
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Angiras lineages for Kāma material)
Devata: Kāma (personified Desire/Compulsion) as rival-slayer
Chandas: Predominantly Anuṣṭubh-like cadence (Atharvanic mixed anuṣṭubh usage)
AV 9.2 हे अथर्वण परंपरेतील प्रभावी काम-सूक्त आहे. तूपाच्या आहुती व मंत्रांच्या साहाय्याने ‘काम/आकर्षण-बंधन’ याला जणू प्रशिक्षण देऊन, यजमानासाठी कार्य करणारा प्रतिस्पर्धी-वधक (सपत्न-हन) बनविले जाते. सूक्तात वारंवार विरोधकांना अधःपात व अंधारात ढकलून, त्यांची शक्ती, कर्तृत्व-स्वातंत्र्य आणि सामाजिक प्रतिष्ठा हिरावून घेतली जाते, तर यजमानाचा अजेय संकल्प अधिकाधिक प्रबळ केला जातो. तसेच कामाला स्थैर्यापेक्षा, काळासारख्या पापण्यांच्या लवण्यापेक्षा, अगदी समुद्रापेक्षाही महान अशी सर्वव्यापी विश्वशक्ती मानून, या विधीतील वशीकरण/दडपण अपरिहार्य भासेल असे मांडले आहे.
Mantra 1
कामः स॒प॒त्न॒हन॑मृष॒भं घृ॒तेन॒ कामं॑ शिक्षामि ह॒विषाज्ये॑न । नी॒चैः स॒पत्ना॒न् मम॑ पादय॒ त्वम॒भिष्टु॑तो मह॒ता वी॒र्येऽण
काम—सपत्नहंता, वृषभ—त्याला घृताने मी साधतो. हवि व आज्याने मी कामाला शिस्त लावून कार्यास लावतो. माझे शत्रु-प्रतिस्पर्धी खाली दाब; त्यांना माझ्या पायांखाली पाड—हे योग्य रीतीने स्तुत झालेल्या, महान वीर्यवान!
Mantra 2
यन्मे॒ मन॑सो॒ न प्रि॒यं चक्षु॑षो॒ यन्मे॒ बभ॑स्ति॒ नाभि॒नन्द॑ति । तद् दु॒ष्वप्न्यं॒ प्रति॑ मुञ्चामि स॒पत्ने॒ कामं॑ स्तु॒त्वोद॒हं भि॑देयम्
जे माझ्या मनाला प्रिय नाही, जे माझ्या डोळ्यांना रुचत नाही, आणि माझ्यात प्रकट होऊनही ज्याला मान्यता मिळत नाही—ते दु:स्वप्नजन्य अशुभ मी सपत्नावर (प्रतिद्वन्द्वीवर) परत सोडतो. काम (देव) याची स्तुती करून, मी त्याला पूर्णतः मोडून/पराभूत करीन.
Mantra 3
दु॒ष्वप्न्यं॑ काम दुरि॒तं च॑ कामाप्र॒जस्ता॑मस्व॒गता॒मव॑र्तिम्। उ॒ग्र ईशा॑नः॒ प्रति॑ मुञ्च॒ तस्मि॒न् यो अ॒स्मभ्य॑मंहूर॒णा चिकि॑त्सात्
हे कामा, दु:स्वप्नजन्य अशुभता आणि हे कामा, दुरित (पाप/विपत्ती)—संतानहीनता, कुपथगमन आणि उलटफेर/विपर्यय: हे उग्र ईशान, हे सर्व त्याच्यावर परत सोड, जो आम्हाला दुःख देण्याच्या हेतूने आमच्याविरुद्ध उपाय रचतो.
Mantra 4
नु॒दस्व॑ काम॒ प्र णु॑दस्व का॒माव॑र्तिं यन्तु॒ मम॒ ये स॒पत्नाः॑ । तेषां॑ नु॒त्ताना॑मध॒मा तमां॒स्यग्ने॒ वास्तू॑नि॒ निर्द॑ह॒ त्वम्
हे कामा, हाकलून दे—पुढे हाकलून दे, हे कामा; माझे जे सपत्न (प्रतिद्वन्द्वी) आहेत, ते उलटफेर व परतफेरीत पडोत. जे हाकलले गेले आहेत, त्यांना अधमतम अंधारांत—हे अग्ने—तू त्यांच्या वास्तू (निवासस्थाने) पूर्णपणे जाळून टाक.
Mantra 5
सा ते॑ काम दुहि॒ता धे॒नुरु॑च्यते॒ यामा॒हुर्वाचं॑ क॒वयो॑ वि॒राज॑म्। तया॑ स॒पत्ना॑न् परि॑ वृङ्ग्धि॒ ये मम॒ पर्ये॑नान् प्रा॒णः प॒शवो॒ जीव॑नं वृणक्तु
हे कामा! तुझी ती कन्या ‘दुहिता’ दुहणारी धेनू म्हणून ओळखली जाते—जिला कवी ‘वाक्’ (वाणी), तेजस्वी ‘विराज’ असे म्हणतात. तिच्या साहाय्याने मला वेढून राहिलेले माझे शत्रु-प्रतिस्पर्धी छाटून दूर कर; आणि प्राण, पशुधन व जीवन माझ्यासाठी हे निवडून जिंकून मिळवो.
Mantra 6
काम॒स्येन्द्र॑स्य॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञो॒ विष्णो॒र्बले॑न सवि॒तुः स॒वेन॑ । अ॒ग्नेर्हो॒त्रेण॒ प्र णु॑दे स॒पत्नां॑छ॒म्बीव॒ नाव॑मुद॒केषु॒ धीरः॑
कामाच्या बळाने, इंद्राच्या, राजा वरुणाच्या; विष्णूच्या पराक्रमाने, सवितृच्या प्रेरक-चालनाने; अग्नीच्या होत्राने (याजकीय अर्पणाने) मी माझ्या शत्रु-प्रतिस्पर्ध्यांना दूर ढकलतो—जसा धीर पुरुष पाण्यात नाव (पुढे) ढकलतो तसा.
Mantra 7
अध्य॑क्षो वा॒जी मम॑ काम॑ उ॒ग्रः कृ॒णोतु॒ मह्य॑मसप॒त्नमे॒व। विश्वे॑ दे॒वा मम॑ ना॒थं भ॑वन्तु॒ सर्वे॑ दे॒वा हव॒मा य॑न्तु म इ॒मम्
माझा अधीक्षक, पराक्रमी विजयी, उग्र काम (कामदेव) मला—होय, मला—निष्प्रतिद्वंद्वी करो. सर्व देव माझे नाथ/संरक्षक होवोत; माझ्या या हाकेला सर्व देव येथे येवोत.
Mantra 8
इ॒दमाज्यं॑ घृ॒तव॑ज्जुषा॒णाः काम॑ज्येष्ठा इ॒ह मा॑दयध्वम्। कृ॒ण्वन्तो॒ मह्य॑मसप॒त्नमे॒व
हे घृतयुक्त आज्य—ते स्वीकारून—कामाला ज्येष्ठ मानून येथे आनंदित व्हा. आणि आनंदित होत मला निश्चयच निष्प्रतिद्वंद्वी करा.
Mantra 9
इ॒न्द्रा॒ग्नी का॑म स॒रथं॒ हि भू॒त्वा नी॒चैः स॒पत्ना॒न् मम॑ पादयाथः । तेषां॑ प॒न्नाना॑मध॒मा तमां॒स्यग्ने॒ वास्तू॑न्यनु॒निर्द॑ह॒ त्वम्
हे कामा! इंद्र आणि अग्नी एकाच रथाचे सहयात्री होऊन माझ्या प्रतिद्वंद्व्यांना खाली ढकलोत, त्यांना पाडोत. जे असे पडलेले आहेत—अत्यंत नीच तमात पडलेले—हे अग्ने, त्यांच्या मागोमाग जाऊन त्यांच्या वस्ती/निवासस्थानांना जाळून टाक.
Mantra 10
ज॒हि त्वं का॑म॒ मम ये स॒पत्ना॑ अ॒न्धा तमां॒स्यव॑ पादयैनान्। निरि॑न्द्रिया अर॒साः स॑न्तु॒ सर्वे॒ मा ते॑ जी॑विषुः कत॒मच्च॒नाहः॑
हे कामा! माझे जे शत्रु-प्रतिस्पर्धी (सपत्न) आहेत, त्यांना तू जाही कर; त्यांना अंध तमसात ढकलून दे. ते सर्व इंद्रियशून्य, रसहीन होवोत; कोणत्याही दिवशी—कशाही प्रकारे—ते जिवंत राहू नयेत.
Mantra 11
अव॑धी॒त् कामो॒ मम॒ ये स॒पत्ना॑ उ॒रुं लो॒कम॑कर॒न्मह्य॑मेध॒तुम्। मह्यं॑ नमन्तां प्र॒दिश॒श्चत॑स्रो॒ मह्यं॒ षडु॒र्वीर्घृ॒तमा व॑हन्तु
कामाने माझ्या त्या शत्रु-प्रतिस्पर्ध्यांना पाडले आहे, जे माझ्यासाठी उन्नतीसाठी विस्तीर्ण लोक (क्षेत्र) निर्माण करू पाहत होते. चारही दिशा मला नमोत; सहा विस्तीर्ण प्रदेश माझ्यासाठी घृत येथे वाहून आणोत.
Mantra 12
तेऽध॒राञ्चः॒ प्र प्ल॑वन्तां छि॒न्ना नौरि॑व॒ बन्ध॑नात्। न साय॑कप्रणुत्तानां॒ पुन॑रस्ति नि॒वर्त॑नम्
ते खालीकडे वाहत जावोत—बंधनातून सुटलेल्या होडीसारखे. ज्यांना बाण/क्षेपास्त्राने हुसकावून लावले आहे, त्यांना पुन्हा परतण्याचा मार्ग नाही.
Mantra 13
अ॒ग्निर्यव॒ इन्द्रो॒ यवः॒ सोमो॒ यवः॑ । य॒व॒यावा॑नो दे॒वा या॑वयन्त्वेनम्
अग्नी यव (जव) आहे, इंद्र यव आहे, सोमही यव आहे. यव-समृद्ध—आणि ‘यावय’ (दूर हाकलण्याची) शक्ती असलेले—देव याला इथून दूर हाकलून देोत.
Mantra 14
अस॑र्ववीरश्चरतु॒ प्रणु॑त्तो॒ द्वेष्यो॑ मि॒त्राणां॑ परिव॒र्ग्यः॑१ स्वाना॑म्। उ॒त पृ॑थि॒व्यामव॑ स्यन्ति वि॒द्युत॑ उ॒ग्रो वो॑ दे॒वः प्र मृ॑णत् स॒पत्ना॑न्
तो हाकलला जाऊन भटकत राहो—आपले सर्व वीर-सहाय्य गमावून; मित्रांना अप्रिय, स्वतःच्यांनाही टाळावा असा. आणि पृथ्वीवर वीज कोसळते; तुमचा उग्र देव प्रतिस्पर्धी शत्रूंना पूर्णपणे चिरडो.
Mantra 15
च्यु॒ता चे॒यं बृ॑ह॒त्यच्यु॑ता च वि॒द्युद् बि॑भर्ति स्तनयि॒त्नूंश्च॒ सर्वा॑न्। उ॒द्यन्ना॑दि॒त्यो द्रवि॑णेन॒ तेज॑सा नी॒चैः स॒पत्ना॑न् नुदतां मे॒ सह॑स्वान्
हलले तरी ही महती अचलच; वीज सर्व गडगडाटांना धारण करते. उदय पावणारा आदित्य, सहस्वान, धन व तेज घेऊन, माझ्या प्रतिस्पर्ध्यांना खाली ढकलून दूर लोटो.
Mantra 16
यत् ते काम॒ शर्म॑ त्रि॒वरू॑थमु॒द्भु ब्रह्म॒ वर्म॒ वित॑तमनतिव्या॒ध्यंऽ कृ॒तम्। तेन॑ स॒पत्ना॒न् परि॑ वृङ्ग्धि॒ ये मम॒ पर्ये॑नान् प्रा॒णः प॒शवो॒ जीव॑नं वृणक्तु
हे कामा! तुझे जे आश्रय—त्रिविध रक्षणयुक्त—उद्भवले आहे, ते ब्रह्म-मंत्ररूप, सर्वत्र पसरलेल्या कवचासारखे, रोगाने ओलांडता न येईल असे घडविलेले आहे. त्याच्याने मला वेढून राहिलेले माझे शत्रु-प्रतिस्पर्धी छाटून दूर कर; प्राण, पशुधन व जीवन मला निवडो (आणि माझ्याशीच जोडले राहो).
Mantra 17
येन॑ दे॒वा असु॑रा॒न् प्राणु॑दन्त॒ येनेन्द्रो॒ दस्यू॑नध॒मं तमो॑ नि॒नाय॑ । तेन॒ त्वं का॑म॒ मम॒ ये स॒पत्ना॒स्तान॒स्माल्लो॒कात् प्र णु॑दस्व दू॒रम्
ज्याने देवांनी असुरांना हुसकावून लावले, ज्याने इंद्राने दस्यूंना अत्यंत अधम अंधारात नेले—त्याच सामर्थ्याने, हे कामा, माझे जे शत्रु-प्रतिस्पर्धी आहेत त्यांना या लोकातून फार दूर हाकलून दे.
Mantra 18
यथा॑ दे॒वा असु॑रा॒न् प्राणु॑दन्त॒ यथेन्द्रो॒ दस्यू॑नध॒मं तमो॑ बबा॒धे। तथा॒ त्वं का॑म॒ मम॒ ये स॒पत्ना॒स्तान॒स्माल्लो॒कात् णु॑दस्व दू॒रम्
जसे देवांनी असुरांना हुसकावून लावले, जसा इंद्राने दस्यूंना अधम अंधारात दाबून टाकले—तसेच, हे कामा, माझे जे शत्रु-प्रतिस्पर्धी (सपत्न) आहेत, त्यांना या लोकातून दूर ढकल, फार दूर हाकलून दे।
Mantra 19
कामो॑ जज्ञे प्रथ॒मो नैनं॑ दे॒वा आ॑पुः पि॒तरो॒ न मर्त्याः॑ । तत॒स्त्वम॑सि॒ ज्याया॑न् वि॒श्वहा॑ म॒हांस्तस्मै॑ ते काम॒ नम॒ इत् कृ॑णोमि
काम प्रथम जन्मला; त्याला ना देवांनी गाठले, ना पितरांनी, ना मर्त्यांनी. म्हणून तू सर्वदा श्रेष्ठ, महान व सामर्थ्यवान आहेस. त्या कामाला—हे कामा—मी नमस्कार अर्पितो।
Mantra 20
याव॑ती द्यावा॑पृथि॒वी व॑रि॒म्णा याव॒दापः॑ सिष्य॒दुर्याव॑द॒ग्निः । तत॒स्त्वम॑सि॒ ज्याया॑न् वि॒श्वहा॑ म॒हांस्तस्मै॑ ते काम॒ नम॒ इत् कृ॑णोमि
द्यावा-पृथिवी जितक्या विस्ताराने व्यापक आहेत, पाणी जितक्या दूरपर्यंत वाहते, अग्नी जितक्या दूरपर्यंत पसरतो—त्याहूनही तू सर्वदा श्रेष्ठ, महान व सामर्थ्यवान आहेस. त्या कामाला—हे कामा—मी नमस्कार अर्पितो।
Mantra 21
याव॑ती॒र्दिशः॑ प्र॒दिशो॒ विषू॑ची॒र्याव॑ती॒राशा॑ अभि॒चक्ष॑णा दि॒वः । तत॒स्त्वम॑सि॒ ज्याया॑न् वि॒श्वहा॑ म॒हांस्तस्मै॑ ते काम॒ नम॒ इत् कृ॑णोमि
जितक्या दिशा, उपदिशा आहेत, ज्या वेगवेगळ्या पसरतात; आणि दिव्यापासून सर्वत्र पाहणाऱ्या जितक्या आशा आहेत—त्यांतूनच तू अधिक महान, सदैव महाशक्तिमान आहेस. त्या कामाला, हे कामा, मी खरोखर नमस्काररूप वंदन अर्पितो.
Mantra 22
याव॑ती॒र्भृङ्गा॑ ज॒त्वःऽ कु॒रूर॑वो॒ याव॑ती॒र्वघा॑ वृक्षस॒र्प्योऽ बभू॒वुः । तत॒स्त्वम॑सि॒ ज्याया॑न् वि॒श्वहा॑ म॒हांस्तस्मै॑ ते काम॒ नम॒ इत् कृ॑णोमि
जितके भृंग (मधमाशा) आहेत, जितके पंखधारी थवे आहेत, जितके कर्कश-आवाज करणारे आहेत; जितके आघात करणारे, झाडांवर सरपटणारे सर्प उत्पन्न झाले आहेत—त्या सर्वांहून तूच अधिक महान् आहेस, सदैव महाबलवान् आहेस. म्हणून, हे कामा, मी तुला नमस्कार—श्रद्धेने प्रणाम—नक्कीच करतो.
Mantra 23
ज्याया॑न् निमिष॒तोऽसि॒ तिष्ठ॑तो॒ ज्याया॑न्त्समु॒द्राद॑सि काम मन्यो । तत॒स्त्वम॑सि॒ ज्याया॑न् वि॒श्वहा॑ म॒हांस्तस्मै॑ ते काम॒ नम॒ इत् कृ॑णोमि
पापणी लवणाऱ्यापेक्षा तू अधिक महान् आहेस, उभा राहणाऱ्यापेक्षा तू अधिक महान् आहेस; समुद्रापेक्षाही तू अधिक महान् आहेस, हे कामा, हे मन्यु! म्हणून तूच महान् आहेस, सदैव महाबलवान् आहेस. म्हणून, हे कामा, मी तुला नमस्कार—श्रद्धेने प्रणाम—नक्कीच करतो.
Mantra 24
न वै वात॑श्च॒न काम॑माप्नोति॒ नाग्निः सूर्यो॒ नोत च॒न्द्रमाः॑ । तत॒स्त्वम॑सि॒ ज्याया॑न् वि॒श्वहा॑ म॒हांस्तस्मै॑ ते काम॒ नम॒ इत् कृ॑णोमि
वायूसुद्धा कामाला प्राप्त करू शकत नाही; ना अग्नी, ना सूर्य, ना चंद्र. म्हणून तूच महान् आहेस, सदैव महाबलवान् आहेस. म्हणून, हे कामा, मी तुला नमस्कार—श्रद्धेने प्रणाम—नक्कीच करतो.
Mantra 25
यास्ते॑ शि॒वास्त॒न्वःऽ काम भ॒द्रा याभिः॑ स॒त्यं भव॑ति॒ यद् वृ॑णी॒षे। ताभि॒ष्ट्वम॒स्माँ अ॑भि॒संवि॑शस्वा॒न्यत्र॑ पा॒पीरप॑ वेशया॒ धियः॑
हे कामा! तुझ्या ज्या शिव (कल्याणकारी) तनू/रूपे आहेत, ज्या शुभ शक्तींनी तू जे निवडतोस ते सत्य ठरते—त्यांच्यासह तू आमच्यात प्रवेश करून आमच्याशी निवास कर. आणि अन्यत्र पापी, दुष्ट धारणांना (धियः) दूर हाकलून दे.
Here Kāma is not primarily romantic love; it is Desire/Compulsion as a commanding force. The hymn treats Kāma as a power that can be directed to overpower rivals and make one’s intention prevail.
Ghṛta/ājya (ghee/clarified butter) offered as havis is central, especially in the opening where Kāma is ‘set to work’ through oblation and praise.
Its primary function is abhicārika (rival-subduing/coercive). It can also be read as paustika in the sense of securing advantage and dominance for the patron, but its tone is explicitly competitive and suppressive.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.