Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) पूर्वभागी ‘कल्प-मन्वंतराख्यान-वर्णन’ नावाचा सहावा अध्याय। सूत म्हणाले—हजार युगांइतका रात्रिकाळ व्यतीत करून, रात्रि संपता ब्रह्मा सृष्टीच्या कारणासाठी प्रवृत्त होतात.

Verse 2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् / अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

त्या जलात ब्रह्मा वायुरूप होऊन विचरत होते, जेव्हा त्या अंधकारमय समुद्रात स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले होते.

Verse 3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले / प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

जलाने पृथ्वीचा पृष्ठभाग सर्वत्र बुडविला होता; आणि भूतांमध्ये विभागभेद असला तरी ते केवळ सत्यतत्त्वात स्थित होते.

Verse 4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा / तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

पावसाळ्यातील रात्री जसा काजवा चमकतो, तसा तो तेव्हा कामनेच्या वेगाने, स्वतःच्या बुद्धीने अन्यत्र शोध घेऊ लागला।

Verse 5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् / ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

तोही उपायाचा आधार घेऊन तेव्हा पृथ्वीचा शोध करू लागला; आणि त्या जलात पृथ्वी अंतर्धान पावली आहे हे जाणून तो आत प्रवेशला।

Verse 6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः / चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

अत्यंत अंधकारमय असे स्थान ओळखून, भूमीचे उद्धरण करण्यास समर्थ असा तो देव—पूर्वकल्पांत स्मरणीय—ते कार्य करू लागला।

Verse 7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च / अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

त्या प्रजापतीने वराहाचे सत्य रूप धारण करून जलात प्रवेश केला आणि पाण्याने आच्छादित पृथ्वीला प्राप्त करण्याची इच्छा केली।

Verse 8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् / सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

पृथ्वी उचलून त्याने तिला योग्य स्थानी ठेवले, सीमांसह दृढपणे स्थापित केले; समुद्राचे जल समुद्रांत आणि नद्यांचे जल नद्यांत नियोजिले।

Verse 9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् / प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

त्याने विखुरलेले भाग एकत्र करून पृथ्वीवर पर्वतांची रचना केली. प्राक्-सर्गकाळी संवर्‍त-अग्नीने सर्व दग्ध होत असतानाही।

Verse 10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः / शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

त्या अग्नीने पृथ्वीवरील सर्व पर्वत वितळून गेले. त्या एकमेव महासागरात शैलराशी जी वाऱ्याने एकत्र केली होती.

Verse 11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् / स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

जिथे जिथे ते ओतले गेले तिथे तिथे अचल निर्माण झाला. स्कंधासारखे अचल असल्याने ‘अचल’ आणि पर्व (गाठी) असल्याने ‘पर्वत’ असे स्मरण केले जाते.

Verse 12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः / तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

निगिळले गेल्यामुळे ते ‘गिरी’ आणि शिळांचा उंच संचय असल्यामुळे ‘शिलोच्चय’ म्हणवले. मग प्रभूंनी त्यांना उचलून अंतर्जलातून पृथ्वीला वर काढले.

Verse 13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु / विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

तिच्या सात द्वीपांत सात-सात वर्षे, त्याने विषम भाग सम करून, चारही बाजूंनी शिळांनी पर्वतांना दृढ केले.

Verse 14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु / तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

त्या द्वीपांमध्ये चाळीस-चाळीस वर्षे (प्रदेश) आहेत; आणि प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी तितकेच पर्वत स्थित आहेत.

Verse 15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा / सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

ते स्वर्गादि लोकांत स्वभावतःच तेजस्वी आहेत, अन्यथा नाही; सात द्वीप व समुद्र परस्परांना वलयाकार वेढून आहेत.

Verse 16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् / भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

ते स्वभावानेच परस्परांना आच्छादित करीत सन्निविष्ट आहेत; तसेच भूरादि चार लोक, चंद्र-सूर्य व ग्रहांसह (स्थित आहेत).

Verse 17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः / कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

पूर्वीप्रमाणे ब्रह्म्याने येथे सर्वत्र स्थावर (अचल) सृष्टी निर्माण केली; आणि या कल्पात ब्रह्म्याने आपापल्या स्थानांवर स्थित देवांनाही सृजिले.

Verse 18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा / स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

ब्रह्म्याने जल, अग्नी, पृथ्वी, वायु, अंतरिक्ष व द्युलोक; स्वर्ग, दिशा, समुद्र, सर्व नद्या आणि पर्वत (निर्मिले).

Verse 19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् / लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

औषधी, स्वात्मस्वरूप व वृक्ष‑वेलींतील आत्मतत्त्व; तसेच लव‑काष्ठ, कला, मुहूर्त, संधी, रात्रि व दिवस—यांचीही रचना केली।

Verse 20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च / स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

अर्धमास, मास, अयन, वर्ष व युग; तसेच प्रत्येक स्थानाचे अधिष्ठाता (स्थानाभिमानी) आणि त्यांची स्थानेही वेगवेगळी ठरविली।

Verse 21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे / कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

स्थानस्वरूपाची सृष्टी करून त्याने युगांच्या अवस्था घडवल्या—कृत, त्रेता, द्वापर आणि तिष्य (कली) युग।

Verse 22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः / प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

कल्पाच्या आरंभी, कृतयुगात, त्याने प्रथम प्रजांची सृष्टी केली. त्या प्रजाच आहेत, ज्यांचा मी तुला पूर्वकल्पात उल्लेख केला होता।

Verse 23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना / अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

त्या संवरतमान कल्पात, जे तपोलोकास पोहोचले नव्हते आणि पृथ्वीवरच वसत होते, ते त्याच्या अग्नीने दग्ध झाले।

Verse 24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि / वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

त्या पुन्हा सर्गात परत येतात; खरेच त्या दर्शनासाठीच असतात. पुनःसर्गाच्या कारणाने त्या तेथे निरीक्षणार्थ स्थिर राहतात.

Verse 25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि / धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

मग त्या सृजिल्या जाऊन संततीपरंपरेसाठी होतात. येथे त्या धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष साधण्याची साधने मानली आहेत.

Verse 26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

देव, पितर आणि क्रमाने मानवही. मग ते तपाने युक्त होऊन प्राचीनकाळी आपापली स्थाने भरून काढू लागले.

Verse 27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि / आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

ते मनू ब्राह्मणस्वरूप, सिद्धात्मा होतात. आसक्ती व द्वेषयुक्त कर्माने ते स्वर्गलोकास गेले.

Verse 28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे / स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

ते देहात परत येत युगायुगांत जन्म घेतात. स्वकर्मफलाच्या शेषामुळे ते प्रसिद्ध होतात आणि तद्रूप स्वभावाचे बनतात.

Verse 29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः / अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

कल्पांच्या आगमनाने बांधलेले लोक जनांमध्ये उत्पन्न होतात. जो जलांत त्यांचे कारण आहे, तो कर्माने त्यांना बोध करतो.

Verse 30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः / गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

त्या शुभाशुभ कर्मांनी ते जनलोकातून जन्म घेतात. विविध योनींमध्ये नानारूप देह ते धारण करतात.

Verse 31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् / तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

देवांपासून स्थावरांपर्यंत ते परस्पर अवस्थांत पडतात. बहुतेक त्यांनी आपापली योग्य (मेध्य) कर्मेच प्राप्त केली.

Verse 32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे / पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

म्हणून त्यांनी तीच नावे व रूपे पुन्हा प्राप्त केली. कल्पोकल्पी ते वारंवार त्याच नामरूपाने जन्म घेतात.

Verse 33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै / ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

नंतर सृष्टी करावयास इच्छिणाऱ्या ब्रह्माच्या उपसृष्टीतून सर्ग झाला. त्या वेळी त्याच्या ध्यानानेच प्रजा सत्यसंकल्पी झाली.

Verse 34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल / जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

मुखातून मिथुनांचे सहस्र उत्पन्न झाले. ते लोक सत्त्वप्रधान व अत्यंत तेजस्वी होऊन प्रकट झाले.

Verse 35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह / ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

नेत्रांतून मिथुनांचे आणखी एक सहस्र निर्माण झाले. ते सर्व रजोगुणप्रधान, बलवान व क्रोधी होते.

Verse 36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

पुन्हा बाहूंमधून आणखी एक सहस्र निर्माण झाले. ते रज-तम मिश्रित असल्याने गृहशील असे मानले गेले.

Verse 37

आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् / कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

आयुष्याच्या शेवटी वासकृत्‌कडून मिथुनच प्रसूत होतात; आणि मरणासन्नांसाठी कूटक व अकूटकही उत्पन्न होतात.

Verse 38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः / ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

मग त्यांनी कुल उत्पन्न करून देह त्यागला. तेव्हापासून या कल्पात मिथुनांची उत्पत्ती सुरू झाली.

Verse 39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते / शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

कृतयुगात ध्यानयुक्त मनाने त्या प्रजांचा उद्भव होतो; शब्दादी विषय शुद्ध असतात आणि प्रत्येकात पंचलक्षण प्रकटते।

Verse 40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः / तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

अशा रीतीने मानसिक भावांनी त्या प्रिय रूपाने स्थिर राहतात; आणि त्यांच्यापासूनच असे वंश उत्पन्न झाले ज्यांनी हे जग भरून गेले।

Verse 41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि / तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

त्या नद्या, सरोवरे व समुद्र यांचे सेवन करतात आणि पर्वतांचाही आश्रय घेतात; तेव्हा अल्पसंतोषासाठी त्या त्या संघर्षात विचरतात।

Verse 42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च / ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

‘रसवती’ नावाच्या पृथ्वीवर त्या आहाराचे केवळ उच्चारण करतात; त्या प्रजा इच्छेनुसार विचरणाऱ्या असून मानसिक सिद्धीची इच्छा करतात।

Verse 43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे / धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

कृतयुगात त्यांचे आयुष्य, सुख आणि रूप समान होते; कल्पाच्या आरंभीच्या त्या पहिल्या युगात तेव्हा ना धर्म होता ना अधर्म।

Verse 44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

आपापल्या अधिकारानुसार युगोयुगी प्रजा उत्पन्न झाल्या। दिव्य संख्येने वर्षांचे चार सहस्र मानले गेले।

Verse 45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ / ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

आदी कृतयुग असे म्हणतात; संध्या व संध्यांश हे प्रत्येकी चारशे. पुढे ही गोष्ट प्रजांमध्ये सहस्रशः प्रसिद्ध झाली.

Verse 46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

त्यांना कोणताही प्रतिघात नव्हता, न द्वंद्व, न क्रमबंधन. त्या पर्वत व समुद्रप्रदेशी वसणाऱ्या, निकेतनरहित आश्रयधारिणी होत्या.

Verse 47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः / ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

प्रजा शोकविरहित, सत्त्वसमृद्ध व एकांतसुखी होत्या. त्या सदैव इच्छेनुसार विचरत आणि नित्य प्रसन्नचित्त राहत.

Verse 48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः / नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

तेव्हा पशु व पक्षी होते, पण सरीसृप नव्हते. न भयकारक, न उग्र; धर्माची तीच प्रक्रिया होती.

Verse 49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः / सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

मुळासह फळे व फुले सर्वथा अखंड उत्पन्न होत राहतात. तेथील काळ सर्वथा सुखमय असून तो ना फार उष्ण ना फार शीतल असतो.

Verse 50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा / उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

त्यांची मनोवांछित इच्छा सर्वत्र सर्वदा पूर्ण होते. त्यांच्या ध्यानबलाने रसातलातूनही पृथ्वीवर गोष्टी प्रकट होतात.

Verse 51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी / असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

ते त्यांच्या बल-वर्णाची वाढ करणारे व जरा-रोग नाश करणारे आहे. कोणत्याही संस्काराविना त्यांची शरीरे असतात आणि प्रजा स्थिर यौवनयुक्त राहते.

Verse 52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः / समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

त्यांच्यात केवळ संकल्पाने, युगल-संयोगाविना, संतती उत्पन्न होते. जन्म व रूप समान असते आणि त्या सर्व समभावाने परस्पर प्रिय असतात.

Verse 53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः / निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

तेव्हा सत्य, अलोभ, संतोष, सुख आणि दम (संयम) नांदतात. रूप, आयुष्य, शिल्प व आचरण यांत त्या सर्व भेदरहित समान असतात.

Verse 54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् / अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

प्रजांमध्ये स्वयंच अज्ञानपूर्वक प्रवृत्ती होते; आणि शुभ‑पाप कर्मांचे द्वार उघडले तरी कर्मात अप्रवृत्ती राहते.

Verse 55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः / अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

त्या काळी वर्ण‑आश्रमाची व्यवस्था नव्हती, ना तिचे आचरण करणारे; ते अनिच्छा व द्वेषयुक्त होऊन परस्पर वागत.

Verse 56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः / सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

कृतयुगात सर्वांचे रूप व आयुष्य समान असते, अधम‑उत्तम भेद नसतो; ते बहुतेक सुखी व शोकविरहित जन्मतात.

Verse 57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ / मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

ना लाभ‑अलाभ, ना मित्र‑अमित्र, ना प्रिय‑अप्रिय; त्या निरिच्छ लोकांचे विषय फक्त मनातच प्रवर्तत.

Verse 58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

त्या वेळी ते एकमेकांना फारसे हिंसत नसत, आणि विशेष अनुग्रहही करत नसत.

Verse 59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते / पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

कृतयुगात परम ज्ञान श्रेष्ठ मानले जाते, त्रेतायुगात यज्ञ प्रधान म्हणतात। द्वापरात युद्ध प्रवृत्त होते, आणि कलियुगात चोरीच प्रबळ ठरते।

Verse 60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः / कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

कृतयुग सत्त्वप्रधान, त्रेतायुग रजोगुणी. द्वापरात रज-तम मिश्र, आणि कलियुग तमप्रधान जाणावे; हीच युगांतील गुणांची प्रवृत्ती आहे.

Verse 61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

हा कृतयुगाचा काळ आहे; त्याची संध्या जाणून घ्या. कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते.

Verse 62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया / चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

त्या युगाचा संध्यांश दिव्यवर्षांच्या मोजणीत आठशे आहे; आणि मनुष्यवर्षांच्या मोजणीत तो चार हजार (समतुल्य) होतो.

Verse 63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः / ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

तेव्हा त्या काळांत लवकरच कोणत्याही उत्क्रोशामुळे विपर्यय होत नाहीत. मग तो कृतयुग संध्यांशासह संपून गेल्यावर, तेव्हा…

Verse 64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः / सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

युगधर्म सर्वत्र केवळ एक पाद उरतो. संध्या संपल्यावर तोच युगाचा सांध्य काळ मानला जातो.

Verse 65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः / एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

पादांच्या मिश्र अवशेषामुळे संध्या-धर्म पुन्हा पुन्हा प्रकट होतो. अशा रीतीने तो कृतयुग पूर्णतः संपल्यावर तेव्हा लीन झाला.

Verse 66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा / सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

ती संधी नष्ट झाल्यावर प्रजा मानसी, म्हणजे मनातून उत्पन्न, अशी झाली. कृतानंतर लगेच येणाऱ्या त्रेता नावाच्या दुसऱ्या युगात सिद्धी प्रकट झाली.

Verse 67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः / अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

सृष्टीच्या आरंभी मी ज्या आठ मानसी सिद्धी सांगितल्या आहेत, त्या आठही सिद्धी क्रमाने क्षय पावतात.

Verse 68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते / मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

कल्पाच्या आरंभी कृतयुगात एक मानसी सिद्धी असते. सर्व मन्वंतरांत चतुर्युग-विभागानुसार हीच रचना असते.

Verse 69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः / संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

वर्णाश्रम-आचारानुसार केलेल्या कर्मांपासून सिद्धीचा उदय झाला. कृतयुगाच्या संध्याकाळी ती सिद्धी एक पादमात्र उरून संक्षेपाने वश झाली.

Verse 70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् / हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

हे तिघे कृतयुग-संध्येचे अंश परस्पर स्वीकारून आहेत. युगधर्म कमी होत जातात—तप, श्रुती, बल आणि आयुष्यही क्षीण होते.

Verse 71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् / त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

कृतयुगाचा अंश संपल्यावर, त्यानंतर लगेच त्रेतायुगाची उत्पत्ती झाली; हे ऋषिश्रेष्ठांनो, तेही अंशयुक्तच होते.

Verse 72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु / कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

कृतयुगाचा अंश क्षीण होऊन त्या सात अवशिष्ट अवस्थांत राहिला, तेव्हा कल्पाच्या आरंभी प्रवृत्त झालेल्या त्रेतायुगाचा काळ सुखद होता.

Verse 73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा / तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

तेव्हा काळयोगानेच सिद्धी नष्ट होते, अन्यथा नाही. ती सिद्धी नष्ट झाल्यावर दुसरी सिद्धी उत्पन्न झाली.

Verse 74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

जेव्हा ते दोन्ही जलांश परत गेले, तेव्हा मेघस्वरूप होऊन, गर्जणाऱ्या मेघांतून पाठीवरून जलस्रवण सुरू झाले।

Verse 75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले / प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

त्या एकाच वृष्टीने पृथ्वीचा तल सिद्ध झाला; मग प्रजा उत्पन्न झाल्या, आणि त्यांच्यासाठी वृक्षच ‘गृह’ म्हणून ओळखले गेले।

Verse 76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत / वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

त्यांचा सर्व उपभोग त्यांच्यापासूनच उत्पन्न झाला; आणि त्रेतायुगाच्या आरंभी त्या प्रजा त्यांच्याच आधाराने जगत राहिल्या।

Verse 77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् / संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

नंतर मोठा काळ गेल्यावर, त्यांच्याच परिवर्तनामुळे, चंचलतास्वरूप असा भाव तेव्हा अचानक उत्पन्न झाला।

Verse 78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् / तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

स्त्रियांच्या जीवनाच्या अंतकाळी जे ‘आर्तव’ होते, तेव्हा ते होत नव्हते; युगबलामुळे ते पुन्हा वेगळे झाले।

Verse 79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् / ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

त्यांचा ऋतुकाळ पुन्हा पुन्हा महिनोन्महिना प्रवृत्त झाला; आणि त्याच योगाने तेव्हा मैथुनसंबंधही घडू लागला.

Verse 80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् / अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

त्यांचा तो काळनियम महिनोन्महिना घडू लागला; आणि अकालीही ऋतु उत्पन्न झाल्याने तेव्हा गर्भोत्पत्ती झाली.

Verse 81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता / प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

परंतु उलट क्रमाने, त्याच काळप्रभावामुळे, ‘गृह’ नावाचे ते सर्व वृक्ष तेव्हा नष्ट झाले.

Verse 82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः / अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

ते नष्ट झाल्यावर सत्यचिंतन करणारे ते लोक भ्रमित व इंद्रियांनी व्याकुळ झाले; तेव्हा त्यांनी त्या सिद्धीचे ध्यान केले.

Verse 83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

मग त्यांचे ‘गृह’ नावाचे वृक्ष पुन्हा प्रकट झाले; आणि ते वस्त्रे, फळे व आभरणेही उत्पन्न करू लागले.

Verse 84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् / आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

तसेच त्या गंधर्वांचे रसयुक्त मधु उत्पन्न होते; पुटकापुटकांत महावीर्य आणि आन्वीक्षिकी-शक्ती प्रकट होते।

Verse 85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै / त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

त्याच्याच बळावर त्या त्रेतायुगाच्या आरंभी उपजीविका करीत; त्या सिद्धीने पोसल्या जाऊन प्रजा ज्वररहित झाल्या।

Verse 86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः / वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

नंतर काळांतराने प्रजा पुन्हा लोभाने आच्छादित झाली; त्यांनी बलपूर्वक झाडे घेरून मधु किंवा माक्षिक मधु घेतले।

Verse 87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

त्यांच्या त्या अपराधामुळे आणि पुन्हा केलेल्या लोभामुळे, काही काही ठिकाणी प्रभूसह कल्पवृक्ष नष्ट झाले।

Verse 88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा / वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

काळाच्या अधीन तेव्हा त्या सिद्धीचा थोडाच अंश उरला; त्याच्यामुळे त्यांच्या मध्ये तीव्र द्वंद्वे फारच उफाळून आली।

Verse 89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् / द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

तीव्र शीत, वारा आणि ऊन यांच्या द्वंद्वांनी पीडित होऊन ते फार दुःखी झाले. व्याकुळ होऊन त्यांनी करुण आर्तनाद केला आणि आपली जखमाही दाखवू लागले.

Verse 90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः / पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

द्वंद्वांचा प्रतिकार म्हणून त्यांनी निवासस्थाने केली, तरीही ते मनाने अस्थिर झाले. जे पूर्वी इच्छेप्रमाणे वागत, ते तसेच निवाऱ्याविना झाले.

Verse 91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा / मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

पूर्वी ते योग्यतेप्रमाणे व आवडीनुसार निवासांत राहत; मधुरसाने भरलेल्या स्थानी, पर्वतांवर आणि नद्यांच्या काठीही.

Verse 92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् / यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

ते वाळवंटी, जलावर्त आणि जलयुक्त दुर्गांचाही आश्रय घेत; जसे रुचेल तसे, जसे हवे तसे—सम व विषम भूमीतही.

Verse 93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् / ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

शीत-उष्णतेपासून संरक्षणासाठी त्यांनी ती निवासस्थाने बांधण्यास सुरुवात केली. नंतर त्यांनी खेडी आणि जुनी नगरेही उभारली.

Verse 94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च / तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

त्यांनी यथाभागाने ग्रामे तसेच नगरेही ठरविली; त्यांची लांबी-रुंदी आणि वस्तीची विविध रचना निश्चित केली।

Verse 95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः / मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

तेव्हा त्यांनी आपल्या ज्ञानाप्रमाणे, स्वतःच्या बोटांनी मोजून-मोजून मापासाठीची प्रमाणे ठरविली; तेव्हापासून ती मानके प्रचलित झाली।

Verse 96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च / दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

ज्यायोगे तीन अंगुल-प्रदेशांनी ‘हस्त’, ‘किष्कु’ व ‘धनुष’ इत्यादी मापे ठरली; आणि दहा अंगुल-पर्वांचा समूह ‘प्रादेश’ म्हणून ओळखला गेला।

Verse 97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते / तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

अंगठा व तर्जनीने बनणारे माप ‘व्यास-प्रादेश’ म्हणतात; मध्यमेने ‘ताल’ आणि अनामिकेने ‘गोकर्ण’ असेही मानले आहे।

Verse 98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते / रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

कनिष्ठेने मोजलेली ‘वितस्ति’ बारा अंगुलांची सांगितली आहे; आणि ‘रत्नि’मध्ये अंगुल-पर्वांची संख्या एकवीस आहे।

Verse 99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु / किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

हस्त हा चोवीस अंगुळांचा मानला आहे. किष्कु (द्विरत्नि) हा बेचाळीस अंगुळांचा परिमाण सांगितला आहे.

Verse 100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च / धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

धनुर्दंड चार हस्तांचा; नालिका व युग हीही मापे आहेत. एक हजार धनुषांत तेथे दोन गव्यूति ठरविल्या.

Verse 101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् / एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

आठ हजार धनुषांनी एक योजन ठरविला आहे. या योजनमापानेच येथे पुढे वसाहतींची मांडणी केली आहे.

Verse 102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च / चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

दुर्गांचे चार प्रकार आहेत; त्यांपैकी तीन स्वयंसिद्ध (नैसर्गिक) आहेत. चौथा कृत्रिम दुर्ग—त्याचा निर्णय मी सांगतो.

Verse 103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् / रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

उंचसखल व छिद्रयुक्त प्राकार असलेला, सर्व बाजूंनी खंदकाने वेढलेला—यास ‘रुचक’ म्हणतात; तसेच ‘प्रतिकद्वार’ आणि ‘कुमारीपुर’ हेही (दुर्गभेद) आहेत.

Verse 104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् / हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

स्रोतांमध्ये ‘द्विहस्त’ श्रेष्ठ आहे; कुमारीपुराजवळ तो प्रवाहित होतो. ‘हस्तस्रोत’मध्ये दशहस्त श्रेष्ठ, तसेच नवहस्त व अष्टहस्तही सांगितले आहेत.

Verse 105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः / त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

खेट, पुरे आणि गावे—सर्व प्रकारे; तसेच पर्वत, जल आणि धन्व (मरुभूमी/अरण्य) अशा त्रिविध दुर्गांचेही वर्णन आहे.

Verse 106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च / योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

कृत्रिम दुर्गांमध्येही विस्तार व आयामाचा नियम हाच—व्यास अर्ध योजन, आणि आयाम त्यापेक्षा अष्टमांश अधिक असावा.

Verse 107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् / छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

त्या पुराचा आयाम परम-अर्धाच्या अर्धाइतका असावा; आणि तो पूर्व व उत्तर दिशेकडे उतार असावा. त्याचे काही कोन छिन्न, काही विस्तृत—व्यजन (पंखा) आकाराने रचलेले असावे.

Verse 108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते / चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

वर्तुळाकार, वज्राकार आणि दीर्घाकार नगर प्रशंसनीय नाही. चतुरस्रयुक्त, दिव्य व प्रशस्त असे पुर त्यांनी निर्माण केले.

Verse 109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् / अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

चोवीसपेक्षा कमी मापाचे निवासस्थान ‘ह्रस्व’ म्हणतात, आणि आठशेपर्यंतचे ‘वास्तु’ श्रेष्ठ मानतात. येथे मध्यभागाची प्रशंसा करतात—लहान व काष्ठरहित असे.

Verse 110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् / नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

पुढे सांगतात की आठशे किष्कू मापाचे हे मुख्य निवासस्थान होय. नगराच्या अर्ध्या व्यासाएवढे ‘खेट’ असते, आणि त्याहून वरचे ‘पान’ असे म्हणतात.

Verse 111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् / द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

नगरापासून एक योजनपर्यंत ‘खेट’ असते, आणि खेटापासून अर्ध योजनपर्यंत ‘ग्राम’ असतो. दोन क्रोश ही परम सीमा; आणि शेताची सीमा चार धनुष्ये मानली आहे.

Verse 112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः / विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

त्यांनी दिशांचे मार्ग वीस धनुष्ये रुंद केले. ग्राममार्गही वीस धनुष्यांचा; परंतु सीमामार्ग मात्र दहा धनुष्यांचा आहे.

Verse 113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः / नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

दहा धनुष्ये रुंद असा शोभायमान राजपथ केला, ज्यावर मनुष्य, घोडे, रथ व हत्ती यांचा संचार अडथळ्याविना होईल.

Verse 114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः / त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

चार धनुष्यांच्या मापाने शाखा-रथ्या ठरवल्या. रथ्योप-रथ्या तीन धनुष्यांच्या, आणि उपरत्या दोन धनुष्यांच्या मापाच्या सांगितल्या आहेत.

Verse 115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् / धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

जंघापथ चार पादांचा, आणि घरांमधील अंतर तीन पादांचे सांगितले आहे. धृतिमार्ग ऊर्ध्व-षष्ठ मानला; क्रमाने याला ‘पदिक’ म्हणतात.

Verse 116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः / कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

अवस्काराचा (परिसर/आंगण) परिघ चारही बाजूंनी एक पाद इतकाच ठेवला. ती स्थाने तयार झाल्यावर पुन्हा घरे-गृहे बांधली गेली.

Verse 117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः / तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

जसे ते वृक्ष पूर्वी घरांमध्येच स्थित होते, तसेच करण्यासाठी त्यांनी पुन्हा पुन्हा विचार करून कामास आरंभ केला.

Verse 118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः / अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

वृक्षाच्या काही फांद्या खाली वळल्या, काही इकडे तर काही तिकडे पसरल्या. काही वर उंचावल्या, आणि काही तिरक्या दिशेनेही वाढल्या.

Verse 119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा / यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

बुद्धीने यथान्याय विचार केला असता, जशी वृक्षाची फांदी पसरते; तशी त्यांनी केलेली फांदीसदृश रचना ‘शाळा/शाला’ म्हणून स्मरणात आली।

Verse 120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च / तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

अशा रीतीने शाखांपासून ‘शाला’ प्रसिद्ध झाली आणि ‘शाल’ पासून घरेही; म्हणून त्या ‘शाला’ म्हणून स्मृत, आणि त्यांत ‘शालात्व’ मानले गेले।

Verse 121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः / तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

कारण त्यांत मन प्रसन्न होते, म्हणून त्याला ‘प्रासाद’ अशी संज्ञा; म्हणून घरे, शाला आणि प्रासाद—हे सर्व तसेच नामांकित झाले।

Verse 122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् / नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

तेव्हा कल्पवृक्षांमध्ये मधूसह सर्व नष्ट झाल्यावर, त्यांनी त्या द्वंद्व-आघातांना तोंड देत, दुःख-निवारणाचा उपाय विचारला।

Verse 123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः / ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

विषादाने व्याकुळ झालेल्या त्या प्रजा सृष्ट होऊन प्रकट झाल्या; नंतर त्याच वेळी त्रेतायुगात त्यांची सिद्धी प्रादुर्भूत झाली।

Verse 124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः / तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

त्यांपैकी आणखी एक वर्षा सर्वार्थसाधक होती; ती त्यांच्या इच्छेनुसारच होत असे. येथे त्यांच्या वर्षेचे जल आणि जे मधुर रसात परिणत झाले, तेही (उत्पन्न झाले).

Verse 125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने / ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

अशा प्रकारे दुसऱ्या वर्षा-सर्जनात हा क्रम प्रवृत्त झाला. पाण्याचे जे थेंब पुढे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर येऊन पडले.

Verse 126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् / पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

पाणी आणि भूमी यांच्या संयोगाने तेव्हा औषधी उत्पन्न झाल्या. आणि त्या औषधी पुष्प, मुळे व फळांनी युक्त अशा जन्मल्या.

Verse 127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश / ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

नांगर न चालवता व न पेरता, ग्राम्य व रम्य अशा चौदा प्रकारच्या (औषधी) झाल्या. तसेच ऋतुनुसार फुले-फळे देणारे वृक्ष आणि झुडपेही उत्पन्न झाली.

Verse 128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा / तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

त्रेतायुगात औषधीच्या मायेमुळे ते प्रादुर्भूत झाले. तेव्हा त्रेतायुगाच्या आरंभी प्रजा त्या औषधीवरच उपजीविका करीत होती.

Verse 129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा / अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

मग त्यांच्यात पुन्हा नेहमीच राग व लोभ उत्पन्न झाला; अवश्यभावी कारणामुळे आणि त्रेतायुगाच्या प्रभावामुळेही।

Verse 130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

मग त्यांनी नद्या, क्षेत्रे व पर्वत यांना वेढून आपल्या ताब्यात घेतले; तसेच वृक्ष, झुडपे व औषधीही आपल्या बळाप्रमाणे बलपूर्वक काबीज केल्या।

Verse 131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया / ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

जे सिद्धात्मे मी पूर्वी तुमच्यासाठी सांगितले, ते खरेच ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र आहेत, जे येथे आदिकाळी उत्पन्न झाले.

Verse 132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा / तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

जे शांत होते, जे तेजस्वीही होते, जे कर्मशील आणि दुःखीही होते—ते तेथून परत येऊन त्रेतायुगात पुन्हा जन्मले.

Verse 133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा / भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि द्रोह करणारे लोकही—ते पूर्वजन्मांत शुभ व पाप यांच्या कीर्तीप्रमाणे घडलेले होते.

Verse 134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः / वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

त्यानंतर जे बलवान होते ते सत्यशील, अहिंसक, लोभरहित व जितेंद्रिय होऊन स्मृतिनियमांप्रमाणेच निवास करीत.

Verse 135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः / तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

ते उपस्थित राहून उपदेश देत, पण परिग्रह करीत नसत; आणि जे दुर्बल होते ते त्यांच्या कामकाजाची पूर्तता त्यांच्यासाठी करीत.

Verse 136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः / एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

त्यांची परिचर्या-सेवा इतर अल्पतेजस्वी लोक करीत; अशा रीतीने परस्परांवर अवलंबून राहून ते विसंवादी अवस्थेत पडले.

Verse 137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा / प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

त्या दोषामुळे तेव्हा शांत औषधी अत्यंत क्षीण होऊन जणू नष्ट झाल्या; जसे मुठीत धरलेली वाळू हातातून निसटते.

Verse 138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश / फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

मग त्या युगाच्या प्रभावाने ग्राम्य व आरण्य अशा चौदा (प्रकारच्या) औषधी पुन्हा फळे, फुले तसेच मुळे यांद्वारे मिळू लागल्या.

Verse 139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा / क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

जेव्हा त्या सर्व नष्ट झाल्या, तेव्हा प्रजा भ्रमित होऊन क्षुधेने व्याकुळ झाली आणि सर्वजण स्वयम्भू ब्रह्म्याकडे गेले.

Verse 140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

त्रेतायुगाच्या आरंभी उपजीविकेची इच्छा धरून त्या आल्या; भगवान स्वयम्भू ब्रह्म्याने त्यांचा हेतू जाणला.

Verse 141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः / ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

पोषण देणाऱ्या प्रत्यक्ष दर्शनाने विचार करून त्याने जाणले की पृथ्वीने औषधी गिळल्या आहेत; मग त्या औषधी पुन्हा उगवल्या.

Verse 142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् / दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

सुमेरूला वासरू करून त्याने या पृथ्वीचे दोहन केले; तेव्हा गौ-रूपिणी पृथ्वी दुहिली गेली आणि वसुधातलावर बीजे प्रकट झाली.

Verse 143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः / ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

ती बीजे उत्पन्न झाली; प्रभूने ग्राम व अरण्यात औषधी प्रकट केल्या—फळ पाकेपर्यंत त्या टिकत आणि सात क्षणांच्या आत (अल्पकाळ) त्यांचा काल होता.

Verse 144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः / प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

धान्यांमध्ये तांदूळ, जव, गहू, हरभरा व तीळ; तसेच प्रियंगु, उदार, कोरदुष्ट व सवामक—हे प्रकार सांगितले आहेत.

Verse 145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः / हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

उडीद, मूग, मसूर, नीवार व कुळीथ; तसेच हरिका व चरका—हे ‘गम’ म्हणून सतराप्रकार मानले आहेत.

Verse 146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः / श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

अशा रीतीने ग्राम्य ओषधी-धान्यांच्या जाती सांगितल्या; श्यामाक, नीवार, जर्तिला आणि गवेधुकसहित.

Verse 147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः / ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

कुरुविंद, वेणुयव आणि मातीर्काटक—हे स्मृत; या ग्राम्य-आरण्य ओषधी एकूण चौदा मानल्या आहेत.

Verse 148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह / अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

या चौदा ग्राम्य-आरण्य धान्यवनस्पती त्रेतायुगाच्या प्रारंभी उत्पन्न झाल्या; सर्वच नांगर न चालवता आपोआप उगवल्या.

Verse 149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः / मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

वृक्ष, झुडपे, लता-वल्ली, वेल आणि तृणजाति—या सर्व मुळे, फळे व अंकुर ग्रहण करून पुष्ट होतात आणि त्यानुसार फळ देतात।

Verse 150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा / ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

स्वयंभूने पूर्वी ज्या बीजांसाठी पृथ्वीचे दोहन केले होते, त्याच बीजांपासून येथे ऋतुनुसार पुष्प-फळ देणाऱ्या औषधी उत्पन्न झाल्या।

Verse 151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः / ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

जेव्हा सृष्टीत आलेल्या औषधी येथे पुन्हा वाढून पसरल्या नाहीत, तेव्हा त्यांच्या पालनासाठी त्याने उपजीविकेचा उपाय—वार्ता—निर्माण केला।

Verse 152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् / ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

त्यांच्यासाठी भगवान स्वयंभूने आपल्या कर्मातून सिद्ध झालेली ‘हस्तसिद्धी’ प्रकट केली; तेव्हापासून औषधी शेतीने उगवणाऱ्या व शिजवण्यायोग्य अशा उत्पन्न होऊ लागल्या।

Verse 153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः / मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

वार्तेत देहाने सिद्ध झाल्यावर, प्रजापतीने त्यांच्यासाठी अशी मर्यादा स्थापली की ज्यामुळे ते परस्पर एकमेकांचे रक्षण करू लागले।

Verse 154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः / इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

जे त्यांचे परिग्रहीता व रक्षक होते ते बलवान होते; आणि इतरांचे रक्षण करून त्याने क्षत्रियांना स्थापन केले.

Verse 155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा / सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

जितके तसे निर्माण झाले आहेत तितकेच उपस्थित राहतात; जे जसे घडले तसे सत्य बोला—ब्रह्म्याने ते तुमच्यासाठी निश्चित होवो.

Verse 156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः / क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

आणि जे इतर दुर्बल होते ते त्यांच्या संरक्षणकार्यांत नेमले गेले; पृथ्वीवर स्थिर राहून ते विकत घेतलेले दास्य नष्ट करीत.

Verse 157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् / सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

त्यांनाच नित्य ‘वैश्य’ म्हणतात—शेतकरी, उपजीविका साधणारे; जे सेवा करतात, धावपळ करतात आणि परिचर्येत रत असतात.

Verse 158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः / तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

तेजहीन व अल्पवीर्य अशा त्यांना त्याने ‘शूद्र’ म्हटले; आणि त्यांच्या कर्मधर्मांची व्यवस्था प्रभु ब्रह्म्याने केली.

Verse 159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै / पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

यथोचित व्यवस्था स्थापन झाली तरीही त्या प्रजा मोहाने पुन्हा त्या धर्माचे पालन करू शकल्या नाहीत।

Verse 160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् / ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

वर्णधर्मांनुसार जगत असूनही ते परस्परांशी विरोध करू लागले; प्रभु ब्रह्माने हे सर्व यथार्थपणे जाणले।

Verse 161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् / याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

ब्रह्माने क्षत्रियांकरिता बल, दंड व युद्ध हे आजीविकेचे साधन ठरविले; तसेच याजन, अध्यापन आणि दान-प्रतिग्रहही नेमले।

Verse 162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् / पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

प्रभूने ब्राह्मणांसाठी ही कर्मे यथोचित सांगितली; आणि वैश्यांना पशुपालन, वाणिज्य व शेती दिली।

Verse 163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः / सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

पुन्हा शूद्रांसाठी शिल्पाधारित उपजीविका ठरविली; आणि ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यांसाठी काही सामान्य कर्मेही पुन्हा निश्चित केली।

Verse 164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च / कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

यज्ञ करणे, वेदाध्यापन आणि दान—हे सर्वांमध्ये सामान्य धर्म आहेत. तसेच कर्माने उपजीविका देऊन ते येथे परस्पर सहाय्य करतात.

Verse 165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः / प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

त्यांच्यासाठी त्याने परलोकातील शिखरस्थानी पुन्हा स्थानांची व्यवस्था केली. क्रियाशील द्विजांचे स्थान ‘प्राजापत्य’ असे स्मृत आहे.

Verse 166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् / वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

संग्रामात न पळणाऱ्या क्षत्रियांचे स्थान ‘ऐंद्र’ आहे. आणि आपल्या-आपल्या कर्माने उपजीविका करणाऱ्या वैश्यांचे स्थान ‘मारुत’ आहे.

Verse 167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् / स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

परिचर्येत स्थिर असलेल्या शूद्रजातींचे स्थान ‘गांधर्व’ आहे. ही स्थाने योग्य आचार पाळणाऱ्या सत् वर्णांसाठी आहेत.

Verse 168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् / वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः / ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

जेव्हा त्या चातुर्वर्ण्याची व्यवस्था सुस्थिर झाली, तेव्हा दंडभयामुळे वर्ण आपापल्या कर्तव्यात स्थिर राहिले. मग वर्ण स्थिर झाल्यावर त्याने आश्रमांची स्थापना केली.

Verse 169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा / आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि यती—हे चार आश्रम; प्रभूंनी त्यांना पूर्ववत् स्थापन केले।

Verse 170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः / कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

जे काही वर्णधर्माचे कर्म आहेत, येथे त्यांचे चार प्रकारचे फल होते; कृतकर्म व कृतनिवास होऊन लोक आश्रमातून त्यांचा उपभोग घेतात।

Verse 171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः / निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

ब्रह्माने ते आश्रम स्थापन केले, जणू भ्रमणशील मनांसाठी; मग ब्रह्माने त्यांच्या धर्मांचे उपदेश व निर्देश केले।

Verse 172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा / चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

त्यांचे प्रस्थानमार्ग, यम आणि नियमही (निश्चित झाले); आणि पूर्वी गृहस्थाश्रम चारही वर्णांनी युक्त असा स्थित होता।

Verse 173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि / यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

तीन आश्रमांच्या वृत्ती आणि नीतिसुद्धा; मी त्या क्रमाने व्रत व नियमांसह सांगीन।

Verse 174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः / इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

पत्नी, अग्निसेवा, अतिथिसत्कार, यज्ञ, श्राद्धकर्म आणि प्रजापालन—हा गृहस्थधर्माचा संक्षिप्त संग्रह आहे।

Verse 175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी / गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

दंड धारण, मेखला परिधान, भूमीवर शयन, मृगचर्म धारण; गुरुसेवा, भिक्षान्न आणि विद्याभ्यास—हे ब्रह्मचार्‍याचे धर्म आहेत।

Verse 176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः / उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

चीर, पानांचे वस्त्र व मृगचर्म धारण करावे; वनातील मुळे, फळे व औषधींवर निर्वाह करावा. दोन्ही संध्याकाळी स्नान व होम—हा आरण्यवासाचा विधी आहे।

Verse 177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च / अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

संकटातही भिक्षेवर निर्वाह, अचौर्य, शौच; अप्रमाद, ब्रह्मचर्य, सर्वभूतांवर दया आणि क्षमा—हे धर्म आहेत।

Verse 178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् / दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

श्रवण, गुरुसेवा आणि सत्य—हे दहावे लक्षण मानले आहे. दशलक्षणयुक्त हा धर्म स्वयंभूने सांगितला आहे।

Verse 179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च / तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

येथे भिक्षूची पाच व्रते आणि भैक्ष्य-वेदव्रते सांगितली आहेत; तसेच त्या व्रतांची स्थाने व ‘अशुष्मिन्’मध्ये स्थित असलेल्यांचे वर्णन त्याने केले।

Verse 180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

ऊर्ध्वरेतस् ऋषींची संख्या अठ्ठ्याऐंशी हजार सांगितली आहे; आणि त्यांचे जे स्थान स्मृत आहे, तेच गुरुकुलात वास करणाऱ्यांचेही आहे।

Verse 181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

सप्तर्षींचे जे स्थान स्मृत आहे, तेच वनवासी तपस्व्यांचे आहे; गृहस्थांचे प्राजापत्य लोक, आणि न्यासी (संन्यासी) यांचे ब्रह्मात लय (क्षय) सांगितले आहे।

Verse 182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते / स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

योग्यांचे जे अकृत (अप्राकृत) स्थान आहे, ते जिंकल्याशिवाय (प्राप्त केल्याशिवाय) मिळत नाही; आश्रमधर्मीयांची ती स्थाने खरे तर ब्रह्मस्थानी स्थित आहेत।

Verse 183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः / पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

देवयानाचे चारच मार्ग निर्मिले आहेत; आणि पितृयानाचे मार्गही स्मृतिप्रमाणे चारच मानले आहेत।

Verse 184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा / पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः / तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

ब्रह्माच्या लोक-व्यवस्थेनुसार प्राचीन आद्य मन्वंतरात देवयान मार्गांचे द्वार रवि (सूर्य) असे स्मृत आहे; तसेच पितृयान मार्गांचे द्वार चंद्रमा असे म्हटले जाते।

Verse 185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा / यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

अशा रीतीने वर्ण व आश्रमांचे विभाजन झाले तरी त्या वेळी असे घडले की वर्णधर्माला धरून असलेली प्रजा वाढत-फुलत नव्हती।

Verse 186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः / आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

मग त्रेतायुगाच्या मध्यभागी त्याने आपलीच दुसरी एक मानसी प्रजा निर्माण केली; ती प्रजा त्याच्या देहांतून उत्पन्न होऊन स्वभावानेही त्याच्यासारखीच होती।

Verse 187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु / ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

त्या आद्य त्रेतायुगात क्रमाने मध्यकाळ आला तेव्हा तो पुन्हा दुसरी मानसी प्रजा सृष्टी करण्यास प्रवृत्त झाला।

Verse 188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः / धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

तेव्हा प्रभूने सत्त्व व रज यांनी परिपूर्ण अशा प्रजांची सृष्टी केली, ज्या धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांचे तसेच जीवन-व्यवहाराचे साधक होत्या।

Verse 189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा / युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

देव, पितर, ऋषी आणि मनू—युगानुरूप धर्माने—ज्यांनी या प्रजांचा विस्तार व पालन केले.

Verse 190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः / अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

तो सृष्टिवर्ग उपस्थित होताच, स्वयंभू ब्रह्म्याने प्रजांचे ध्यान करून आपल्या मनातून विविध सामर्थ्याच्या मानस-संतती निर्माण केल्या.

Verse 191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः / कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

ज्या प्रजांचा उल्लेख मी तुला पूर्वी केला, त्या जनसमूहांत आश्रित होत्या; मागील कल्पात त्या प्राचीन होत्या, आणि येथे देव इत्यादीच प्रजा आहेत.

Verse 192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः / मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

तो ध्यान करताच, त्या येथे उत्पत्तीच्या हेतुने उपस्थित झाल्या; येथे मन्वंतर-क्रमाने, पहिल्या मन्वंतरात त्या कनिष्ठ (अंतिम) होत्या.

Verse 193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः / कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

हे वंशज पूर्वी त्यांच्यामुळेच प्रसिद्ध झाले, ज्यांनी येथे त्यांना घडविले; तेव्हा ते अक्षय मुळांनी—शुभ व अशुभ कर्मबीजांनी—युक्त होते.

Verse 194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे / देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

त्या कर्मफलदोषामुळे अनेक उपद्रव उत्पन्न झाले; देव, असुर, पितर, यक्ष, गंधर्व व मनुष्यांमध्येही।

Verse 195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः / वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः / आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

राक्षस, पिशाच, पशु-पक्षी, सरीसृप, वृक्ष, नारकी जीव, कीटक इत्यादी सर्वजण उपस्थित झाले; प्रजांच्या आहारासाठी विधात्याने त्यांची रचना केली।