रमुदैरयत्

त्याने क्षणार्धात वेगाने शेकडो व हजारो जणांना चूर्ण केले; तेव्हा देवाधिप शक्राने त्वाष्ट्र-अस्त्र उचलले।

Verse 86

संध्यमाने ततश्चास्त्रे निश्चेरुः पावकार्चिषः । ततो यंत्रमया विद्याः प्रादुरासन्सहस्रशः

ते अस्त्र संधान होताच अग्नीच्या ठिणग्या बाहेर पडल्या; आणि मग यंत्रमय विद्याही हजारोंच्या संख्येने प्रकट झाल्या।

Verse 87

तैर्यंत्रैरभवद्युद्धमंतरिक्षं वितारकम् । तैर्यंत्रैर्मौशलं भग्नं हन्यंते चासुरास्तदा

त्या यंत्रांनी युद्ध आकाशात सर्वत्र पसरले. त्याच यंत्रांनी मौशल अस्त्र भंगले आणि त्या वेळी असुरांचा संहार झाला.

Verse 88

शैलास्त्रं मुमुचे जंभो यंत्रसंघातचूर्णनम् । व्यामप्रमाणैरुपलैस्ततो वर्षः प्रवर्तत

जंभाने यंत्रसमूह चूर्ण करणारे शैलास्त्र सोडले. मग तत्क्षणी व्यामप्रमाण दगडांची मुसळधार वर्षा सुरू झाली.

Verse 89

त्वाष्ट्रोण निर्मितान्याशु यानि यंत्राणि भारत । तेनोपल निपातेन गतानि तिलशस्ततः

हे भारत! त्वष्ट्याने झटपट घडवलेली जी यंत्रे होती, ती त्या दगडांच्या आघाताने तिळासारखी तुकडे-तुकडे होऊन विखुरली.

Verse 90

ततः शिरस्सु देवानां शिलाः पेतुर्महाजवाः । दारयंत्यश्च वसुधां चतुरंगबलं च तत्

मग प्रचंड वेगाने शिळा देवांच्या मस्तकांवर कोसळल्या. त्या भूमी फाडीत आणि त्या चतुरंग सेनेलाही विदीर्ण करू लागल्या.

Verse 91

ततो वज्रास्त्रमकरोत्सस्राक्षः पुरंदरः । शिलामहार्षंव्यशीर्यत समंततः

तेव्हा सहस्राक्ष पुरंदर इंद्राने वज्रास्त्राचा प्रयोग केला. आणि ती प्रचंड शिळावृष्टी सर्व बाजूंनी चुरडून गेली.

Verse 92

ततः प्रशांतैः शैलास्त्रैर्जंभो भूधरसन्निभः । ऐषीकमस्त्रमकरोच्चूर्णितान्यपराक्रमः

तेव्हा पर्वतासारखा जंभ, आपली शैलास्त्रे शांत झालेली पाहून, घोर पराक्रमाने ऐषीक अस्त्राचा प्रयोग करू लागला; त्याने विरोधक चूर्ण झाले।

Verse 93

ऐषीकेणागमन्नाशं वज्रास्त्रं गिरिदारणम् । विजृंभत्यथ चैषीके परमास्त्रेऽतिदारुणे

ऐषीकामुळे गिरिदारण वज्रास्त्राचा नाश झाला; मग ते परम व अतिदारुण ऐषीक अस्त्र अधिकच प्रबळ होऊन विस्तारले।

Verse 94

जज्वलुर्देवसैन्यानि सस्यंदनगजानि च । दह्यमानेष्व नीकेषु तेजसास्त्रस्य सर्वतः

तेजसास्त्राच्या तेजाने सर्वत्र सैन्यदल जळू लागले, तेव्हा देवांची सेना रथ व गजांसह धगधगू लागली।

Verse 95

आग्नेयमस्त्रमकरोद्बलहा पाकशासनः । तेनास्त्रेण च तन्नाशमैषीकमगमत्तदा

तेव्हा बलहा, पाकशासन इंद्राने आग्नेय अस्त्राचा प्रयोग केला; त्या अस्त्राने ऐषीक अस्त्राचा नाश झाला।

Verse 96

तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे पावकास्त्रं व्यजृंभत । जज्वाल सेना जंभस्य रथः सारथिरेव च

ते अस्त्र प्रतिहत होताच पावकास्त्र प्रज्वलित झाले; जंभाची सेना, त्याचा रथ आणि सारथीही जळून उठले।

Verse 97

तः प्रतिहतास्त्रोऽसौ दैत्येंद्रः प्रतिभानवान् । वारुणास्त्रं मुमोचाथशमनं पावकार्चिषाम्

तेव्हा अस्त्र रोखले गेल्यावर तो तेजस्वी दैत्येंद्र पावकास्त्राच्या ज्वाळा शांत करणारे वारुणास्त्र सोडू लागला।

Verse 98

ततो जलधरैर्व्योम स्फुरद्विद्युल्लताकुलैः । गंभीराक्षसमाधारैश्चाभ्यपूर्यत मोदिनी

मग आकाश चमचमणाऱ्या विजेच्या लतांनी भरलेल्या मेघांनी व्यापले; आणि गंभीर गर्जना करणाऱ्या मुसळधार पावसाने मोदिनी (पृथ्वी) जलमय झाली।

Verse 99

करींद्रकरतुल्याभिर्धाराभिः पूरितं जगत् । शांतमाग्नेयमस्त्रं च विलोक्येंद्रश्चकार ह

हत्ती-राजाच्या सोंडेसारख्या धारांनी जग भरून गेले. अग्नेयास्त्र शांत झालेले पाहून इंद्राने मग तदनुसार उपाय केला।

Verse 100

वायव्यमस्त्रमतुलं तेन मेघा ययुः क्षयम् । वायव्यास्त्रबलेनाथ निर्धूते मेघमंडले

मग त्याने अतुल वायव्यास्त्र सोडले; त्याच्या बळाने मेघांचा क्षय झाला. वायव्यास्त्राच्या शक्तीने मेघमंडळ दूर होताच आकाश स्वच्छ झाले।

Verse 101

बभूवानाविलं व्योम नीलोत्पलदलप्रभम् । वायुना चातिरूपेण कंपिताश्चैव दानवाः

आकाश निर्मळ झाले, निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे तेजस्वी. आणि त्या अतिप्रबळ वाऱ्याने दानवही थरथरले।

Verse 102

न शेकुस्तत्र ते स्थातुं रणेऽपि बलिनोऽपि ये । जभस्ततोऽभवच्छौलो दशयोजनविस्तृतः

तेथे ते उभे राहू शकले नाहीत—बलवान असूनही, रणातही। तेव्हा दहा योजन पसरलेला शुभ्र, प्रज्वलित महापुंज प्रकट झाला.

Verse 103

मारुतप्रतिघातार्थं दानवानां बलाधिपः । नानाश्चर्यसमायुक्तो नानाद्रुमलतावृतः

वाऱ्याच्या आघातास प्रतिघात करण्यासाठी दानवांचा सेनापती एक अद्भुत रचना प्रकट करू लागला—नानाविध आश्चर्यांनी युक्त, विविध वृक्ष-लतांनी आच्छादित.

Verse 104

ततः प्रशमिते वायौ दैत्येंद्र पर्वताकृतौ । महाशनिं वज्रमयीं मुमोचाशु शतक्रतुः

नंतर वायू शांत झाल्यावर आणि दैत्येंद्र पर्वतासारखा आकार धारण केल्यावर, शतक्रतु इंद्राने शीघ्रच वज्रमयी महाशनी सोडली.

Verse 105

तयाशन्या पतितया दैत्यस्याच लरूपिणः । कंदराणि व्यशीर्यंतं समंतान्निर्झराणि च

त्या अशनीच्या प्रहाराने पर्वतरूप धारण केलेल्या दैत्याच्या कंदर्‍या तुटून-फुटून गेल्या, आणि सर्व बाजूंनी निर्झर-झरे उसळून बाहेर पडले.

Verse 106

ततः सा दानवेंद्रस्य शैलमाया न्यवर्तत । निवृत्तशैलमायोऽथ दानवेंद्रो मदोत्कटः

तेव्हा दानवेंद्राची ती शैलमाया निवृत्त झाली. शैलमाया थांबताच दानवेंद्र मदाने उन्मत्त होऊन अधिकच उग्र झाला.

Verse 107

बभूव कुंजरो भीमो महाशैलमयाकृतिः । ममर्द च सुरानीकं दंतैश्चाभ्यहनत्सुरान्

तो भीषण कुंजर झाला, जणू त्याची देहयष्टी महापर्वतासारखी होती। त्याने देवसेना चिरडली आणि दातांनी देवांवर प्रहार केला।

Verse 108

बभंज पृष्ठतः कांश्चित्करेणाकृष्य दानवः । ततः क्षपयतस्तस्य सुरसैन्यानि वृत्रहा

सोंडेने काहींना ओढून दानवाने पाठीमागून त्यांना चिरडून टाकले। मग वृत्रहा इंद्राने त्या दानवाच्या सैन्याचा संहार सुरू केला, शत्रुसैन्य क्षीण करू लागला।

Verse 109

अस्त्रं त्रैलोक्यदुर्धर्षं नारसिंहं मुमोच ह । ततः सिंहसस्राणि निश्चेरुर्मंत्रतेजसा

त्याने त्रैलोक्यात दुर्धर्ष असे नारसिंह अस्त्र सोडले. मग मंत्रतेजाच्या प्रखर सामर्थ्याने हजारो सिंह प्रकट झाले.

Verse 110

हृष्टदंष्ट्राट्टहासानि क्रकचाभनखानि च । तैर्विपाटितगात्रोऽसौ गजमायां व्यपोहयत्

उघडे दात व अट्टहासाने गर्जणारे, आणि करवतीसारख्या नखांचे ते सिंह त्याचे अवयव फाडू लागले. अशा रीतीने त्याची गजमाया—हत्तीचे मायिक रूप—नष्ट झाले.

Verse 111

ततश्चाशीविषो घोरोऽभवत्फणसमाकुलः । विषनिःश्वासनिर्दग्धसुरसैन्यमहारथः

मग तो घोर आशीविष सर्प झाला, अनेक फण्यांनी व्यापलेला. त्याच्या विषारी श्वासाने देवसेनेतील महारथी दग्ध झाले.

Verse 112

ततोऽस्त्रं गारुडं चक्रे शक्रः संप्रहरन्रॅणे । ततस्तस्माद्गरुत्मंतः सहस्राणि विनिर्ययुः

तेव्हा रणांगणात प्रहार करीत शक्र (इंद्र) यांनी गारुड-अस्त्र सोडले; आणि त्या अस्त्रातून सहस्रावधी गरुड प्रकट होऊन बाहेर पडले।

Verse 113

तैर्गरुत्मद्भिरासाद्य जंभं भुजगरूपिणम् । कृतस्तु संढशो दैत्यः सास्य माया व्यनश्यत

त्या गरुडांनी धडक देताच सर्परूप धारण केलेला जंभ दैत्य तुकडे-तुकडे झाला; आणि त्याचबरोबर त्याची माया नष्ट झाली।

Verse 114

मायायाम च प्रनष्टायां ततो जंभो महासुरः । चकार रूपमतुलं चंद्रादित्यपदानुगम्

माया नष्ट झाल्यावर तो महासुर जंभाने अतुलनीय असे रूप धारण केले, जे चंद्र-सूर्याच्या मार्गाइतके विशाल होते।

Verse 115

विवृत्तनयनो ग्रस्तुमियेष सुरपुंगवान् । ततोऽस्य प्रविशद्वक्त्र समहारथकुंजरा

डोळे फिरवीत तो असुरश्रेष्ठ देववीरांना गिळण्यास उद्यत झाला; तेव्हा त्या दलातील महा-रथ आणि गजराज त्याच्या मुखात घुसले।

Verse 116

सुरसेनाऽभवद्भीमं पातालोत्तालतालुकम् । सैन्येषु ग्रस्यमानेषु दानवेन बलीयसा

बलवान दानव सैन्याला गिळू लागल्यावर देवसेनेवर भीषण भय पसरला; त्याचे मुख उघड्या पाताळासारखे, वर उचललेल्या तालूसह अत्यंत दारुण दिसत होते।

Verse 117

शक्रो दीनत्वमापन्नः श्रांतवाहनवाहनः । कर्तव्यतां नाध्यगच्छत्प्रोवाचेदं जनार्दनम्

शक्र दैन्याला प्राप्त झाला; त्याचे वाहनही श्रांत झाले. काय करावे हे न कळून त्याने जनार्दन (विष्णू) यांस हे वचन सांगितले.

Verse 118

किमनंतरमेवास्ति कर्तव्यं नो विशेषतः । तदादिश घटामोऽस्य दानवस्य युयुत्सतः

आम्ही आत्ताच—विशेषतः—काय करावे? आज्ञा द्या; युद्धास उत्सुक असलेल्या या दानवाविरुद्ध ते आम्ही करून टाकू.

Verse 119

ततो हरिरुवाचेदं वज्रायुधमुदारधीः । न सांप्रतं रणं त्याज्यं शत्रुकातरभैरवम्

तेव्हा उदारबुद्धी हरिने वज्रधारीस सांगितले—“आता रण सोडण्याची वेळ नाही; शत्रू भयभीत व कातर झाला आहे.”

Verse 120

मा गच्छ मोहं मा गच्छ क्षिप्रमस्त्रं स्मर प्रभो । नारायणास्त्रं प्रयतः श्रुत्वेति मुमुचे स च

“मोहात जाऊ नकोस, भ्रमात जाऊ नकोस. हे प्रभो, शीघ्र अस्त्राचे स्मरण कर.” ‘नारायणास्त्र’ असे ऐकताच तोही एकाग्र होऊन ते सोडून दिले.

Verse 121

एतस्मिन्नंतरे दैत्यो विवृतास्योऽग्रसत्क्षणात् । त्रीणित्रीणि च लक्षाणि किंनरोरगरक्षसाम्

याच वेळी त्या दैत्याने तोंड पसरून क्षणार्धात—किन्नर, नाग आणि राक्षस यांचे—तीन-तीन लक्ष गिळून टाकले.

Verse 122

ततो नारायणास्त्रं च निपपातास्य वक्षसि । महास्त्रभिन्नहृदयः सुस्राव रुधिरं च सः

तेव्हा नारायणास्त्र त्याच्या वक्षस्थळी येऊन आदळले। त्या महास्त्राने हृदय विदीर्ण होऊन तो पुष्कळ रक्त सांडू लागला।

Verse 123

ततः स्वतेजसा रूपं तस्य दैत्यस्य नाशितंम् । ततश्चां तर्दधे दैत्यः कृत्वा हासं महोत्कटम्

मग स्वतःच्या तेजाने त्या दैत्याचे रूप नष्ट झाले। त्यानंतर तो महाभयंकर अट्टहास करून अदृश्य झाला।

Verse 124

गगनस्थः स दैत्येन्द्रः शस्त्राशनिमतींद्रियः । मुमोच सुरसैन्यानां सहारकरणीं पराम्

आकाशात स्थित तो दैत्येंद्र—ज्याच्या इंद्रिया शस्त्र व वज्रासारख्या—देवसैन्यांचा संहार करणारी परम शक्ती सोडू लागला।

Verse 125

तथा परश्वधांश्चक्रवज्रबाणान्समुद्गरान् । कुंतान्खड्गान्भिंडिपालानयोमुखगुडांस्तथा

त्याने परशु, चक्र, वज्र व बाण; तसेच गदा, कुंत, खड्ग, भिंडिपाल आणि लोहमुखी गुडही फेकले।

Verse 126

ववर्ष दानवो रोषादवध्यानक्षयानपि । तैरस्त्रैर्दानवोन्मुक्तैर्देवानीकेषु भीषणैः

क्रोधाने त्या दानवाने अवध्य व अक्षय अशा अस्त्रांचीही वर्षा केली। दानवाने सोडलेल्या त्या भीषण अस्त्रांनी देवसेनेच्या रांगा भयभीत झाल्या।

Verse 127

बाहुभिर्धरणी पूर्णा शिरोभिश्च सकुंडलैः । ऊरुभिर्गजहस्ताभैः करींद्रैश्चाचलोपमैः

भुजांनी पृथ्वी भरून गेली, आणि कुंडलधारी छिन्न शिरांनीही; हत्तीच्या सोंडेसारख्या ऊरूंनी, तसेच पर्वतासारखे पडलेल्या गजराजांनी।

Verse 128

भग्नेषा दंडचक्राक्षै रथैभिः सह । दुःसंचाराभवत्पृथ्वी मांसशोणितकर्दमा

दंड, चक्र व अक्ष तुटलेल्या रथांसह सर्वत्र पडले; मांस व रक्ताच्या चिखलामुळे पृथ्वी दुर्गम झाली।

Verse 129

रुधिरौघह्रदावर्ता गजदेहशिलोच्चया । कबंधनृत्यबहुला महा सुरप्रवाहिनी

महासुरांची ती महाप्रवाहिनी उसळली—रक्तप्रवाहाचे ह्रद व आवर्त तिचे; गजदेहांचे शिलास्तूप तिचे उंचवटे; आणि नाचणाऱ्या कबंधांनी तिचा विस्तार भरला होता।

Verse 130

श्रृगालगृध्रध्वांक्षाणां परमानंदकारिणी । पिशाचजातिभिः कीर्णं पीत्वाऽमिषं सशोणितम्

ती कोल्हे, गिधाडे व कावळ्यांना परम आनंद देणारी झाली; आणि पिशाचगणांनी भरून, रक्तासह मांस पिऊ लागली।

Verse 131

असंभ्रमाभिर्भार्याभिः सह नृत्यद्भिरुद्धता । काचित्पत्नी प्रकुपिता गजकुंभांतमौक्तिकैः

एक पत्नी क्रोधाने पेटून उन्मत्त झाली; निर्भय स्त्रियांसह नाचत, गजकुंभातील मोत्यांनी अलंकृत होती।

Verse 132

पिशाचो यत्र चाश्वानां खुरानेकत्र चाकरोत् । कर्णपूरेषु मोदंते पश्यंत्यन्याः सरोषतः

तेथे एका पिशाचाने घोड्यांचे खुर एकाच ठिकाणी गोळा केले. काही जण कर्णभूषणांत रमले, तर काही रागाने पाहात राहिले.

Verse 133

प्रसादयंति बहुधा महाकर्णार्थकोविदाः । केचिद्वदन्ति भो देवा भो दैत्याः प्रार्थयामहे

‘महाकर्ण’ याचा अर्थ जाणणारे कुशल जन त्याला अनेक प्रकारे प्रसन्न करू लागले. काही म्हणाले— “भो देवा! भो दैत्यांनो! आम्ही विनवितो!”

Verse 134

आकल्पमेवं योद्धव्यमस्माकं तृप्तिहेतवे । केचिदूचुरयं दैत्यो देवोयमतिमांसलः

“आमच्या तृप्तीसाठी अशाच रीतीने अखंड युद्ध करावे.” काही म्हणाले— “हा दैत्य, हा देव; आणि हा अतिशय मांसल आहे.”

Verse 135

म्रियते यदि संग्रामे धातुर्दद्भोऽपयाचितम् । केचिद्युध्यत्सु वीरेषु सृक्किणी संलिहंति च

“जर संग्रामात ‘आधार’ मेला, तर ‘दात’ न मागताच उरतो.” आणि काही जण—वीर लढत असतानाच—ओठ चाटत राहिले.

Verse 136

एतेन पयसा विद्मो दुर्जनः सुजनो यथा । केचिद्रक्तनदीनां च तीरेष्वास्तिक्यबुद्धयः

“याच ‘पेय’ाने आम्ही ओळखतो—दुर्जन कोण, सुजन कोण.” आणि काही आस्तिक बुद्धीचे जन रक्तनद्यांच्या तीरावर उभे राहिले.

Verse 137

पितॄन्देवांस्तर्पयंति शोणितैश्चामिषैः शुभैः । केचिदामिषराशिस्था दृष्ट्वान्यस्य करामिषम्

काही जण पितरांना व देवांना रक्त व उत्तम मांस अर्पून तृप्त करीत. तर काही मांसाच्या राशींवर उभे राहून दुसऱ्याच्या हातातील मांसाकडे लोभाने पाहत.

Verse 138

देहिदेहीति वाशांतो धनिनः कृपणा यथा । केचित्स्वयं प्रतृप्ताश्च दृष्ट्वा वै खादतः परान्

‘दे, दे’ असे ओरडत काही जण धनवानांसमोर कृपणांसारखे वागत. आणि काही जण स्वतः तृप्त असूनही, इतरांना खाताना पाहत तिथेच पाहत राहात.

Verse 139

सरोषमोष्ठौ निर्भुज्य पश्यंत्येवात्यसूयया । केचित्स्वमुदरं क्रुद्धा निंदंति ताडयंति च

काही जण रागाने ओठ चावून तीव्र मत्सराने पाहतच राहात. तर काही जण क्रुद्ध होऊन स्वतःच्या पोटालाच शिव्या देत आणि त्याला मारतही.

Verse 140

सर्वभक्षमभीप्संतस्तृप्ताः परधनं यथा । केचिदाहुरद्य एव श्लाघ्या सृष्टिस्तु वेधसः

सर्व काही भक्षण करण्याची इच्छा ठेवून, तृप्त असूनही ते परधनावर लोभ करणाऱ्यासारखे होते. काही म्हणाले, “आजही वेधसाची सृष्टी खरोखर स्तुत्य आहे.”

Verse 141

सुप्रभातं सुनक्षत्रं पूर्वमासीद्धृथैव तत् । एवं बहुविधालापे पलादानां ततस्ततः

पूर्वी उज्ज्वल प्रभात व शुभ नक्षत्र होते, तरी तो शुभसंकेत व्यर्थच ठरला. अशा नानाविध बोलण्यात पलादानांचे समूह इकडे-तिकडे फिरत राहिले.

Verse 142

अदृश्यः समरे जंभो देवाञ्ठस्त्रैरचूर्णयत् । ततः शक्रोधनेशश्च वरुणः पवनोऽनलः

समरात अदृश्य होऊन जंभाने शस्त्रांनी देवांना चूर्ण केले. तेव्हा शक्र (इंद्र), धनाध्यक्ष (कुबेर), वरुण, पवन (वायू) आणि अनल (अग्नी) प्रत्युत्तरास उठून उभे राहिले।

Verse 143

यमोऽथ निरृतिश्चापि दिव्यास्त्राणि महाबलाः । आकाशे मुमुचुः सर्वे दानवायाभिसंध्य तु

तेव्हा यम आणि निरृति हेही—महाबलवान—दिव्य अस्त्रे आकाशात सोडू लागले, आणि ती दानवावर लक्ष्य करून चालविली।

Verse 144

व्यर्थतां जग्मुरस्त्राणि देवानां दानवं प्रति । यथातिक्रूरचित्तानामार्ये कृत्यशतान्यपि

दानवाविरुद्ध देवांची अस्त्रे व्यर्थ ठरली; जसे अतिशय क्रूरचित्त लोकांसमोर आर्यांचे शेकडो सत्कर्मही निष्फळ होतात।

Verse 145

गतिं न विविदुश्चापि श्रांता दैत्याश्च देवताः । दैत्यास्त्रभिन्नसर्वांगा गावः शीतार्दिता इव

पुढची वाट कोणालाही कळेना; दैत्य आणि देवता दोघेही श्रांत झाले. दैत्यास्त्रांनी सर्वांग विदीर्ण होऊन ते जणू थंडीने पीडित गायींसारखे थरथरत होते।

Verse 146

परस्परं व्यलीयंत हाहाकिंभाविवादिनः । तामवस्थां हरिर्दृष्ट्वा देवाञ्छक्रमुवाचह

ते परस्परांपासून मागे सरकू लागले आणि व्याकुळ होऊन म्हणू लागले—“हाय! आता काय होईल?” ती अवस्था पाहून हरिने देवांना, विशेषतः शक्राला, संबोधून सांगितले।

Verse 147

अघोरमंत्रं स्मर देवराज अस्त्रं हि यत्पाशुपतप्रभावम् । रुद्रेण तुष्टेन तव प्रदत्तमव्याहतं वीरवराभिघाति

हे देवराजा, अघोरमंत्राचे स्मरण कर; हे पाशुपत-प्रभावयुक्त अस्त्र आहे. तुष्ट रुद्राने तुला दिलेले हे अव्याहत असून श्रेष्ठ वीरांनाही पाडते.

Verse 148

एवं स शक्रो हरिबोधितस्तदा प्रणम्य देवं वृषकेतुमीश्वरम् । समाददे बाणममित्रघातनं संपूजितं दैवरणेऽर्द्धचंद्रम्

हरिने बोध केल्यावर शक्राने वृषकेतुध्वजधारी ईश्वराला प्रणाम केला. मग दैवरणात पूजिलेले, अर्धचंद्रचिन्हित, शत्रुघातक बाण त्याने स्वीकारले.

Verse 149

धनुष्यजय्ये विनियोज्य बुद्धिमान्न्ययोजयत्तत्र अघोरमंत्रम्

धनुष्याच्या विजयकारी प्रहारात बुद्धिमानाने एकाग्र बुद्धी लावून तेथेच अघोरमंत्राचा विनियोग केला.

Verse 150

ततो वधायाशु मुमोच तस्य वा आकृष्य कर्णांतमकुंठदीधितिम् । अथासुरः प्रेक्ष्य महास्त्रमापतद्विसृज्य मायां सहसा व्यवस्थितः

मग त्याचा वध करण्यासाठी त्याने त्वरेने ते महास्त्र सोडले—कानापर्यंत ओढून, ज्याची दीप्ती कुंठित नव्हती. ते प्रचंड अस्त्र येताना पाहून असुराने सहसा माया सोडली व ठाम उभा राहिला.

Verse 151

प्रवेपमानेन मुखेन युज्यताचलेन गात्रेण च संभ्रमाकुलः । ततस्तु तस्यास्त्रवराभिमंत्रितः शरोर्धचंद्रः प्रसभं महारणे

त्याचे मुख थरथरत होते आणि शरीर डळमळत होते; तो घबराटीने व्याकुळ झाला. तेव्हा महारणात मंत्राभिमंत्रित, अर्धचंद्राकार, श्रेष्ठ अस्त्ररूप बाण त्याच्यावर प्रचंड वेगाने धावला.

Verse 152

पुरंदरस्येष्वसनप्रमुक्तो मध्यार्कविंवं वपुषा विडंबयन्

पुरंदर (इंद्र) यांच्या धनुषातून सुटलेला तो बाण आपल्या तेजाने मध्यान्हसूर्यमंडळालाही जणू उपहासाने झाकोळीत होता।

Verse 153

किरीटकूटस्फुरकांतिसंकुलं सुगंधिनानाकुसुमाधिवासितम् । प्रकीर्णधूमज्वलनाभमूर्धजं न्यपातयज्जंभिशिरः सकुंडलम्

उंच मुकुटाच्या झळाळत्या कांतीने भरलेले, नानाविध पुष्पांच्या सुगंधाने सुवासित, विखुरलेल्या धुराने वेढलेल्या ज्वालेसारख्या केशांनी युक्त—कुंडलांसह जंभाचे शिर इंद्राच्या बाणाने छिन्न होऊन खाली कोसळले।

Verse 154

तस्मिन्निंद्रहते जंभे प्रशशंसुः सुरा बहु । वासुदेवोऽपि भगवान्साधु साध्विति चाब्रवीत्

इंद्राने जंभाचा वध केल्यावर देवांनी त्याची फार स्तुती केली; आणि भगवान वासुदेवांनीही “साधु, साधु!” असे उद्गार काढले।

Verse 155

ततो जंभं हतं दृष्ट्वा दानवेन्द्राः पराङ्मुखाः । सर्वे ते भग्नसंकल्पा दुद्रुवुस्तारकं प्रति

मग जंभ मारला गेला हे पाहून दानवांचे नायक पाठ फिरवून गेले; त्यांचा निर्धार मोडला आणि ते सर्व तारकाकडे पळून गेले।

Verse 156

तांश्च त्रस्तान्समालोक्य श्रुत्वा स चतुरो हतान् । सारथिं प्रेरयामास याहींद्रं लघु संगरे

त्यांना घाबरलेले पाहून आणि चार जण मारले गेले असे ऐकून दैत्यराजाने सारथ्याला हुकूम दिला—“रणात लवकर इंद्राकडे चल!”

Verse 157

तथेत्युक्त्वा स च प्रायात्तारके रथमास्थिते । सावलेपं च सक्रोधं सगर्वं सपराक्रमम्

“तथास्तु” असे म्हणत सारथी निघाला; तारक रथावर आरूढ झाला। तो उद्धट, क्रोधी, गर्विष्ठ आणि पराक्रमास उत्सुक होता।

Verse 158

साविष्कारं सधिक्कारं प्रयातो दानवेश्वरः । स युक्तं रथमास्थाय सहस्रेण गरुत्मताम्

दानवांचा अधिपती उघडपणे पुढे निघाला व धिक्कार करीत गेला। युक्त रथावर चढून तो गरुडसदृश सहस्र अश्वांसह प्रस्थान केला।

Verse 159

सर्वायुधपरिष्कारं सर्वास्त्रपरिरक्षितम् । त्रैलोक्यऋद्धिसंपन्नं कल्पांतांतकनादितम्

तो रथ सर्व आयुधांनी सज्ज व सर्व अस्त्रांनी संरक्षित होता। त्रैलोक्यसमृद्धीने संपन्न होऊन तो कल्पांताच्या संहारकाच्या गर्जनेसारखा निनादत होता।

Verse 160

सैन्येन महता युक्तो नादयन्विदिशो दिशः । सहस्राक्षश्च तं दृष्ट्वा त्यक्त्वा वाहनदंतिनम्

तो विशाल सैन्यासह निघाला, दिशा व विदिशा निनादत होत्या। त्याला पाहून सहस्राक्ष इंद्राने आपला वाहन ऐरावत हत्ती सोडून दिला।

Verse 161

रथं मातलिना युक्तं तप्तहेमपरिष्कृतम् । चतुर्योजनविस्तीर्णं सिद्धसंघपरिष्कृतम्

मातलीने युक्त केलेला तो रथ तप्त सुवर्णाने अलंकृत होता। चार योजन रुंद, सिद्धसंघांनी शोभित व सेवित असा तो अत्यंत भव्य होता।

Verse 162

गंधर्वकिंनरोद्गीतमप्सरोनृत्यसंकुलम्

तेथे गंधर्व-किन्नरांच्या गीतांचा निनाद होत होता आणि अप्सरांच्या नृत्याने ते भरून गेले होते।

Verse 163

सर्वायुधमहाबाधं महारत्नसमाचितम् । अध्यतिष्ठत्तं रथं च परिवार्य समंततः

सर्व प्रकारच्या आयुधांनी अत्यंत दुर्जेय व महारत्नांनी जडित त्या रथाला सर्व बाजूंनी वेढून, तो त्यावर आरूढ झाला व त्यावर स्थिर उभा राहिला।

Verse 164

दांशिता लोकपालाश्च तसथुः सगरुडध्वजाः । ततश्चचाल वसुधा ववौ रूक्षो मरुद्गणैः

गरुडध्वजांसह लोकपाल सज्ज होऊन उभे राहिले; तेव्हा वसुधा हलली आणि मरुद्गणांसह रूक्ष वारा वाहू लागला।

Verse 165

चेलुश्च सागराः सप्त तथाऽनश्यद्रवेः प्रभा । ततो जज्वलुरस्त्राणि ततोऽकंपंत वाहनाः

सातही सागर उसळू लागले आणि सूर्याची प्रभा म्लान झाली; मग अस्त्रे प्रज्वलित झाली आणि मग वाहने थरथर कापू लागली।

Verse 166

ततः समस्तमुद्वृत्तं ततोदृस्यत तारकः । एकतस्तारको दैत्यः सुरसंघास्तथैकतः

तेव्हा सर्वत्र उलथापालथ झाली; मग तारक दिसून आला—एका बाजूस दैत्य तारक आणि दुसऱ्या बाजूस देवांचा संघ उभा होता।

Verse 167

लोकावसाद मेकत्र लोकोद्धरणमेकतः । चराचराणि भूतानि भयविस्मयवंति च

एका बाजूस लोकांचा विनाश, तर दुसऱ्या बाजूस लोकांचे उद्धरण व परित्राण होते। चराचर सर्व भूतप्राणी भय व विस्मयाने व्याकुळ झाले।

Verse 168

प्रशशंसुः सुराः पार्थ तदा तस्मिन्समागमे

तेव्हा, हे पार्थ, त्या महान् समागमात देवांनी स्तुती व प्रशंसा केली।

Verse 169

अस्त्राणि तेजांसि धनानि योधा यशो बलं वीरपराक्रमाश्च । सत्त्वौजसान्यंग बभूवुरेषां देवासुराणां तपसः परं तु नः

त्यांची अस्त्रे, तेज, धन, योद्धे, यश, बल व वीरपराक्रम—तसेच सत्त्व व ओज प्रकट झाले; पण देव आणि असुर दोघांसाठीही तप हेच परम श्रेष्ठ बल ठरले।

Verse 170

अथाभिमुखमायांतं देवा विनतर्पवभिः । बाणैरनलकल्पाग्रार्विव्यधुस्तारकं प्रति

मग तारक समोरासमोर येऊ लागला तेव्हा देवांनी त्याला बाणांनी भेदले—अग्निसमान ज्वलंत अग्र असलेले, झुकलेल्या पर्वतशिखरांसारखे कठोर व तीक्ष्ण।

Verse 171

स तानचिंत्य दैत्येंद्रो देवबाणक्षतान्हृदि । बाणैर्व्योम दिशः पृथ्वीं पूरयामास दानवः

परंतु तो दैत्येंद्र अचिंत्यच राहिला; देवांच्या बाणांनी हृदयात जखमी होऊनही त्याने आपल्या बाणवृष्टीने आकाश, दिशा आणि पृथ्वी भरून टाकली।

Verse 172

नारायणं च सप्तत्या नवत्या च हुताशनम् । दशभिर्मारुतं मूर्ध्नि यमं दशभिरेव च

त्या दैत्याने नारायणास सत्तर बाणांनी, हुताशन अग्नीस नव्वद बाणांनी; मारुतास मस्तकी दहा आणि यमासही दहा बाणांनी विद्ध केले।

Verse 173

धनदं चैव सप्त्या वरुणं च तथाष्टभिः । विंशत्या निरृतिं दैत्यः पुनश्चाष्टभिरेव च

दैत्याने धनद (कुबेर) यास सात बाणांनी, वरुणास आठ बाणांनी; निरृतिला वीस बाणांनी विद्ध केले आणि पुन्हा आठ बाणही मारले।

Verse 174

विव्याध पुनरेकैकं दशभिर्मर्मभेदिभिः । तथा च मातलिं दैत्यो विव्याध त्रिभिराशुगैः

पुन्हा त्याने प्रत्येकास मर्मभेदी दहा-दहा बाणांनी विद्ध केले; तसेच दैत्याने मातलीलाही तीन वेगवान बाणांनी घायाळ केले।

Verse 175

गरुडं दशभिश्चैव महिषं नवभिस्तथा । पुनर्दैर्त्योऽथ देवानां तिलशो नतपर्वभिः

त्याने गरुडास दहा बाणांनी आणि महिषास नऊ बाणांनी विद्ध केले; मग दैत्याने पर्वतशिखरांच्या प्रहारासारख्या बाणवृष्टीने देवांना जणू तुकडे-तुकडे करून टाकले।

Verse 176

चकार वर्मजालानि चिच्छेद च धनूंषि च । ततो विकवचा देवा विधनुष्काः प्रपीडिताः

त्याने कवचांची जाळी रचली आणि त्यांची धनुष्येही छेदून टाकली; त्यामुळे देव कवचरहित व धनुष्यरहित होऊन फारच पीडित झाले।

Verse 177

चापान्यन्यानि संगृह्य यावन्मुंचंति सायकान् । तावद्बाणं समाधाय कालानलसमप्रभम्

ते इतर धनुष्ये गोळा करून जोवर बाण सोडीत होते, तोवर त्याने कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी असा एक बाण धनुष्यावर चढविला।

Verse 178

ताडयामास शक्रं स हृदि सोपि मुमोचह । ततोंऽतरिक्षमालोक्य दृष्ट्वा सूर्यशताकृती

त्याने शक्र (इंद्र) याच्या हृदयावर प्रहार केला; आणि त्यानेही आपले अस्त्र सोडले. मग आकाशाकडे पाहून त्याने शंभर सूर्यांसारखी तेजस्वी आकृती पाहिली।

Verse 179

तार्क्ष्यविष्णू समाजघ्ने शराभ्यां तावमुह्यताम् । प्रेतनाथस्य वह्नेश्च वरुणस्य शितैः शरैः

त्याने तार्क्ष्य (गरुड) आणि विष्णू—दोघांनाही—दोन बाणांनी एकत्र घायाळ केले, आणि ते दोघेही मोहग्रस्त झाले. मग प्रेतनाथ (यम), अग्नी व वरुण यांना तीक्ष्ण शरांनी आक्रमिले।

Verse 180

निरृतेश्चाकरोत्कार्यं भीतबीतं विमोहयन् । निरुच्छ्वासं समाहृत्य चक्रे बाणैः समीरणम्

त्याने निरृतिला भयभीत करून पूर्णतः व्याकुळ व मोहग्रस्त केले; आणि श्वास आत ओढून बाणवृष्टीने त्याने वाऱ्यालाही थांबविले।

Verse 181

ततः प्राप्य हरिः संज्ञां प्रोत्साह्य च दिशां पतीन् । बाणेन सारथेः कायाच्छिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम्

मग हरिने शुद्धीवर येऊन दिक्पालांना प्रोत्साहन दिले; आणि बाणाने सारथ्याच्या देहापासून कुंडलयुक्त शिर छेदून घेतले।

Verse 182

धूमकेतोर्ज्वलात्क्रुद्धस्तस्य च्छित्त्वा न्यपातयत् । दैत्यराजकिरीटयं च चिच्छेद वासवस्ततः

ज्वलंत धूमकेतूवर क्रुद्ध होऊन वासवाने रणांगणी त्याला छेदून पाडले; आणि मग दैत्यराजाचा मुकुटही फोडून टाकला।

Verse 183

धनेशश्च धनुः क्रुद्धो बिभेदबहुधा शरैः । वायुश्चक्रे च तिलशो रथं वा क्षोणिकूबरम्

तेव्हा क्रुद्ध धनेशाने बाणांनी धनुष्य अनेक तुकड्यांत फोडले; आणि वायूने क्षोणिकूबराचा रथ तिळासारखा चुरडून विखुरला।

Verse 184

निरृतिस्तिलशो वर्ण चक्रे बाणैस्ततो रणे । कृत्वैतदतुलं कर्मतिष्ठतिष्ठेति चाब्रुवन्

मग रणात बाणांनी निरृतिला तिळातिळ करून टाकले. हे अतुल कर्म करून ते ओरडले—“ठाम रहा, ठाम रहा!”

Verse 185

लिहंतः सृक्किणीं देवा वासुदेवादयस्तदा । दृष्ट्वा तत्कर्म देवानां तारकोऽतुलविक्रमः

तेव्हा वासुदेव आदी देव ओठ चाटत देवांचे ते पराक्रमकर्म पाहू लागले; आणि अतुल पराक्रमाचा तारकही तेच पाहत होता।

Verse 186

मुमोच मुद्गरं भीमं सहस्राक्षाय संगरे । दृष्ट्वा मुद्गरमायांतमनिवार्यं रणाजिरे

त्याने संग्रामात सहस्राक्षावर भीषण मुद्गर फेकला. रणांगणात तो अटळ मुद्गर धावत येताना पाहून…

Verse 187

रथादाप्लुत्य धरणीमगमत्पाकशासनः । मुद्गरोऽपि रथोपस्थे पपात परुषस्वनः

पाकशासन रथावरून उडी घेऊन भूमीवर उतरला; आणि कठोर गर्जना करणारा मुद्गरही रथासनावर कोसळला.

Verse 188

स रथं चूर्णयामास न ममार च मातलिः । गृहीत्वा पट्टिशं दैत्यो जधानोरसि केशवम्

त्याने रथ चुरडून टाकला, तरी मातलि मेला नाही; मग पट्टिश (युद्धकुऱ्हाड) घेऊन दैत्याने केशवाच्या उरावर घाव घातला.

Verse 189

स्कन्धे गरुत्मतः सोऽपि निषसाद विचेतनः । खड्गेन राक्षसेन्द्रं च भित्त्वा भूमावपातयत्

तोही गरुडाच्या खांद्यावर बेशुद्ध होऊन कोसळला; मग खड्गाने राक्षसराजाला फाडून त्याला भूमीवर पाडले.

Verse 190

यमं च पातयामास भूमौ दैत्यो मुखे हतम् । वह्निं च भिंडिपालेन चक्रे हत्वा विचेतनम्

दैत्याने यमाच्या मुखावर घाव घालून त्याला भूमीवर पाडले; आणि भिंडिपाल (जड भाला) ने वह्नीलाही मारून बेशुद्ध केले.

Verse 191

वायुं पदा तदाक्षिप्य पातयामास भूतले । धनेशं तद्धनुष्कोट्या कुट्टयामास कोपनः

त्याने पायाने लाथ मारून वायूला झटकून भूमीवर पाडले; आणि क्रोधाने धनुष्याच्या टोकाने धनेश (कुबेर) याला कुटले.

Verse 192

ततो देवनिकायानामेकैकं क्षणमात्रतः । तेषामेव जघानासौ शस्त्रैर्बालान्यथा गुरुः

तेव्हा त्याने देवगणांना क्षणमात्रात एकेक करून शस्त्रांनी पाडले; जसा गुरु लहान बालकांना शिस्त लावितो तसा।

Verse 193

लब्धसंज्ञस्ततो विष्णुश्चक्रं जग्राह दुर्धरम् । रानवेंद्रवसामेदोरुधिरेणाभिरंजितम्

मग शुद्धीवर येताच विष्णूंनी आपले दुर्धर चक्र उचलले; ते दानवराजाच्या वसा, मज्जा व रक्ताने रंजित झालेले होते।

Verse 194

मुमोच दानवेंद्रस्य दृढं वक्षसि केशवः । पपात चक्रं दैत्यस्य पतितं भास्करद्युति

केशवाने दानवराजाच्या दृढ वक्षावर जोराने चक्र सोडले; आणि दैत्याचे भास्करद्युती चक्रास्त्र तो पडताच खाली कोसळले।

Verse 195

व्यशीर्यताथ कायेऽस्य नीलोत्पलमिवाश्मनि । ततो वज्रं महेन्द्रोऽपि प्रमुमोचार्चितं चिरम्

त्याचे शरीर तुटून-फुटून गेले, जसे दगडावर चिरडलेले निळे कमळ। मग महेंद्रानेही दीर्घकाळ पूजिलेले वज्र सोडले।

Verse 196

तस्मिञ्जयाशा शक्रस्य दानवेन्द्राय संयुगे । तारकस्य च संप्राप्य शरीरं शौर्यशालिनः

दानवराजाशी त्या संग्रामात शक्राची विजयाची आशा दृढ झाली; आणि शौर्यशाली तारकाचे शरीरही रणात आघातास प्राप्त झाले।

Verse 197

विशीर्यत विकीर्णार्चिः शतधा खण्डशो गतम् । ततो वायुरदीनात्मा वेगेन महता नदन्

ते शतशः तुकडे होऊन फुटले, त्याच्या ज्वाला सर्वत्र विखुरल्या. तेव्हा अदीनचित्त वायू महावेगाने गर्जत पुढे धावला.

Verse 198

ज्वलितज्वलनाभासमंकुशं प्रमुमोच ह । विशीर्णं तस्य तच्चांगे दृष्ट्वा वायुर्महारुषा

त्याने अग्निसारखा ज्वलंत अंकुश सोडला. तो वायूच्या अंगावर तुटून चुरचुर झाला—हे पाहून वायू महाक्रोधाने पेटला.

Verse 199

ततः शैलेन्द्रमुत्पाट्य पुष्पितद्रुमकंदरम् । चिक्षेप दानवेन्द्राय दशयोजनविस्तृतम्

मग त्याने फुललेल्या वृक्षांनी भरलेल्या गुहांसह पर्वतराज उपटून काढला आणि दहा योजन विस्तारलेला तो महापिंड दानवराजावर फेकला.

Verse 200

महीधरं तमायांतं सस्मितं दैत्यपुंगवः । जग्राह वामहस्तेन बालः कन्दुकलीलया

तो पर्वतासारखा गोळा पुढे येताच, स्मितहास्य करीत दैत्यश्रेष्ठ त्या दिव्य बालाने डाव्या हाताने तो असा पकडला, जसा बालक चेंडूच्या खेळात पकडतो.