Rig Veda 3.56.5: Mandala 3, Sukta 56, Mantra 5

Sukta 3.56

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (attributed for RV 3.56 in the Viśvāmitra maṇḍala)

Devata: Savitṛ (dominant in RV 3.56; triadic cosmic ordering powers are invoked around Savitṛ’s impulsion)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 3.56; verify against pada count in a metrical index)

Samhita Patha (Devanagari)

त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥

Transliteration

trī ṣaḍhásthā síndhavas tríḥ kavīnā́m utá trímātā vidáthēṣu samrā́ṭ | ṛtā́varīr yóṣaṇās tisró apyā́s trír ā́ divó vidáthē pátyamānāḥ ||

Translation

षड्-आधार (षड्-धाम) मध्ये स्थित तीन नद्या आहेत; कवींचे कर्मही त्रिविध आहे; आणि विदथांमध्ये (यज्ञ-सभांत) त्रि-माता सम्राज्ञी आहे. ऋत वाढविणाऱ्या तीन कन्या आहेत; गहिराईतील तीन जल आहेत; त्या दिवातून त्रिवार प्रवाहित होतात, यज्ञ-सत्रांत अधिपत्य गाजवीत.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• त्री: three
• त्री: Kartā (सम्बन्धः—विशेष्य ‘सिन्धवः’)
• Type: Noun/Adjective (Numeral)
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) → स्त्रीलिङ्ग रूप

• षधस्थाः: the six seats/abodes
• षधस्थाः: Karma (गत्यर्थ/प्राप्त्यर्थ—‘to/into the six seats’)
• Type: Noun
• Root: षधस्था (प्रातिपदिक; षध- ‘six’ + स्था ‘standing/places’ → ‘sixfold seats/abodes’)

• सिन्धवः: the rivers/streams
• सिन्धवः: Kartā
• Type: Noun
• Root: सिन्धु (प्रातिपदिक)

• त्रिः: thrice
• त्रिः: Adhikaraṇa (क्रियाविशेषण—‘thrice’)
• Type: Indeclinable
• Root: त्रिस् (अव्यय; संख्या-क्रियाविशेषण)

• कवीनाम्: of the seers/poets
• कवीनाम्: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: कवि (प्रातिपदिक)

• उत: and/also
• उत: —
• Type: Indeclinable
• Root: उत (निपात)

• त्रिमाता: she who has three mothers
• त्रिमाता: Kartā (सम्बन्धः—अभिधेय स्त्रीलिङ्ग समूह/देवी)
• Type: Adjective (Bahuvrīhi)
• Root: त्रिमातृ (प्रातिपदिक; ‘having three mothers’)

• विदथेषु: in the assemblies/rites
• विदथेषु: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: विदथ (प्रातिपदिक)

• सम्राट्: the sovereign ruler
• सम्राट्: Kartā (apposition/epithet)
• Type: Noun
• Root: सम्राज् (प्रातिपदिक)

• ऋतावरीः: the ṛta-abiding (women/maidens)
• ऋतावरीः: Kartā (सम्बन्धः—‘योषणाः’)
• Type: Adjective/Noun
• Root: ऋतावरी (प्रातिपदिक; ‘possessing ṛta/true order’, ‘truthful/according-to-ṛta’)

• योषणाः: maidens/women
• योषणाः: Kartā
• Type: Noun
• Root: योषणा (प्रातिपदिक)

• तिस्रः: three
• तिस्रः: Kartā (सम्बन्धः—‘योषणाः’)
• Type: Noun/Adjective (Numeral)
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) → तिसृ (स्त्रीलिङ्ग)

• अप्याः: watery/of the waters
• अप्याः: Kartā (विशेषण—‘योषणाः’)
• Type: Adjective
• Root: अप्य (प्रातिपदिक; ‘belonging to/being in the waters’, ‘watery’)

• त्रिः: thrice
• त्रिः: Adhikaraṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: त्रिस् (अव्यय)

• आ: towards, unto
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/निपात)

• दिवः: of/from heaven
• दिवः: Apādāna/Sambandha (genitive: ‘of/from heaven’)
• Type: Noun
• Root: द्यौ/दिव् (प्रातिपदिक ‘heaven/sky/day’)

• विदथे: in the assembly/rite
• विदथे: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: विदथ (प्रातिपदिक)

• पत्यमानाः: ruling/acting as lords
• पत्यमानाः: Kartā (कर्तृवाचक कृदन्त)
• Type: Verb-derived Participle
• Root: पत् (धातु ‘to rule/be lord’) + यमान (वर्तमान-कृदन्त, आत्मनेपद)