Sukta 6

Mantra 1

महाँ इन्द्रो य ओजसा पर्जन्यो वृष्टिमाँ इव । स्तोमैर्वत्सस्य वावृधे ॥

इंद्र आपल्या ओजाने महान आहे; वृष्टीने परिपूर्ण पर्जन्यासारखा. आमच्या स्तोत्रांनी तो वाढतो; जसा वत्साच्या आत पोसलेले जीवन वाढते तसा.

Mantra 2

प्रजामृतस्य पिप्रतः प्र यद्भरन्त वह्नयः । विप्रा ऋतस्य वाहसा ॥

ऋताचे वाहक विप्र—वह्नयः—ऋतात प्रजा (संतती) यांचे पोषण पुढे आणतात तेव्हा, ऋतस्य वाहसा (सत्य वाहन/बल) याने ते तिला पुढे नेतात.

Mantra 3

कण्वा इन्द्रं यदक्रत स्तोमैर्यज्ञस्य साधनम् । जामि ब्रुवत आयुधम् ॥

कण्वांनी स्तोत्रांनी इंद्राला यज्ञाचे साधन—सफल शक्ती—म्हणून घडविले, तेव्हा ते आप्तासारखे बोलत वाणीचे आयुध घडवीत होते.

Mantra 4

समस्य मन्यवे विशो विश्वा नमन्त कृष्टयः । समुद्रायेव सिन्धवः ॥

त्याच्या दिव्य मन्यु (तेजस्वी उत्कट आवेग) पुढे सर्व लोक नतमस्तक होतात; जसे नद्या समुद्राकडे झुकत वाहतात.

Mantra 5

ओजस्तदस्य तित्विष उभे यत्समवर्तयत् । इन्द्रश्चर्मेव रोदसी ॥

हेच त्याच्या ज्वलंत ऊर्जेचे ओज आहे: त्याने दोन्ही लोकांना फिरवून एकत्र आणले; इंद्राने द्यावा–पृथिवीला जणू एका चर्मात गुंडाळल्याप्रमाणे एकवटले.

Mantra 6

वि चिद्वृत्रस्य दोधतो वज्रेण शतपर्वणा । शिरो बिभेद वृष्णिना ॥

वृत्र डोलत-उठत प्रतिकार करीत असतानाही, इंद्राने शत-पर्व असलेल्या वज्राने, आपल्या वृष्णि-बलाने, त्याचे शिर फोडले.

Mantra 7

इमा अभि प्र णोनुमो विपामग्रेषु धीतयः । अग्नेः शोचिर्न दिद्युतः ॥

या धीत्या (प्रेरणा) आम्ही पुढे ढकलून प्रवर्तित करतो—विपांच्या (द्रष्ट्यांच्या) अग्रभागी; त्या अग्नीच्या शोचि (ज्वाला)प्रमाणे, अंतर्ज्योतीच्या विद्युत्‌प्रमाणे दीप्त होतात.

Mantra 8

गुहा सतीरुप त्मना प्र यच्छोचन्त धीतयः । कण्वा ऋतस्य धारया ॥

गुहेत स्थित असूनही, या धीत्या आपल्या आत्म-स्वभावानेच पुढे येऊन जळू लागतात; कण्वगण त्यांना ऋत (सत्य-व्यवस्था) यांच्या धाराप्रवाहाने आणतात.

Mantra 9

प्र तमिन्द्र नशीमहि रयिं गोमन्तमश्विनम् । प्र ब्रह्म पूर्वचित्तये ॥

त्या इंद्रापर्यंत आम्ही पोहोचू—गोमंत (प्रकाश-किरणांनी समृद्ध) आणि अश्विन (वेगवान शक्तियुक्त) रयि (समृद्धी) प्राप्त करू; आणि प्राचीन चित्त जागृत व्हावे म्हणून ब्रह्म (मंत्र-वाणी)ही पुढे जावो.

Mantra 10

अहमिद्धि पितुष्परि मेधामृतस्य जग्रभ । अहं सूर्य इवाजनि ॥

मीच, पित्याच्या परिघातून, ऋताची मेधा हस्तगत केली आहे; मी सूर्याप्रमाणे जन्मलो आहे—उदयमान, निर्मळ आणि अधिराज्य-प्रकाशात.

Mantra 12

ये त्वामिन्द्र न तुष्टुवुॠषयो ये च तुष्टुवुः । ममेद्वर्धस्व सुष्टुतः ॥

हे इंद्रा! ऋषींनी तुझी स्तुती केली नसेल तरी, किंवा केली असेल तरी—सुष्टुत होऊन माझ्यासाठीच वाढ; सम्यक् उच्चाराच्या प्रत्युत्तरात माझ्यात तुझे बळ वाढव.

Mantra 13

यदस्य मन्युरध्वनीद्वि वृत्रं पर्वशो रुजन् । अपः समुद्रमैरयत् ॥

जेव्हा त्याचा क्रोध-बल मार्गावर पुढे झेपावला, वृत्राला अवयवावयवाने चिरडीत, तेव्हा त्याने अपः (जल) गतिमान केली—समुद्राची परिपूर्णता उद्वेलित केली.

Mantra 14

नि शुष्ण इन्द्र धर्णसिं वज्रं जघन्थ दस्यवि । वृषा ह्युग्र शृण्विषे ॥

हे इंद्रा! तू शुष्ण दस्युवर वज्र खाली घालून त्याचा संहार केला. तू वृषभ आहेस—उग्र, श्रवणीय व प्रत्युत्तर देणारा—अप्रतिहत पराक्रमवान.

Mantra 15

न द्याव इन्द्रमोजसा नान्तरिक्षाणि वज्रिणम् । न विव्यचन्त भूमयः ॥

स्वबळाने ना द्यौः, ना अंतरिक्ष, ना पृथ्वीच्या आधारभूमी—वज्रधारी इंद्राला सामावून घेऊ शकतात. त्याचे ओज जगांच्या मापमर्यादेपलीकडे आहे.

Mantra 17

य इमे रोदसी मही समीची समजग्रभीत् । तमोभिरिन्द्र तं गुहः ॥

ज्याने या दोन महान् रोदसी—द्यौ आणि पृथ्वी—यांना सम्यक् सम्मुख करून एकत्र धरले, त्याला, हे इंद्रा, तू तमांनी गुहेत लपविले—प्रकाशात प्रकट होण्यास प्रतीक्षारत गूढ शक्ती.

Mantra 18

य इन्द्र यतयस्त्वा भृगवो ये च तुष्टुवुः । ममेदुग्र श्रुधी हवम् ॥

हे इंद्रा, जे यतयः (साधक-प्रयत्नशील) आहेत, जे भृगु आहेत, आणि ज्यांनी तुझी स्तुती केली आहे—हे उग्र, माझा हा हव (आह्वान) निश्चयाने ऐक. त्यांची प्राचीन आकांक्षा आता माझ्यात जागृत होवो.

Mantra 20

या इन्द्र प्रस्वस्त्वासा गर्भमचक्रिरन् । परि धर्मेव सूर्यम् ॥

हे इंद्रा, जे प्रस्वस्त्वासाः (अग्रसर शक्ती) आहेत, त्यांनी तुला गर्भयुक्त रूपाने घडविले—जणू ऋत (धर्म-नियम) यांच्या परिघात सूर्याला वेढून ठेवले; जेणेकरून प्रकाश धारण होईल, सुरक्षित राहील, आणि आपल्या अंतरी प्रकट होण्यासाठी सिद्ध होईल.

Mantra 22

तवेदिन्द्र प्रणीतिषूत प्रशस्तिरद्रिवः । यज्ञो वितन्तसाय्यः ॥

हे इंद्रा, तुझ्या प्रणीतीत (नेतृत्व-प्रेरणेत)च प्रशस्ती आणि सन्मार्ग आहे, हे अद्रिवः (शिला-धारका)। आणि यज्ञ आपल्या पूर्ण विस्ताराने वितानित झाला आहे—जेणेकरून अंतः-आहुती आपल्या ध्येयापर्यंत कुशलतेने पोहोचेल.

Mantra 23

आ न इन्द्र महीमिषं पुरं न दर्षि गोमतीम् । उत प्रजां सुवीर्यम् ॥

हे इंद्रा, आमच्याकडे ये—महान् पोषणशक्ती (महीमिष) घेऊन, किरण/गो-समृद्ध गोमती पुरासारख्या दृढ दुर्गाप्रमाणे; आणि आम्हाला प्रजा (सत्संतती) व सुवीर्य—वीरपराक्रमाची परिपूर्णता—हीही प्रदान कर.

Mantra 24

उत त्यदाश्वश्व्यं यदिन्द्र नाहुषीष्वा । अग्रे विक्षु प्रदीदयत् ॥

आणि ती अश्व-जन्य शीघ्र शक्ती—हे इंद्रा, नहुष-जनसमूहांत—तू तिला कुळांमध्ये अग्रभागी प्रज्वलित केलेस; तू मानवसमष्टीत प्रगतीचा अग्रदीप पेटवितोस.

Mantra 26

यदङ्ग तविषीयस इन्द्र प्रराजसि क्षितीः । महाँ अपार ओजसा ॥

जेव्हा, हे इंद्रा, तू अधिक तविषीयस (अधिक तीव्र सामर्थ्यवान) होऊन बळात प्रबळ होतोस आणि क्षिती (निवासस्थाने) यांवर प्रराजसि—अधिराज्य करतोस—तेव्हा तू महान् आहेस, आपल्या ओजात अपार; तू आपल्या स्वबळतेजाने आत्म-स्वामित्वाचे क्षेत्र विस्तारतोस.

Mantra 27

तं त्वा हविष्मतीर्विश उप ब्रुवत ऊतये । उरुज्रयसमिन्दुभिः ॥

हे उरुज्रयस् (विस्तीर्ण प्रवाह-वेगाचा धारक), हवि धारण करणाऱ्या प्रजा सोमबिंदूंनी युक्त होऊन रक्षणासाठी तुला जवळ बोलावितात.

Mantra 28

उपह्वरे गिरीणां संगथे च नदीनाम् । धिया विप्रो अजायत ॥

पर्वतांच्या उपह्वरांत (निकट गुहा/आश्रयांत) आणि नद्यांच्या संगमस्थानी, धिया (अंतर्दृष्टी) यांच्या बळाने विप्र (ऋषी) जन्मास येतो.

Mantra 29

अतः समुद्रमुद्वतश्चिकित्वाँ अव पश्यति । यतो विपान एजति ॥

येथून चिकित्वान् (ज्ञानी) समुद्र आणि वर उसळणाऱ्या उंचींकडे अवलोकन करतो—जिथून विपान (पान करणारा) कंपित होऊन गतिमान होतो.

Mantra 30

आदित्प्रत्नस्य रेतसो ज्योतिष्पश्यन्ति वासरम् । परो यदिध्यते दिवा ॥

तेव्हा खरोखरच ते प्राचीन रेतस् (बीज-शक्ती) यांच्या ज्योतीने वासर—दिवस—पाहतात; जेव्हा ते द्यौ (स्वर्गात) पलीकडे प्रज्वलित होते.

Mantra 31

कण्वास इन्द्र ते मतिं विश्वे वर्धन्ति पौंस्यम् । उतो शविष्ठ वृष्ण्यम् ॥

हे इंद्रा, कण्व—सर्व—तुझी मति, तुझे पौंस्य (पुरुषार्थ/वीर्य) वाढवितात; आणि हे अतिशय शविष्ठ, तुझे वृष्ण्य (वीर-बल)ही.

Mantra 32

इमां म इन्द्र सुष्टुतिं जुषस्व प्र सु मामव । उत प्र वर्धया मतिम् ॥

हे इंद्रा, माझी ही सुष्टुति—सु-रचित स्तुती—स्वीकार कर; मला दृढपणे पोस. आणि माझी मति ही वाढव, जेणेकरून ती सत्य-बल धारण करू शकेल.

Mantra 33

उत ब्रह्मण्या वयं तुभ्यं प्रवृद्ध वज्रिवः । विप्रा अतक्ष्म जीवसे ॥

आणि आम्ही—ब्रह्मण्य (ब्रह्माचे प्रिय), हे वज्रिवन्, हे प्रवृद्ध—तुझ्यासाठी जीवनार्थ एक तेजस्वी वाणी/स्तोत्र घडवितो.

Mantra 34

अभि कण्वा अनूषतापो न प्रवता यतीः । इन्द्रं वनन्वती मतिः ॥

कण्वांनी त्याच्याकडे हाक दिली—जशी उतारावरून वाहणारी पाणी; इंद्राला जिंकू पाहणारी त्यांची प्रेरित मती सरळ त्याच्या शक्तीकडे प्रवाहित होते.

Mantra 35

इन्द्रमुक्थानि वावृधुः समुद्रमिव सिन्धवः । अनुत्तमन्युमजरम् ॥

उक्थांनी इंद्राला वाढविले—जसे नद्या समुद्राला; तो अनुपम मन्यु (अतुल तेज) असलेला, अजर—अविनाशी—आहे.

Mantra 36

आ नो याहि परावतो हरिभ्यां हर्यताभ्याम् । इममिन्द्र सुतं पिब ॥

हे इंद्रा! दूरस्थ प्रदेशांतून तुझ्या दोन हरि (तांबूसवर्ण, तेजस्वी अश्व) यांसह आमच्याकडे ये. हा पिळलेला सोम पान कर.

Mantra 37

त्वामिद्वृत्रहन्तम जनासो वृक्तबर्हिषः । हवन्ते वाजसातये ॥

हे वृत्रहन्! तूच तो—अत्यंत पराक्रमी, आवरण करणाऱ्याचा संहारक—ज्याला सुविस्तृत बर्हि (यज्ञासन) असलेले जन वाजसातीसाठी हाक मारतात.

Mantra 38

अनु त्वा रोदसी उभे चक्रं न वर्त्येतशम् । अनु सुवानास इन्दवः ॥

तुझ्या मागे दोन्ही रोदसी—द्यौ आणि पृथिवी—वेगवान अश्वाने फिरणाऱ्या चक्राप्रमाणे चालतात. तुझ्या मागे पिळलेले सोमबिंदूही अनुसरतात.

Mantra 39

मन्दस्वा सु स्वर्णर उतेन्द्र शर्यणावति । मत्स्वा विवस्वतो मती ॥

हे इंद्रा, सुवर्णदीप्त स्वर्गाच्या वीरा, तू आनंदित हो; आणि शर्यणाच्या समृद्धीत हर्ष मान. विवस्वानाच्या प्रेरित मतीने तू मतवाला हो—ती प्रकाशज दृष्टी आमच्यात तुला कर्मशील करो.

Mantra 40

वावृधान उप द्यवि वृषा वज्र्यरोरवीत् । वृत्रहा सोमपातमः ॥

सतत वाढणारा वज्रधारी वृषभ आकाशाकडे गर्जला आहे. आवरणकर्ता वृत्राचा हंता, सोमाचा परम पाता—तो सामर्थ्याने उभा राहतो, अंतःस्थ अडथळा फोडण्यासाठी.

Mantra 41

ऋषिर्हि पूर्वजा अस्येक ईशान ओजसा । इन्द्र चोष्कूयसे वसु ॥

कारण तूच ऋषी आहेस—सर्वांपूर्वी जन्मलेला—स्वतःच्या ओजाने एकमेव ईशान. हे इंद्रा, तू वसूंना प्रेरित करून जवळ आणतोस—धन, स्थैर्य आणि यथार्थ समृद्धीच्या शक्तींना—अधिक समृद्ध अस्तित्वाच्या प्रतिष्ठेसाठी.

Mantra 42

अस्माकं त्वा सुताँ उप वीतपृष्ठा अभि प्रयः । शतं वहन्तु हरयः ॥

आमच्या पिळलेल्या सोमरसासाठी, हे वीतपृष्ठ (उज्ज्वल-पाठीचे) देव, आम्ही तुला जवळ बोलावितो; तुझे हरि (तांबूस अश्व) शतगुण वेगाने तुला या यज्ञ-प्रयस् (अर्पण) कडे वहात नेवोत.

Mantra 43

इमां सु पूर्व्यां धियं मधोर्घृतस्य पिप्युषीम् । कण्वा उक्थेन वावृधुः ॥

ही प्राचीन धिया (प्रेरणा)—मधु आणि घृत (घृत-तेज) यांनी परिपूर्ण—कण्वांनी उक्थ (प्रकाशक स्तुती-वचन) याने वाढविली आहे, जेणेकरून विचार पूर्ण आनंदात विस्तार पावो.

Mantra 44

इन्द्रमिद्विमहीनां मेधे वृणीत मर्त्यः । इन्द्रं सनिष्युरूतये ॥

महान मेधा-प्रयत्नात (बुद्धीच्या महा-संघर्षात) मर्त्य एकट्या इंद्रालाच निवडतो; कारण उद्धार देणाऱ्या सहाय्यासाठी त्याला मिळवायचा तो इंद्रच आहे.

Mantra 45

अर्वाञ्चं त्वा पुरुष्टुत प्रियमेधस्तुता हरी । सोमपेयाय वक्षतः ॥

हे पुरुष्टुत (अतिशय स्तुत्य), प्रियमेधाने स्तुत केलेले तुझे दोन हरी (तांबूस अश्व) तुला आमच्याकडे ओढून आणोत, जेणेकरून तू येथे मानवी पात्रात आनंददायक सोमाचे पान करशील.

Mantra 46

शतमहं तिरिन्दिरे सहस्रं पर्शावा ददे । राधांसि याद्वानाम् ॥

तिरिन्दिरे येथे मी शंभर दिले, पर्शावा येथे हजार दिले—याद्वांसाठी राधांसि (समृद्धिदायक दाने); अंतःविजय स्थिर झाल्यावर वृद्धीच्या शक्ती प्रदान होतात.

Mantra 47

त्रीणि शतान्यर्वतां सहस्रा दश गोनाम् । ददुष्पज्राय साम्ने ॥

अर्वत (अश्व) तीनशे, गोन (प्रकाश-गायी/किरणे) दहा हजार—त्यांनी दिले; पज्रासाठी, सामगानासाठी—बाह्य दान हे अंतःशक्ती व प्रकाशाच्या मुक्तीचे प्रतिबिंब आहे.

Mantra 48

उदानट् ककुहो दिवमुष्ट्राञ्चतुर्युजो ददत् । श्रवसा याद्वं जनम् ॥

ककुह स्वर्गापर्यंत उभा राहून उन्नत झाला; त्याने चतुर्युज (चार-जोडी) उंट दान दिले. ‘श्रवस्’ (यश-बल) यांच्या सामर्थ्याने त्याने यद्व जनाला उन्नत केले.