Shloka 1
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ sūta uvāca tulyaṃ yugasahasraṃ vai naiśaṃ kālamupāsya saḥ / śarvaryaṃte prakurute brahmā tūtsargakāraṇāt
Translation
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) पूर्वभागी ‘कल्प-मन्वंतराख्यान-वर्णन’ नावाचा सहावा अध्याय। सूत म्हणाले—हजार युगांइतका रात्रिकाळ व्यतीत करून, रात्रि संपता ब्रह्मा सृष्टीच्या कारणासाठी प्रवृत्त होतात.
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; समाप्तिसूचक/quotative
śrī-brahmāṇḍein the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikarana (अधिकरण/locative)
TypeNoun
Rootśrī + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय (श्री-विशिष्टं ब्रह्माण्डम्)
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण/locative)
TypeNoun
Rootmahā + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारय
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Visheshana (विशेषण/modifier)
TypeAdjective
Rootvāyu + prokta (प्रातिपदिक; √vac + kta)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष (वायुनाऽ प्रोक्ते = by Vāyu spoken)
pūrva-bhāgein the former section
pūrva-bhāge:
Adhikarana (अधिकरण/locative)
TypeNoun
Rootpūrva + bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष (पूर्वः भागः)
dvitīyein the second
dvitīye:
Visheshana (विशेषण/modifier)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण (agreeing with भāगे/पादे contextually)
anuṣaṅga-āpādein the Anuṣaṅga pāda
anuṣaṅga-āpāde:
Adhikarana (अधिकरण/locative)
TypeNoun
Rootanuṣaṅga + āpāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष (अनुषङ्गस्य आपादः/पादः)
kalpa-manvantara-ākhyāna-varṇanamthe description of the kalpas and manvantaras
kalpa-manvantara-ākhyāna-varṇanam:
Karta (कर्ता/subject; title)
TypeNoun
Rootkalpa + manvantara + ākhyāna + varṇana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (कल्प-मन्वन्तर-आख्यानस्य वर्णनम्)
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/title marker)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formअव्यय-प्रयोग; नाम-शब्दः ‘called/named’ (title marker)
ṣaṣṭhaḥsixth
ṣaṣṭhaḥ:
Visheshana (विशेषण/modifier)
TypeAdjective
Rootṣaṣṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया/predicate)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
tulyamequal (to)
tulyam:
Visheshana (विशेषण/modifier)
TypeAdjective
Roottulya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (agreeing with कालम् implied/with yugasahasram as measure)
yuga-sahasrama thousand yugas
yuga-sahasram:
Karma (कर्म/object of comparison)
TypeNoun
Rootyuga + sahasra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (युगानां सहस्रम्)
vaiindeed
vai:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphasis)
naiśamnightly, of the night
naiśam:
Visheshana (विशेषण/modifier)
TypeAdjective
Rootnaiśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying kālam)
kālamtime/period
kālam:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootkāla (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
upāsyahaving passed through/after observing
upāsya:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया/absolutive)
TypeVerb
Rootupa + ās (धातु) + ya (ल्यप्)
Formक्त्वान्त/ल्यप्-अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having passed/observed’
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
śarvary-anteat the end of the night
śarvary-ante:
Adhikarana (अधिकरण/locative)
TypeNoun
Rootśarvarī + anta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष (शर्वर्याः अन्ते)
prakurutesets in motion/creates
prakurute:
Kriya (क्रिया/predicate)
TypeVerb
Rootpra + kṛ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
brahmāBrahmā
brahmā:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tuindeed/but
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
utsarga-kāraṇātbecause of the cause of emanation/creation
utsarga-kāraṇāt:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान; cause/source)
TypeNoun
Rootutsarga + kāraṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; तत्पुरुष (उत्सर्गस्य कारणम्)