വസിഷ്ഠൻ വിവരിക്കുന്നു—രാജ്ഞി സന്ധ്യാവലി രാജാവ് രുക്മാംഗദനെ ഉപദേശിക്കുന്നു: പുത്രത്യാഗം പോലെയുള്ള അസഹ്യമായ വില കൊടുക്കേണ്ടിവന്നാലും സത്യവും ധർമ്മവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അതിലും ഭീകരം; ധർമ്മത്യാഗം വ്യക്തിഗത ദുരന്തത്തേക്കാൾ വലിയ അനർത്ഥമാണ്. ഇവിടെ ‘നികഷ’ (കസോട്ടി) ഭാവം ശക്തമാകുന്നു: വ്രതം പരീക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഹരി (ഹൃഷീകേശൻ) ഫലം നൽകുന്നു; സത്യസ്ഥാപനത്തിനായി വന്ന പ്രതിസന്ധികളും പുണ്യമായി മാറുന്നു. രുക്മാംഗദൻ മോഹിനിയോട് പുത്രന്റെ പകരം മറ്റു തപസ്സുകൾ സ്വീകരിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു; സുപ്പുത്രൻ, ഗംഗാജലം, വൈഷ്ണവ ദീക്ഷ, ഹരിപൂജ, മാഘകർമ്മങ്ങൾ എന്നീ അപൂർവ ആത്മിക സമ്പത്തുകൾ അദ്ദേഹം സ്തുതിക്കുന്നു. മോഹിനി വ്യക്തമാക്കുന്നു—തനിക്ക് വേണ്ടത് ഹരിയുടെ പവിത്ര ദിനത്തിൽ രാജാവ് ഭക്ഷണം കഴിക്കണമെന്നതുമാത്രം; പുത്രവധമല്ല. തുടർന്ന് ധർമ്മാംഗദൻ മുന്നോട്ട് വന്ന് വാൾ സമർപ്പിച്ച് പിതാവിനെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു—ആത്മത്യാഗം പിതാവിന്റെ സത്യരക്ഷയുടെ ധർമ്മം, ഉന്നത ലോകങ്ങൾ നൽകുന്നതാണ്. അവസാനം സത്യത്തെ മോക്ഷദായകവും കീർത്തിദായകവും ആയി മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു; ദേവന്മാർ പോലും ഭക്തന്റെ പാതയിൽ തടസ്സമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം എന്നും പറയുന്നു.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । संध्यावली ततः पादौ भर्तुः संगृह्य भूपते । उवाच वचनं देवी धर्मां गदविनाशनम् ॥ १ ॥
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, രാജാവേ, സന്ധ്യാവലി ഭർത്താവിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് ധർമ്മയുക്തവും ദുഃഖ-വ്യഥ നശിപ്പിക്കുന്നതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 2
बहुधाप्यनुशिष्टेयं मया भूप यथा त्वया । मोहिन्या मोहरूपाया नान्यत्संरोचतेऽधुना ॥ २ ॥
രാജാവേ, നീ ചോദിച്ചതുപോലെ ഞാൻ പലവട്ടം ഉപദേശിച്ചിട്ടും, മോഹരൂപിണിയായ മോഹിനിയുടെ പ്രഭാവം മൂലം ഇപ്പോൾ നിനക്ക് മറ്റൊന്നും ഇഷ്ടമാകുന്നില്ല।
Verse 3
भोजनं वासरे विष्णोर्वधं वा तनयस्य वै । धर्मत्यागाद्वरं नाथ पुत्रस्य विनिपातनम् ॥ ३ ॥
ഹേ നാഥാ! വിഷ്ണുവിന് പവിത്രമായ ദിനത്തിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കലോ, സ്വന്തം പുത്രവധമോ പോലും—ധർമ്മത്യാഗത്തേക്കാൾ ശ്രേയസ്കരം; ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനെക്കാൾ പുത്രന്റെ പതനം തന്നെ നല്ലത്।
Verse 4
यादृशी हि जनन्यास्तु पीडा भवति भूपते । पुत्रस्योत्पादने तीव्रातादृशी न भवेत्पितुः ॥ ४ ॥
ഹേ ഭൂപതേ! പുത്രജനന സമയത്ത് ജനനി അനുഭവിക്കുന്ന അത്യന്തം തീവ്രമായ വേദനപോലെയുള്ളത് പിതാവിന് ഉണ്ടാകുകയില്ല।
Verse 5
गर्भसंधारणे राजन् खेदः स्नेहोऽधिको यथा । मातुर्भवति भूपाल तथा नहि भवेत्पितुः ॥ ५ ॥
ഹേ രാജൻ! ഗർഭധാരണത്തിൽ മാതാവിന് ഉണ്ടാകുന്ന അധിക ക്ഷീണവും ഗാഢമായ സ്നേഹവും പോലെ, ഹേ ഭൂപാലാ, പിതാവിന് അത്രയില്ല।
Verse 6
बीजनिर्वाषकः प्रोक्तः पिता राजेंद्र भूतले । जननी धारिणी क्लिष्टा वर्द्धने पालनेऽधिका ॥ ६ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ഭൂമിയിൽ പിതാവ് വെറും ബീജദാതാവെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ജനനി—ഗർഭം ധരിച്ചു ക്ലേശം സഹിക്കുന്നവൾ—വളർത്തലിലും പരിപാലന-രക്ഷണത്തിലും അധിക മഹത്വമുള്ളവൾ।
Verse 7
पितुः शतगुणः स्नेहो मातुः पुत्रे प्रवर्तते । स्नेहाधिक्यं तु संप्रेक्ष्य मातरं महतीं विदुः ॥ ७ ॥
പുത്രനോടുള്ള മാതാവിന്റെ സ്നേഹം പിതാവിന്റെ സ്നേഹത്തേക്കാൾ നൂറിരട്ടി എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഈ അപാര സ്നേഹസമൃദ്ധി കണ്ടു ജ്ഞാനികൾ മാതാവിനെ പരമ വന്ദനീയയായി കരുതുന്നു।
Verse 8
साहं जाता गतस्नेहा परलोकजिगीषया । पुत्रस्य नृपशार्दूल सत्यवाक्यस्य पालनात् ॥ ८ ॥
ഹേ നൃപശാർദൂലാ! പുത്രൻ ഉച്ചരിച്ച സത്യവാക്യം പാലിച്ചതിനാൽ ഞാൻ സ്നേഹബന്ധം വിട്ട് പരലോകപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നിലകൊണ്ടു।
Verse 9
व्यापादय सुतं भूप स्नेहं त्यक्त्वा सुदूरतः । मा सत्यलंघनं कार्षीः शापितोऽसि मयात्मना ॥ ९ ॥
ഹേ ഭൂപാ! സ്നേഹം ദൂരെയാക്കി തള്ളിവെച്ച് പുത്രനെ വധിക്ക; സത്യം ലംഘിക്കരുത്—എന്റെ ആത്മശാപം നിന്നെ ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 10
निकषेषु ह्यषीकेशो भविष्यति फलप्रदः । यस्मिंश्चीर्णे रुजा देहे नाल्पापि नृप जायते ॥ १० ॥
ഈ നികഷങ്ങളിൽ ഹൃഷീകേശൻ നിശ്ചയമായും ഫലദാതാവാകും; ഹേ നൃപാ! ഈ അനുഷ്ഠാനം ചെയ്താൽ ദേഹത്തിൽ അല്പം പോലും വേദന ഉണ്ടാകുകയില്ല।
Verse 11
अधर्मान्मानवोऽवश्यं स्वर्गभ्रष्टो न संशयः । प्राणानादाय पुत्रं वा सर्वस्वं वा महीपते ॥ ११ ॥
അധർമം മൂലം മനുഷ്യൻ നിർബന്ധമായും സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കും—സംശയമില്ല; ജീവൻ എടുത്താലും, പുത്രനെ എടുത്താലും, സർവ്വസ്വം എടുത്താലും, ഹേ മഹീപതേ!
Verse 12
यश्चानुवर्तते दैवं स पुमान् गीयते महान् । ता आपदोऽपि भूपाल धन्या याः सत्यकारिकाः ॥ १२ ॥
ദൈവവിധാനം അനുഗമിക്കുന്നവൻ മഹാനെന്ന് പാടപ്പെടുന്നു; ഹേ ഭൂപാലാ! സത്യം സ്ഥാപിക്കാൻ കാരണമാകുന്ന ആപത്തുകളും ധന്യങ്ങളാണ്।
Verse 13
सत्तयसंरक्षणार्थत्वान्नृणां स्युर्मोक्षदायिकाः । कीर्तिसंस्तरणार्थाय कर्त्तव्यं मनुजैः सदा ॥ १३ ॥
സ്വജീവിതസ്ഥിതിയും ക്ഷേമവും സംരക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ ഈ ധർമ്മാചരണങ്ങൾ മനുഷ്യർക്കു മോക്ഷദായകമാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് സത്കീർത്തി വ്യാപിപ്പാൻ ഇവ സദാ ആചരിക്കണം।
Verse 14
कर्म भूपाल शास्त्रोक्तं स्नेहद्वेषविवर्जितम् । तदलं परितापेन सत्यं पालय भूपते ॥ १४ ॥
ഹേ ഭൂപാലാ, ശാസ്ത്രം പറഞ്ഞ കര്ത്തവ്യം സ്നേഹവും ദ്വേഷവും വിട്ട് ആചരിക്ക. അതിനാൽ ആത്മതാപം വേണ്ട; ഹേ ഭൂപതേ, സത്യം പാലിക്ക.
Verse 15
सत्यस्य पालनाद्राजन्विष्णुदेहेन युज्यते । देवैरुत्पादिता ह्येषा निकषा ते विमोहिनी ॥ १५ ॥
ഹേ രാജാ, സത്യം കാത്താൽ വിഷ്ണുവിന്റെ ദേഹസ്വരൂപത്തോടു യോജനം ലഭിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ സൃഷ്ടിച്ച ഈ പരീക്ഷാശില, നിനക്കോ മോഹത്തിന്റെ കുടുക്കാകാം।
Verse 16
मन्ये भूपाल सा पत्न्या कृता तां त्वं न बुध्यसे । पुत्रव्यपादनाद्देवा भविष्यंति ह्यवाङ्मुखाः ॥ १६ ॥
ഹേ ഭൂപാലാ, ആ പ്രവൃത്തി നിന്റെ ഭാര്യ ചെയ്തതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; നീ അതു തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. പുത്രവധം കാരണം ദേവന്മാർ തീർച്ചയായും വിമുഖരാകും।
Verse 17
तेषां दत्वा पदं मूर्ध्नि यास्यसे परमं पदम् । विष्णोरुद्वहतां भक्तिं देवताः परिपंथिनः ॥ १७ ॥
അവരുടെ ശിരസ്സുകളിൽ പാദം വെച്ച് നീ പരമപദം പ്രാപിക്കും. വിഷ്ണുഭക്തി വഹിക്കുന്നവർക്കു ദേവന്മാരും വഴിയിൽ തടസ്സക്കാരാകുന്നു।
Verse 18
भविष्यत्यंधता लोके तदेव प्रकटीकृतम् । विरुद्धा विबुधा भूप सेश्वरास्तव चेष्टितैः ॥ १८ ॥
ലോകത്തിൽ അന്ധത ഉയരും—ഇത് ഇപ്പോൾ വെളിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ പ്രവർത്തികളാൽ അധിപന്മാരോടുകൂടി ജ്ഞാനികളും നിനക്കു വിരോധികളായി.
Verse 19
मोक्षमार्गप्रभेत्तारस्तव निश्चया लोपकाः । स त्वं भूप दृढो भूत्वा घातयस्व सुतं प्रियम् ॥ १९ ॥
മോക്ഷമാർഗം തുറക്കുന്നവർ നിന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്താൽ തടയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഹേ രാജാവേ, ദൃഢനായി നിന്റെ പ്രിയപുത്രനെ വധിപ്പിക്കൂ.
Verse 20
मोहिन्याः कुरु वाक्यं तु आत्मनः सत्यपालनात् ॥ २० ॥
അതുകൊണ്ട് മോഹിനിയുടെ വാക്ക് നടപ്പാക്കുക; അത് നിന്റെ സത്യപാലനധർമ്മത്തോടു യോജിക്കുന്നു.
Verse 21
लुप्तेऽपि वाक्ये भविता नृपेश पापं समं ब्रह्मवधेन घोरम् । तंतासि लोके शमनस्य भूप यशःप्रणाशो भविता धरायाम् ॥ २१ ॥
ഹേ നൃപേശ്വരാ, ഉച്ചരിച്ച വാക്ക് മറഞ്ഞാലും നിഷേധിച്ചാലും ബ്രഹ്മഹത്യയ്ക്ക് തുല്യമായ ഭയങ്കര പാപം ഉദിക്കും. ഹേ രാജാവേ, ലോകത്തിൽ യമദണ്ഡത്തിന് വിധേയനാകും; ഭൂമിയിൽ നിന്റെ യശസ് നശിക്കും.
Verse 22
वसिष्ठ उवाच । भार्याया वचनं श्रुत्वा राजा रुक्मांगदस्तदा । संध्यावलीमुवाचेदं मोहिन्याः सन्निधौ नृप ॥ २२ ॥
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഭാര്യയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ് രുക്മാംഗദൻ അപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, മോഹിനിയുടെ സന്നിധിയിൽ സന്ധ്യാവലിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 23
पुत्रहत्या महाहत्या ब्रह्महत्याधिका प्रिये । घातयित्वा सुतं लोके का गतिर्म्मे भविष्यति ॥ २३ ॥
പ്രിയേ, പുത്രഹത്യ മഹാപാപമാണ്—ബ്രഹ്മഹത്യയെക്കാളും അധികം. ഈ ലോകത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ പുത്രനെ വധിച്ചാൽ എനിക്ക് എന്തു ഗതി വരും?
Verse 24
क्व गतो मंदरं शैलं क्व प्राप्ता मोहिनी मया । धर्मांगदविनाशाय देवि कालप्रिया त्वियम् ॥ २४ ॥
മന്ദരപർവ്വതം എവിടെ പോയി, ഈ മോഹിനിയെ ഞാൻ എവിടെ നിന്നാണ് ലഭിച്ചത്? ദേവീ, കാലപ്രിയയായ ഇവൾ ധർമ്മത്തിന്റെ അങ്ങങ്ങൾ നശിപ്പിക്കാനായി തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 25
धर्मज्ञं विनयोपेतं प्रजारंजनकारकम् । अप्रजं च सुतं हत्वा का गतिर्मे भविष्याति ॥ २५ ॥
ധർമ്മജ്ഞനും വിനയസമ്പന്നനും പ്രജയെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവനും—സ്വയം സന്താനമില്ലാത്തവനുമായ—അത്തരം പുത്രനെ വധിച്ചാൽ ഇനി എനിക്ക് എന്തു ഗതി?
Verse 26
कुपुत्रस्यापि हननाद्देवि दुःखं भवेत्पितुः ॥ २६ ॥
ദേവീ, കുപുത്രനെ വധിച്ചാലും പിതാവിന് ദുഃഖം തന്നെയുണ്ടാകും.
Verse 27
किं पुनर्द्धर्मशीलस्य गुरुसेवाविधायिनः । जम्बूद्वीपमिदं भुक्तं मया तु वरवर्णिनि ॥ २७ ॥
അപ്പോൾ ധർമ്മശീലനും ഗുരുസേവ നിർവ്വഹിക്കുന്നവനും സംബന്ധിച്ച് പിന്നെ എന്തു പറയണം! വരവർണിനീ, ഞാൻ മുഴുവൻ ജംബൂദ്വീപവും ഭോഗിച്ചു (ഭരിച്ചു) കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 28
द्वीपानि सप्त भुक्तानि तनयेन तवाधुना । विष्णोरंशो वरारोहे पितुरप्यधिको भवेत् ॥ २८ ॥
ഇപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രൻ തന്നെ സപ്തദ്വീപങ്ങളെ ഭോഗിച്ചും ഭരിച്ചും കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ വരാരോഹേ, അവൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമായതിനാൽ പിതാവിനേക്കാൾ മഹത്വവാൻ ആവും।
Verse 29
पुराणेषु वरारोहे कविभिः परिकीर्तितः । योऽयमत्यधिकः पुत्रो धर्मांगद इति क्षितौ ॥ २९ ॥
ഹേ വരാരോഹേ, ഭൂമിയിൽ ‘ധർമാംഗദൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഈ അത്യന്തം മഹിമയുള്ള പുത്രനെ പുരാണങ്ങളിൽ കവികൾ കീര്ത്തിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 30
मम वंशस्य चार्वंगि किं पुनर्मम मानदः । अहो दुःखमनुप्राप्तं पुत्रादप्यधिकं मया ॥ ३० ॥
ഹേ ചാർവംഗി, എന്റെ വംശത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു ഗതി ആണെങ്കിൽ, എല്ലാവരാലും മാനിക്കപ്പെടുന്ന എനിക്ക് പിന്നെ എന്ത്? അയ്യോ, പുത്രജന്യ ദുഃഖത്തേക്കാൾ വലിയ ശോകം എനിക്ക് ലഭിച്ചു।
Verse 31
पुनरेव वरारोहे ब्रूहि त्वं वचनैः शुभैः । मोहिनीं मोहसंप्राप्तां मम दुःखप्रदायिनीम् ॥ ३१ ॥
ഹേ വരാരോഹേ, വീണ്ടും ശുഭവചനങ്ങളാൽ പറയുക—മോഹത്തിൽ ആക്കി എന്റെ ദുഃഖത്തിന് കാരണമാകുന്ന ആ മോഹിനീ മായയെക്കുറിച്ച്।
Verse 32
एवमुक्त्वा तु नृपतिः प्रियां सन्ध्यावलीं तदा । समीपमागत्य नृपो मोहिनीमिदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം നൃപതി അപ്പോൾ തന്റെ പ്രിയ സന്ധ്യാവലിയോട് (സംഭാഷിച്ച്) അടുത്തേക്ക് ചെന്നു മോഹിനിയോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു।
Verse 33
न भोक्ष्ये वासरे विष्णोर्न हिंस्ये तनयं शुभे । आत्मानं दारयिष्यामि देवीं सन्ध्यावलीं तथा ॥ ३३ ॥
വിഷ്ണുവിന്റെ പുണ്യദിനത്തിൽ ഞാൻ ആഹാരം കഴിക്കുകയില്ല; ഹേ ശുഭേ, പുത്രനെ ഞാൻ ഹിംസിക്കുകയില്ല. ഞാൻ എന്റെ ശരീരത്തെയേ ശിക്ഷിക്കും; അതുപോലെ ദേവി സന്ധ്യാവലിയുടെ കാര്യത്തിലും സംയമം പാലിക്കും.
Verse 34
अन्यद्वा दारुणं कर्म करोमि तव शासनात् । दुष्टाग्रहमिमं सुभ्रु परित्यज सुतं प्रति ॥ ३४ ॥
അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ കഠിനമായ പ്രവൃത്തിയും ചെയ്യും. ഹേ സുന്ദരഭ്രൂവേ, പുത്രനോടുള്ള ഈ ദുഷ്ടാഗ്രഹം ഉപേക്ഷിക്കൂ.
Verse 35
किं फलं भविता तुभ्यं हत्वा धर्मांगदं सुतम् । भोजयित्वा दिने विष्णोः को लाभो भविता वद ॥ ३५ ॥
ധർമാംഗദനെന്ന പുത്രനെ കൊന്നാൽ നിനക്ക് എന്ത് ഫലം ലഭിക്കും? വിഷ്ണുവിന്റെ ദിനത്തിൽ അന്നദാനം ചെയ്താൽ എന്ത് ലാഭം—പറയൂ.
Verse 36
दासोऽस्मि तव भृत्योऽस्मि वशगोऽस्मि वरानने । अन्यं याचस्व सुभगे वरं त्वां शरणं गतः ॥ ३६ ॥
ഞാൻ നിന്റെ ദാസൻ, നിന്റെ ഭൃത്യൻ, പൂർണ്ണമായി നിന്റെ അധീനൻ, ഹേ സുന്ദരമുഖീ. ഹേ ശുഭഗേ, മറ്റൊരു വരം ചോദിക്കൂ; ഞാൻ നിന്റെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 37
रक्ताशोकसमानाभ्यां तव चार्वंगिसर्वशः । अन्यत्प्रयोजनं किंचित्कर्त्ताऽस्मि वशगस्तव ॥ ३७ ॥
ഹേ ചാര്വംഗീ, നിന്റെ ഇരുചുണ്ടുകളും ചുവന്ന അശോകപുഷ്പങ്ങളെപ്പോലെ. ഞാൻ നിന്റെ അധീനൻ; പറയൂ, ഞാൻ നിർവഹിക്കേണ്ട മറ്റെന്ത് കാര്യമുണ്ട്?
Verse 38
प्रसादं कुरु मे देवि पुत्रभिक्षां प्रयच्छ मे । दुर्लभो गुणवान्पुत्रो दुर्लभो हरिवासरः ॥ ३८ ॥
ഹേ ദേവീ, എനിക്കു പ്രസാദം ചെയ്യണമേ; എനിക്ക് പുത്രഭിക്ഷ എന്ന വരം നൽകണമേ. ഗുണവാൻ പുത്രൻ ദുർലഭൻ; അതുപോലെ ഹരിവാസരം—ഹരിയുടെ പുണ്യദിനവും ദുർലഭം.
Verse 39
दुर्लभः जाह्नवीतोयं दुर्लभा जननी क्षितौ । दुर्लभं हि कुले जन्म दुर्लभा वंशजा प्रिया ॥ ३९ ॥
ജാഹ്നവീ (ഗംഗ)യുടെ ജലം ദുർലഭം; ഭൂമിയിൽ ജനനിയും ദുർലഭം. കുലത്തിൽ ജന്മം ദുർലഭം; സദ്വംശജനിയായ പ്രിയ ഭാര്യയും ദുർലഭം.
Verse 40
दुर्लभं कांचनं दानं दुर्लभं हरिपूजनम् । दुर्लभा वैष्णवी दीक्षा दुर्लभः स्मृतिसंग्रहः ॥ ४० ॥
കാഞ്ചനം (സ്വർണം) ദാനം ദുർലഭം; ഹരിപൂജനവും ദുർലഭം. വൈഷ്ണവീ ദീക്ഷ ദുർലഭം; ശരിയായി സംഗ്രഹിച്ച സ്മൃതി-സംഗ്രഹവും ദുർലഭം.
Verse 41
दुर्लभः शौकरे वासो दुर्लभं हरिचिन्तनम् । दुर्लभो जागरो विष्णोर्दुर्लभा ह्यात्मसत्क्रिया ॥ ४१ ॥
ശൗകര എന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്ത് വാസം ദുർലഭം; ഹരിചിന്തനവും ദുർലഭം. വിഷ്ണുവിനായി ജാഗരണം ദുർലഭം; ആത്മസത്ക്രിയ—അന്തരംഗശുദ്ധിയോടെയുള്ള ധർമ്മാചരണം—ഇതും ദുർലഭം.
Verse 42
दुर्लभा पुत्रसंप्राप्तिर्दुर्लभं पौष्करं जलम् । दुर्लभः शिष्टसंसर्गो दुर्लभा भक्तिरुच्यते ॥ ४२ ॥
യോഗ്യനായ പുത്രന്റെ പ്രാപ്തി ദുർലഭം; പുഷ്കരത്തിന്റെ പുണ്യജലവും ദുർലഭം. ശിഷ്ടജനങ്ങളുടെ സത്സംഗം ദുർലഭം; ഭക്തിയും—എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു—ദുർലഭം.
Verse 43
दुर्लभं कपिलादानं दुर्लभं नीलमोक्षणम् । कृतं श्राद्धं त्रयोदश्यां दुर्लभं वरवर्णिनि ॥ ४३ ॥
കപിലാ പശുവിന്റെ ദാനം ദുർലഭം; നീലമോക്ഷണവിധിയും ദുർലഭം. ഹേ സുന്ദരവർണിനി, ത്രയോദശിയിൽ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധവും ദുർലഭം.
Verse 44
दुर्लभा वसुधा चीर्णं व्रतं पातकनाशनम् । धेनुस्तिलमयी सुभ्रु दुर्लभा विप्रगामिनी ॥ ४४ ॥
ഹേ സുഭ്രൂ, വസുധ (അതിന്റെ ലഭ്യതയും) ദുർലഭം; ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അനുഷ്ഠിച്ച വ്രതം പാപനാശകം. എള്ളുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ധേനുവും ദുർലഭം—പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്യാൻ.
Verse 45
धात्रीस्नानं वरारोहे दुर्लभो हरिवासरः । दुर्लभं पर्वकाले तु स्नानं शीतलवारिणा ॥ ४५ ॥
ഹേ വരാരോഹേ, ധാത്രി (ആമലകി) തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ദുർലഭം; ഹരിവാസരവും ദുർലഭം. പർവകാലത്ത് തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ സ്നാനം അത്യന്തം ദുർലഭം.
Verse 46
माघमासे विशेषेण प्रत्यूषसमये शुभे । यथाशास्त्रोदितं कर्म तद्देवि भुवि दुर्लभम् ॥ ४६ ॥
ഹേ ദേവീ, പ്രത്യേകിച്ച് മാഘമാസത്തിൽ, ശുഭ പ്രത്യൂഷ സമയത്ത്, ശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ കർമം ആചരിക്കുക—ഭൂമിയിൽ ദുർലഭം.
Verse 47
दुर्लभं कुशलं पथ्यं दुर्लभं चौषधं तथा । व्याधेर्विघातकरणं दुर्लभं शास्त्रमार्गतः ॥ ४७ ॥
ഹിതകരമായ പഥ്യം സംബന്ധിച്ച നിപുണ ഉപദേശം ദുർലഭം; യുക്തമായ ഔഷധവും ദുർലഭം. ശാസ്ത്രമാർഗപ്രകാരം രോഗത്തെ വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്ന മാർഗം അതിലും ദുർലഭം.
Verse 48
दुर्लभं स्मरणं विष्णोर्मरणे वरवर्णिनि । एवं वचो वरारोहे कुरु मे धर्मरक्षकम् ॥ ४८ ॥
ഹേ സുന്ദരീ, മരണസമയത്ത് വിഷ്ണുസ്മരണ ലഭിക്കുക എന്നത് അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്. അതിനാൽ, ഹേ ശ്രേഷ്ഠവനിതേ, എന്റെ ഈ വചനത്തെ ധർമ്മത്തിന്റെ രക്ഷകമാക്കിയാലും.
Verse 49
किं वधेनेवै चार्वंगि प्रसादं कर्तुमर्हसि । सेविता विषयाः सम्यक्कृतं राज्यमकंटकम् ॥ ४९ ॥
ഹേ സുന്ദരാംഗീ, വധം കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? നീ എന്നോട് കരുണ കാണിക്കണം. ഞാൻ വിഷയസുഖങ്ങൾ നന്നായി അനുഭവിച്ചു, രാജ്യത്തെ ശത്രുരഹിതമാക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 50
मया मूर्घ्नि पदं दत्तं देवगोविप्ररक्षिणाम् । अदृष्टविषयं पुत्रं नाहं हिंस्ये कदाचन ॥ ५० ॥
ദേവന്മാർ, പശുക്കൾ, ബ്രാഹ്മണർ എന്നിവരെ സംരക്ഷിക്കുന്നവരുടെ ശിരസ്സിൽ ഞാൻ പാദം വെച്ചിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും എന്റെ പുത്രനെ ഞാൻ ഒരിക്കലും ഉപദ്രവിക്കില്ല.
Verse 51
स्वहस्तेनेह चार्वंगि किं नु पापमतः परम् । मोहिन्युवाच । धर्मांगदो न मे शत्रुर्नाहं हन्मि सुतं तव ॥ ५१ ॥
"ഹേ സുന്ദരീ, സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് ഇതിനേക്കാൾ വലിയ പാപം വേറെന്തുണ്ട്?" മോഹിനി പറഞ്ഞു: "ധർമ്മാംഗദൻ എന്റെ ശത്രുവല്ല; ഞാൻ നിന്റെ പുത്രനെ കൊല്ലുകയില്ല."
Verse 52
पूर्वमेव मया प्रोक्तं भुंक्ष्वत्वं हरिवासरे । वसुधां स्वेच्छया राजंस्त्वं शाधि बहुवत्सरम् ॥ ५२ ॥
"ഞാൻ നേരത്തെ തന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്—ഹരിവാസരത്തിൽ (ഏകാദശിയിൽ) ഭക്ഷണം കഴിക്കുക. ഹേ രാജാവേ, അങ്ങ് അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടാനുസരണം ഭൂമിയെ അനേകവർഷം ഭരിച്ചാലും."
Verse 53
नाहं व्यापादये पुत्रमर्थसिद्धिस्तु भोजने । मम भूमिपते कार्यं न पुत्रनिधने तव ॥ ५३ ॥
ഞാൻ പുത്രനെ വധിക്കുകയില്ല; ഭോജനം ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ എന്റെ ലക്ഷ്യം സിദ്ധം. ഹേ ഭൂമിപതേ, എന്റെ കാര്യം അത്രമാത്രം—നിന്റെ പുത്രന്റെ മരണം അല്ല.
Verse 54
यदि पुत्रः प्रियो राजन्भुज्यतां हरिवासरे । किं विलापैर्महीपाल एतैर्द्धर्मबहिष्कृतैः ॥ ५४ ॥
പുത്രൻ നിനക്കു പ്രിയനാണെങ്കിൽ, ഹേ രാജൻ, ഹരിവാസരത്തിൽ മാത്രം ഭോജനം ചെയ്യുക. ഹേ മഹീപാലാ, ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു പുറത്താക്കിയ ഈ വിലാപങ്ങൾ എന്തിനു?
Verse 55
सत्यं संरक्ष यत्नेन कुरुष्व वचनं मम । एवं ब्रुवाणां तां राजन्मोहिनीं तनुमध्यमाम् ॥ ५५ ॥
സത്യത്തെ പരിശ്രമത്തോടെ സംരക്ഷിക്ക; എന്റെ വചനം നടപ്പാക്കുക. ഹേ രാജൻ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ആ മോഹിനി, സുന്ദരമായ ഇടയുള്ളവൾ (ആയിരുന്നു).
Verse 56
धर्मांगदः प्रत्युवाच दृष्ट्वा नत्वाग्रतः स्थितः । एतदेव गृहाण त्वं मा शंकां कुरु भामिनि ॥ ५६ ॥
ധർമ്മാംഗദൻ മറുപടി പറഞ്ഞു; അവളെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“ഇതുതന്നെ സ്വീകരിക്കൂ; ഹേ ഭാമിനീ, സംശയം വേണ്ട.”
Verse 57
गृहीत्वा निर्मलं खङ्गं विन्यस्य नृपतेः पुरः । आत्मानं च प्रत्युवाच सत्यधर्मव्यवस्थितः ॥ ५७ ॥
നിർമലമായ ഖഡ്ഗം എടുത്ത് രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ വെച്ച്, പിന്നെ സത്യധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനായി അവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 58
न विलंबः पितः कार्यस्त्वया मम निपातने । मन्मातुर्वचनं सत्यं कुरु भूप प्रतिश्रुतम् ॥ ५८ ॥
ഹേ പിതാവേ, എന്റെ വധം നടപ്പാക്കുന്നതിൽ നീ താമസിക്കരുത്. ഹേ ഭൂപാ, എന്റെ മാതാവിന്റെ വാക്ക് സത്യമാക്കി, നീ നൽകിയ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റുക।
Verse 59
आत्मा रक्ष्यो धनैर्दारैरथवापि निजात्मजैः । अपत्यं धर्मकामार्थं श्रेयस्कामस्य भूपतेः ॥ ५९ ॥
ഹേ ഭൂപതേ, സ്വന്തം ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കണം—ധനത്താൽ, ഭാര്യയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം പുത്രന്മാരാൽ പോലും. സന്താനം ധർമ്മ-കാമ-അർത്ഥങ്ങൾക്കായി ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവന് പ്രധാന ധർമ്മം ആത്മസംരക്ഷണമാണ്।
Verse 60
त्वदर्थे मरणं मह्यमक्षय्य गतिदायकम् । तवापि निर्मला लोकाः स्ववाक्यपरिपालनात् ॥ ६० ॥
നിന്റെ നിമിത്തം മരണം വരുന്നത് എനിക്ക് അക്ഷയഗതി നൽകും. നീയും നിന്റെ വാക്ക് പാലിക്കുന്നതിനാൽ നിന്റെ ലോകങ്ങൾ നിർമ്മലമായി നിലനിൽക്കും।
Verse 61
परित्यज्य परं दुःखं पुत्रव्यापादनोद्भवम् । देहत्यागे ममारंभो नरदेहे भविष्यति ॥ ६१ ॥
പുത്രവധത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ആ പരമദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഈ ദേഹം വിട്ടശേഷം എന്റെ തുടർഗതി വീണ്ടും മനുഷ്യദേഹത്തിലായിരിക്കും।
Verse 62
सर्वामयविनिर्मुक्ते शतक्रतुसमे विभो । पितुरर्थे हता ये तु मातुरर्थे हतास्तथा ॥ ६२ ॥
ഹേ വിഭോ, ആ പുണ്യാവസ്ഥയിൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാ രോഗങ്ങളിൽ നിന്നുമുക്തനായി ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) സമനാകുന്നു. പിതാവിന്റെ നിമിത്തം ഹതരായവരും, അതുപോലെ മാതാവിന്റെ നിമിത്തം ഹതരായവരും, അതേ ശ്രേഷ്ഠഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 63
गवार्थे ब्राह्यणार्थे वा प्रमदार्थे महीपते । भूम्यर्थे पार्थिवार्थे वा देवतार्थे तथैव च ॥ ६३ ॥
ഹേ മഹീപതേ! പശുക്കളുടെ നിമിത്തമോ, ബ്രാഹ്മണരുടെ നിമിത്തമോ, സ്ത്രീയുടെ നിമിത്തമോ, ഭൂമിയുടെ നിമിത്തമോ, രാജകാര്യത്തിന്റെ നിമിത്തമോ, അതുപോലെ ദേവതകളുടെ നിമിത്തമോ—
Verse 64
बालार्थे विकलार्थे च यांति लोकान्सुभास्वरान् । तदलं परितापेन जहि मां त्वं वरासिना ॥ ६४ ॥
കുട്ടിയുടെ നിമിത്തവും, അശക്തൻ/അസഹായൻ നിമിത്തവും അവർ ദീപ്തിമാനായ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിലാപം മതി; നിന്റെ ശ്രേഷ്ഠ വാളാൽ എന്നെ വധിക്കൂ.
Verse 65
सत्यं पालय राजेंद्र मा भुंक्ष्व हरिवासरे । धर्मार्थे तनयं हन्याद्भार्यां वापि महीपते ॥ ६५ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ! സത്യം പാലിക്കൂ; ഹരിയുടെ പുണ്യദിനത്തിൽ ആഹാരം കഴിക്കരുത്. ധർമ്മാർത്ഥം വേണ്ടി, ഹേ മഹീപതേ, പുത്രനെയെങ്കിലും—ഭാര്യയെയെങ്കിലും—ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറാകണം.
Verse 66
श्रूयते वेदवाक्येषु पुत्रं हन्यान्मखस्थितः । अश्वमेघे मखवरे न दोषो जायते नृप ॥ ६६ ॥
ഹേ നൃപാ! വേദവാക്യങ്ങളിൽ ഇങ്ങനെ ശ്രവിക്കപ്പെടുന്നു—യാഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ പുത്രനെയെങ്കിലും വധിക്കാം; ശ്രേഷ്ഠമായ അശ്വമേധ യാഗത്തിൽ ദോഷം (പാപം) ജനിക്കുകയില്ല.
Verse 67
यद्ब्रवीति महीपाल मोहिनी जननी मम । तत्त्वया ह्यविचारेण कर्त्तव्यं वचनं ध्रुवम् ॥ ६७ ॥
ഹേ മഹീപാലാ! എന്റെ ജനനി മോഹിനി എന്തു പറയുന്നുവോ, അതു നീ നിർഭാഗ്യമായി, സംശയമില്ലാതെ, മടിയില്ലാതെ നിർവ്വഹിക്കണം.
Verse 68
प्रसीद राजेंद्र कुरुष्व वाक्यं मयेरितं चात्मवधाय सत्यम् । विमोचयेथा नृपते सुघोराद्वाक्यानृतान्मोहिनिहस्तयोगात् ॥ ६८ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, പ്രസാദിക്കണമേ; ഞാൻ ഉച്ചരിച്ച വാക്ക് നടപ്പാക്കുക—അത് എന്റെ സ്വവധത്തിലേക്കു നയിച്ചാലും അതു സത്യമത്രേ. ഹേ നൃപതേ, മോഹിനിയുടെ മായയും പരഹസ്തബലവും മൂലം ജനിച്ച വാക്യാനൃതമെന്ന അതിഘോരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് നീ മോചിതനാകും.
Verse 69
वधेन ते भूमिपते सुतस्य यशः प्रकाशं गमयिष्यते च । यशः प्रकाशाद्भविता हि कीर्तिस्तथाक्षया तात न संशयोऽत्र ॥ ६९ ॥
ഹേ ഭൂമിപതേ, നിന്റെ പുത്രവധം മൂലം നിന്റെ യശസ് പൂർണ്ണമായി പ്രകാശിക്കും. ആ യശോപ്രകാശത്തിൽ നിന്ന്, പ്രിയമേ, അക്ഷയകീർത്തി നിശ്ചയമായി ഉദിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 70
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते धर्मांगदोक्तिर्नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിലെ മോഹിനീചരിതത്തിൽ ‘ധർമാംഗദോക്തി’ എന്ന പേരിലുള്ള മുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Nikaṣa frames dharma as verifiable under pressure: truth and vow-keeping are not merely declared but ‘tested’ in lived crisis. The chapter presents Hari as the giver of results when one’s resolve is refined by trial, turning adversity into a means of establishing satya and advancing mokṣa-dharma.
Hari-vāsara functions as the vow’s temporal anchor: Mohinī’s demand centers on eating on Viṣṇu’s sacred day, making time itself a site of dharma. The king’s struggle illustrates how vrata-kalpa observance can become an intense ethical crucible when truth, attachment, and royal duty collide.
Dharmāṅgada treats the body as secondary to satya and dharma, urging his father to preserve truth even at personal loss. He interprets self-offering as spiritually elevating—purifying the father’s worlds through vow-keeping and granting the son exalted destiny—thereby aligning familial tragedy with liberation-oriented ethics.