Sukta 79
Sukta 10.79
Not explicitly named in this single verse; appears to describe a mighty immortal force active among mortals (often interpreted in RV 10.79 as Agni or a consuming cosmic power—requires hymn-level identification)
Triṣṭubh (probable; needs confirmation)
हे सूक्त मर्त्यांमध्ये संचार करणाऱ्या भयावह तरीही कल्याणकारी अमर शक्तीचे चिंतन करते—भक्षण करून रूपांतर घडविणाऱ्या अग्नीच्या स्वरूपाशी तिची सर्वाधिक सुसंगत ओळख होते. यात अग्नीला सर्वभक्षक “गर्भ” म्हणून वर्णिले आहे; तो आपल्या दोन मातांवर—द्यावा-पृथिवी (आकाश व पृथ्वी)—उपजीविका करतो. पुढे तो विरुद्ध दिशांनी धावणाऱ्या ऊर्जांना जू लावून शिस्त लावणारा, एकत्र बांधणारा बल ठरतो आणि अखेरीस मित्र व वसूं यांच्या अधीन ऋत (सत्य-नियम)ानुसार समरसता व योग्य व्यवस्था प्रस्थापित करतो.
Mantras
Mantra 1
अपश्यमस्य महतो महित्वममर्त्यस्य मर्त्यासु विक्षु । नाना हनू विभृते सं भरेते असिन्वती बप्सती भूर्यत्तः ॥
या महाबलवानाच्या महान महत्त्वाची मी साक्षात् अनुभूती घेतली—अमर, जो मर्त्य जनांमध्ये संचारतो. दोन जबडे, भिन्न आणि धारण केलेले, एकत्र आणतात व वहन करतात; ती थांबत नाही, ती परिश्रम करते आणि पुष्कळ काही गिळून टाकते.
Mantra 2
गुहा शिरो निहितमृधगक्षी असिन्वन्नत्ति जिह्वया वनानि । अत्राण्यस्मै पड्भिः सं भरन्त्युत्तानहस्ता नमसाधि विक्षु ॥
गुहा (गुप्त गुहा) मध्ये शिर (शीर्ष) निहित आहे आणि दोन्ही नेत्र वेगवेगळे स्थित आहेत. बाहेरून न दाबला गेलाही तो आपल्या जिह्वेने वने भक्षण करतो. त्याच्यासाठी जनसमूह पावलांनी अर्घ्य/हविर्द्रव्य एकत्र करतात; आणि उत्तान-हस्त होऊन नमस्कारासह कुलांमध्ये (विक्षु) त्याची प्रतिष्ठापना करतात.
Mantra 3
प्र मातुः प्रतरं गुह्यमिच्छन्कुमारो न वीरुधः सर्पदुर्वीः । ससं न पक्वमविदच्छुचन्तं रिरिह्वांसं रिप उपस्थे अन्तः ॥
माता (प्रकृती) पेक्षाही अधिक गूढ गोष्ट शोधीत तो कुमार, वेलीसारखा विस्तीर्ण प्रदेशांवर सरकत गेला. त्याने जणू पिकलेला—दीप्तिमान—कांड (दांडा) शोधला; जो शत्रूच्या उपस्थ (अंक) मध्ये आतून चाटत होता.
Mantra 4
तद्वामृतं रोदसी प्र ब्रवीमि जायमानो मातरा गर्भो अत्ति । नाहं देवस्य मर्त्यश्चिकेताग्निरङ्ग विचेताः स प्रचेताः ॥
हे द्यावा-पृथिवी (रोदसी), तुमचा हा ऋत (सत्य-नियम) मी सांगतो: जन्म घेत असलेला गर्भ दोन्ही मातांना भक्षण करतो. मी, मर्त्य, त्या देवाला पूर्णपणे जाणत नाही; अग्नि हाच अंतर्यामी विचेता—तोच प्रचेत (पूर्वज्ञानयुक्त) आहे.
Mantra 5
यो अस्मा अन्नं तृष्वादधात्याज्यैर्घृतैर्जुहोति पुष्यति । तस्मै सहस्रमक्षभिर्वि चक्षेऽग्ने विश्वतः प्रत्यङ्ङसि त्वम् ॥
जो त्याच्यासाठी त्रिविध आधारांत अन्न स्थापन करतो, जो आज्य-घृतांनी होम करतो व पोषण करतो—त्याच्याकडे, हे अग्ने, तू सहस्र नेत्रांनी पाहतोस; सर्व दिशांतून तू प्रत्यङ्मुख होऊन त्याच्याच प्रति उन्मुख असतोस.
Mantra 6
किं देवेषु त्यज एनश्चकर्थाग्ने पृच्छामि नु त्वामविद्वान् । अक्रीळन्क्रीळन्हरिरत्तवेऽदन्वि पर्वशश्चकर्त गामिवासिः ॥
हे अग्ने, देवांमध्ये ‘त्यज’—परित्यागाचा कोणता अपराध तू केला आहेस? मी आता तुला विचारतो, अज्ञानी होऊन. न खेळता—तरीही खेळत असल्याप्रमाणे—हरि (तांबूसवर्ण) भक्षणासाठी, जसा सुरी गायीला, तसा सांधा-सांधा करून (ते) कापीत गेला.
Mantra 7
विषूचो अश्वान्युयुजे वनेजा ऋजीतिभी रशनाभिर्गृभीतान् । चक्षदे मित्रो वसुभिः सुजातः समानृधे पर्वभिर्वावृधानः ॥
वनज (वनात जन्मलेला) याने विषूचि—भिन्न दिशांना धावणारे—अश्व जुंपले, ऋजीति (सरळ गती) असलेल्या रशनांनी त्यांना धरून. वसूं सहित सुजात मित्राने ते पाहिले; पर्वांप्रमाणे वाढत वाढत तो समान ऋधि—एकाच सम्यक् अधिकार/ऋत—याकडे प्रवृद्ध झाला.
Frequently Asked Questions
The hymn’s imagery best fits Agni: an immortal power among mortals, a consuming and transforming fire, and a divine knower (vicetā/pracetā). The last verse also brings in Mitra, highlighting harmony as the outcome.
On the cosmic level, Agni (or the divine Fire) is born within the worlds and then transforms them by his heat and power. In inner terms, awakened spiritual fire reshapes both our physical nature and our mind that originally ‘bore’ it.
The ‘horses’ symbolize scattered drives and energies. The hymn says the divine force disciplines and guides them with straight ‘reins’ so they move toward a common rightness, culminating in concord associated with Mitra.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.