Shloka 36
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः
Transliteration
sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ / rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ
Translation
पुन्हा बाहूंमधून आणखी एक सहस्र निर्माण झाले. ते रज-तम मिश्रित असल्याने गृहशील असे मानले गेले.
Word by Word
सहस्रम्a thousand
सहस्रम्:
कर्म (कर्म/Karma)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन
अन्यत्another
अन्यत्:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; qualifying सहस्रम्
असृजत्created
असृजत्:
क्रिया (आख्यात/Verb)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; ‘created’
बाहूनाम्of/from the arms
बाहूनाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; Genitive plural ‘of the arms’ (source)
असताम्of the impure/ignoble
असताम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeAdjective
Rootअसत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; ‘of the non-virtuous/impure’; qualifying (implied beings)
पुनःagain
पुनः:
सम्बन्ध (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण/adverb (again/further)
रजस्तमोभ्याम्by rajas and tamas
रजस्तमोभ्याम्:
करण (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootरजस्+तमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), द्विवचन; Instrumental dual ‘by rajas and tamas’
उद्धिक्ताःoverpowered
उद्धिक्ताः:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootउद्+दिक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; from उद्+दिह्/दिक् in sense ‘inflamed/heightened’)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; ‘heightened/overpowered’ (by ...)
गृहशीलाःhousehold-inclined
गृहशीलाः:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootगृह+शील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; ‘having the habit of household life’
ततःthereupon/therefore
ततः:
सम्बन्ध (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण/adverb (thereupon/therefore/from that)
स्मृताःare considered/called
स्मृताः:
क्रियाविशेषण (विधेय/Predicative)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) + त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘are called/considered’