Adhyaya 190
अध्याय १९० — वामदेव-वाम्य-वृत्तान्तः (The Vāmadeva Horses Episode and the Ethics of Promise)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Exempla on Truth, Vows, and Consequence)
Vaiśaṃpāyana reports that a Pāṇḍava requests Mārkaṇḍeya to speak further, and Mārkaṇḍeya begins an illustrative account. A king, entering a charming forest-lake, sees a striking maiden gathering flowers and singing. She identifies herself simply as a maiden and states she can be obtained only ‘by a condition’ (samaya), which the king accepts; she later disappears after descending into a well/pond, leaving the king searching in vain. In grief and anger, the king initiates a severe frog-killing campaign, believing frogs responsible for his loss. The frog-king Āyu, disguised as an ascetic, intervenes and explains that the maiden Suśobhanā is his daughter and has deceived many kings; he gives her to the king and pronounces a lineage consequence tied to her prior untruthfulness. The narrative then shifts to a second dharma-test: during a hunt, the king seeks swift horses and learns of Vāmadeva’s famed pair. Vāmadeva lends them on the explicit condition of prompt return after the task. The king later resolves not to return them, prompting Vāmadeva’s demand and a charged exchange that frames vow-breaking as a grave fault with cosmic-legal repercussions. Coercive pressures and escalating threats culminate in the king’s entanglement in wrongdoing; resolution is achieved through prescribed expiatory action and the queen/princess’s intercession, after which the king returns the horses and is released from culpability. The chapter’s thematic center is the binding nature of promises, the danger of desire-driven judgment, and the corrective role of ascetic authority in re-aligning royal power with dharma.
Chapter Arc: वन के एकांत में तपस्वी ब्रह्मर्षि (विप्रर्षि) पितृ-भक्ति और कठोर ब्रह्मचर्य के बल पर दिव्य साक्षात्कार की देहरी पर खड़ा है—और स्वयं नारायण उसके सामने प्रकट होकर उसके तप का कारण बताते हैं। → देवता-कार्य की सिद्धि हेतु भगवान अपने स्वरूप-रहस्य का विस्तार करते हैं: ‘नारा’ (जल) का नामकरण, ‘नारायण’ की व्युत्पत्ति, जगत् के पंचमहाभूत और स्थावर-जंगम का उद्गम-लय—और यह भी कि वही वसन, शयन, विलय तथा संवर्तक अग्नि हैं। श्रोता का विस्मय बढ़ता है; वह समस्त लोकों को देखकर भी अर्थ-ग्रहण में डगमगाता है। → नारायण का विराट्-घोष: ‘मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च’—समस्त वेद, वर्ण-व्यवस्था, पंचमहाभूत, त्रैलोक्य और प्रलय-चक्र सब उसी से निकलते और उसी में लीन होते हैं; सहस्र युगों के अंत में होने वाले प्रलय का अधिपति वही शंख-चक्र-गदा-धारी विश्वात्मा है। → भगवान श्रोता की पितृभक्ति, शरणागति और ब्रह्मचर्य की प्रशंसा कर उसे ‘श्रेय’ और ‘सुखोदय’ का आश्वासन देते हैं—यह ज्ञान-प्रकाश केवल विस्मय नहीं, साधक के कल्याण का साधन है। → नारायण के इस विराट्-तत्त्व के बाद श्रोता के लिए अगला प्रश्न उभरता है—इस ज्ञान का आचरण-रूप क्या है, और लोक-धर्म के भीतर इसका प्रयोग कैसे हो?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १४४ श्लोक हैं) हि आय ० (0) हि २ 7 -अट्टमन्नं शिवो वेदो ब्राह्मणाश्व चतुष्पथा: | केशो भगं समाख्यातं शूलं तद् विक्रयं विदु: ।।
ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വിപ്രാ! ദേവന്മാർക്കും എന്റെ തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി അറിയില്ല. എന്നാൽ നിനക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ, ഞാൻ ഈ ലോകത്തെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ പറയും.
Verse 2
पितृभक्तो$सि विप्रर्षे मां चैव शरणं गत: । ततो दृष्टो$स्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्य च ते महत्
ഹേ വിപ്രർഷേ! നീ പിതൃഭക്തനാണ്; കൂടാതെ നീ എന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിനക്കു സാക്ഷാത് ദർശനം നൽകിയതു; നിന്റെ മഹത്തായ ബ്രഹ്മചര്യാനുഷ്ഠാനവും ഇതിന് കാരണമായി.
Verse 3
अपां नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया | तेन नारायणो&प्युक्तो मम तत् त्वयनं सदा
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പുരാതനകാലത്ത് ജലങ്ങൾക്ക് ‘നാരാ’ എന്ന നാമം ഞാൻ തന്നെയാണ് നിശ്ചയിച്ചത്. ആ ‘നാരാ’ എപ്പോഴും എന്റെ അയം (ആശ്രയസ്ഥാനം) ആകയാൽ ഞാൻ ‘നാരായണൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ.
Verse 4
अहं नारायणो नाम प्रभव: शाश्वृतो5व्यय: । विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ ‘നാരായണൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; ഞാൻ തന്നെയാണ് സർവ്വത്തിന്റെയും ഉദ്ഭവം, ശാശ്വതൻ, അവ്യയൻ. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ വിധാതാവും പ്രളയത്തിലെ സംഹർത്താവും ഞാൻ തന്നെയാണ്.
Verse 5
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्नाहं सुराधिप: । अहं वैश्रवणो राजा यम: प्रेताधिपस्तथा
ഞാൻ തന്നെയാണ് വിഷ്ണു; ഞാൻ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാ; ഞാൻ തന്നെയാണ് ദേവാധിപൻ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ). ഞാൻ തന്നെയാണ് രാജാവായ വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ); അതുപോലെ പ്രേതാധിപനായ യമനും ഞാൻ തന്നെയാണ്.
Verse 6
अहं शिवश्न सोमश्ष॒ कश्यपो5थ प्रजापति: । अहं धाता विधाता च यज्ञश्षाहं द्विजोत्तम,विप्रवर! मैं ही शिव, चन्द्रमा, प्रजापति कश्यप, धाता, विधाता और यज्ञ हूँ
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഞാൻ തന്നെയാണ് ശിവൻ; ഞാൻ തന്നെയാണ് സോമൻ (ചന്ദ്രൻ); ഞാൻ തന്നെയാണ് പ്രജാപതി കശ്യപൻ. ഞാൻ തന്നെയാണ് ധാതാവും വിധാതാവും; യജ്ഞവും ഞാൻ തന്നെയാണ്.
Verse 7
अग्निरास्यं क्षिति: पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । द्यौर्मूर्धा खं दिश: श्रोत्रे तथा5प: स्वेदसम्भवा:
അഗ്നിയാണ് എന്റെ മുഖം; ഭൂമിയാണ് എന്റെ പാദങ്ങൾ; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും എന്റെ കണ്ണുകൾ. ദ്യുലോകം എന്റെ ശിരസ്; ആകാശവും ദിക്കുകളും എന്റെ ചെവികൾ; ജലം എന്റെ സ്വേദത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്.
Verse 8
सदिशं च नभ: कायो वायुर्मनसि मे स्थित: । मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभि: स्वाप्तदक्षिणै:
ദിക്കുകളോടുകൂടിയ ആകാശം തന്നെയാണ് എന്റെ ദേഹം; വായു എന്റെ മനസ്സിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. യഥാവിധി നല്കപ്പെട്ട സമൃദ്ധ ദക്ഷിണകളോടെ ഞാൻ അനേകം ശത യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 9
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् । पृथिवयां क्षत्रियेन्द्राश्न पार्थिवा: स्वर्गकाड्क्षिण:
വേദവിദ്വാന്മാരായ ബ്രാഹ്മണർ ദേവയജ്ഞത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ എന്നെ—യജ്ഞപുരുഷനെ—യജിക്കുന്നു. ഭൂമിയിൽ സ്വർഗ്ഗാകാംക്ഷയുള്ള ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാരും യജ്ഞങ്ങളാൽ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നു. പിന്നെ ഞാൻ തന്നെയാണ് ശേഷനായി ഈ വസുന്ധരയെ ധരിക്കുന്നത്.
Verse 10
यजन्ते मां तथा वैश्या: स्वर्गलोकजिगीषया । चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दर भूषणाम्
അതുപോലെ വൈശ്യരും സ്വർഗ്ഗലോകം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ എന്നെ യജിക്കുന്നു—നാലു സമുദ്രങ്ങളോളം വ്യാപിച്ച, മേരു-മന്ദരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ (അത്തരം) ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിച്ച്.
Verse 11
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा
ഹേ വിപ്രവരാ! പൂർവകാലത്ത് ഈ ഭൂമി ജലത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, ഞാൻ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു ബലത്തോടെ അവളെ ജലത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി. ഹേ പണ്ഡിതാ! ഞാൻ തന്നെയാണ് വഡവാമുഖ അഗ്നിയായി സദാ സമുദ്രജലം കുടിച്ച്, പിന്നെ അതേ ജലം മഴയായി വീണ്ടും വർഷിപ്പിക്കുന്നത്. ബ്രാഹ്മണൻ എന്റെ മുഖം; ക്ഷത്രിയൻ എന്റെ രണ്ടു ഭുജങ്ങൾ; വൈശ്യൻ എന്റെ രണ്ടു തുടകളിൽ അധിഷ്ഠിതൻ.
Verse 12
मज्जमाना जले विप्र वीयेणासीत् समुद्धृता । अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम
ഹേ വിപ്രാ! ഭൂമി ജലത്തിൽ മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ എന്റെ വീര്യത്താൽ അവളെ ഉയർത്തി. ഹേ ദ്വിജസത്തമാ! ഞാൻ തന്നെയാണ് വഡവാമുഖ അഗ്നിയായി സദാ സമുദ്രജലം കുടിച്ച്, പിന്നെ അതേ ജലം വീണ്ടും മഴയായി വർഷിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 13
पिबाम्यप: सदा दिद्वंस्ताश्वैवं विसृजाम्यहम् । ब्रह्म वक्त्र॑ भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थिता विश:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ സദാ ജലങ്ങളെ പാനം ചെയ്യുന്നു; അതേ രീതിയിൽ അവയെ വീണ്ടും വിട്ടയക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണൻ എന്റെ മുഖം; ക്ഷത്രിയർ എന്റെ രണ്ടു ഭുജങ്ങൾ; വൈശ്യർ എന്റെ തുടകളായി സ്ഥാപിതർ.
Verse 14
पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च । ऋग्वेद: सामवेदश्च यजुर्वेदो5प्यथर्वण:
എന്റെ പാദങ്ങൾ ശൂദ്രരാകുന്നു—മുന്നോട്ട് ചുവടുവെക്കലും ക്രമബദ്ധമായ ഗമനവും എന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ—എന്നു പറയുന്നു. അതുപോലെ വേദങ്ങൾ: ഋഗ്വേദം, സാമവേദം, യജുര്വേദം, അതർവ്വവേദം.
Verse 15
यतय: शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सव:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ശാന്തിയെയാണ് പരമലക്ഷ്യമാക്കിയ യതികൾ, ആത്മസംയമികൾ, തത്ത്വജ്ഞാനത്തെ തേടുന്നവർ—അവർ ജ്ഞാനികൾ സദാ എന്നെയേ ധ്യാനിച്ച് എന്നെയേ ഉപാസിക്കുന്നു.
Verse 16
कामक्रोधद्वेषमुक्ता नि:संगा वीतकल्मषा: । सत्त्वस्था निरहड्कारा नित्यमध्यात्मकोविदा:
കാമം, ക്രോധം, ദ്വേഷം എന്നിവയിൽ നിന്ന് വിമുക്തർ; അസക്തർ; മലിനതയറ്റവർ; സത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതർ; നിരഹങ്കാരികൾ; നിത്യം അധ്യാത്മവിചാരത്തിൽ നിപുണർ—അവരാണ് ആത്മസംയമത്തിന്റെയും അന്തർജ്ഞാനത്തിന്റെയും ആദർശം.
Verse 17
अहं संवर्तको वदह्विरहं संवर्तकोडनल:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാനാണ് സംവർതക വഹ്നി; ഞാനാണ് സംവർതക അനലൻ; ഞാനാണ് സംവർതക സൂര്യൻ; ഞാനാണ് സംവർതക പവൻ. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ആകാശത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെല്ലാം എന്റെ രോമകൂപങ്ങളെന്നു അറിയുക. രത്നാകര സമുദ്രവും നാലു ദിക്കുകളും എന്റെ വസ്ത്രം, എന്റെ ശയ്യ, എന്റെ നിവാസസ്ഥാനം എന്നു ഗ്രഹിക്കുക. ദേവന്മാരുടെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി ഞാൻ തന്നെയാണ് ഇവയെ വ്യത്യസ്ത വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിച്ചത്.
Verse 18
अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोडनिल: । तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ സംവർത്തക സൂര്യൻ; ഞാൻ സംവർത്തക വായു. ആകാശവിസ്തൃതിയിൽ നക്ഷത്രരൂപങ്ങളായി കാണപ്പെടുന്നതെല്ലാം എന്റെ തന്നെ സത്തയുടെ പ്രകാശപ്രകടനങ്ങളെന്നു അറിയുക.
Verse 19
मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम । रत्नाकरा: समुद्राश्व॒ सर्व एव चतुर्दिशम्
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇവയെ നിശ്ചയമായും എന്റെ രോമകൂപങ്ങളെന്നു അറിയുക. രത്നാകര സമുദ്രങ്ങളും നാലു ദിക്കുകളും—അവയും എന്റേതുതന്നെ; അതാണ് എന്റെ ആവരണവും വാസസ്ഥലവിസ്താരവും.
Verse 20
वसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि मे । मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—സമുദ്രവും നാലു ദിക്കുകളും എന്റെ വസ്ത്രവും, എന്റെ ശയ്യയും, എന്റെ വാസസ്ഥലവും ആണെന്ന് അറിയുക. ദേവകാര്യസിദ്ധിക്കായി ഞാൻ തന്നെയാണ് അവയെ സുവിഭക്തമായി ക്രമപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്.
Verse 21
साधुशिरोमणे! काम, क्रोध, हर्ष, भय और मोह--इन सभी विकारोंको मेरी ही रोमावली समझो
ഹേ സാധുശിരോമണേ! കാമം, ക്രോധം, ഹർഷം, ഭയം, മോഹം—ഈ എല്ലാ വികാരങ്ങളെയും എന്റെ രോമാവലിരൂപങ്ങളെന്നു അറിയുക.
Verse 22
प्राप्रुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शो भनम् । सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വിപ്രാ! ശുഭകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ട് മനുഷ്യർ ക്ഷേമം പ്രാപിക്കുന്നു. സത്യം, ദാനം, കഠിനതപസ്, ജീവികളോടുള്ള അഹിംസ—ഇവയെല്ലാം എന്റെ വിധാനത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവയും എന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെയായി സഞ്ചരിക്കുന്നവയും ആകുന്നു. ഞാൻ സർവ്വജീവികളിലും ജ്ഞാനം പ്രകാശിപ്പിക്കുമ്പോഴേ അവർ പരിശ്രമശീലരാകൂ; അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം ഇച്ഛമാത്രം കൊണ്ടു ഒന്നും സാധിപ്പാൻ അവർക്കാകില്ല.
Verse 23
काम क्रोधं च हर्ष च भयं मोहं तथैव च । ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ സത്തമാ! കാമം, ക്രോധം, ഹർഷം, ഭയം, മോഹം—ഇവയെല്ലാം എന്റെ ദേഹത്തിലെ രോമങ്ങളെന്നപോലെ അറിയുക. എന്റെ വിധാനത്താൽ തന്നെയാണ് അവ സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്; എന്റെ സത്തയിൽ തന്നെയാണ് അവ വിഹരിക്കുന്നത്. ഞാൻ ജീവികളിൽ ജ്ഞാനം വെളിപ്പെടുത്തുമ്പോഴേ അവർ പ്രവർത്തനശേഷിയുള്ളവരാകൂ; അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം ഇച്ഛയാൽ ഒന്നും ചെയ്യാൻ അവർക്കാകില്ല.
Verse 24
सम्यग् वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखै: । शान्तात्मानो जितक्रोधा: प्राप्रुवन्ति द्विजातय:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—വേദം സമ്യകമായി അധ്യയനം ചെയ്ത, അന്തഃശാന്തരായ, ക്രോധം ജയിച്ച ദ്വിജന്മാർ നാനാവിധ യാഗങ്ങളാൽ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നു; അവരാണ് എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നത്.
Verse 25
प्राप्तुंन शक्यो यो विद्वन् नरैर्दुष्कृतकर्मभि: । लोभाभिभूतै: कृपणैरनार्यरकृतात्मभि:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വിദ്വാനേ! ദുഷ്കൃത്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട, ലോഭം കീഴടക്കിയ, കൃപണരായ, അനാര്യരായ, അജിതാത്മാക്കളായ മനുഷ്യർ ഒരിക്കലും പ്രാപിക്കാനാകാത്ത ആ മഹാഫലം ഞാനേയാണ് എന്ന് അറിയുക. യോഗസേവിതമായ മാർഗം ഞാനേയാണ്; ശുദ്ധാന്തഃകരണർക്കു ഞാൻ സുലഭം, എന്നാൽ വിമൂഢർക്കു ഞാൻ സർവ്വഥാ ദുർലഭം.
Verse 26
तं॑ मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् | सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्ग योगैर्निषेवितम्
ഭാവിതാത്മാക്കളായ മനുഷ്യർക്കുള്ള മഹാഫലം ഞാനേയാണ് എന്ന് അറിയുക. വിമൂഢർക്കു ഞാൻ അത്യന്തം ദുർപ്രാപ്യം; യോഗങ്ങളാൽ നിഷേവിക്കപ്പെടുന്ന മാർഗം ഞാനേയാണ്.
Verse 27
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम | अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा55त्मानं सृजाम्यहम्
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ സത്തമാ! ധർമ്മത്തിന് ഗ്ലാനി സംഭവിക്കുമ്പോഴും അധർമ്മം ഉയർന്നു വരുമ്പോഴും, അപ്പോൾ അപ്പോൾ ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തുന്നു. ഹിംസാപ്രിയ ദൈത്യർ ദേവശ്രേഷ്ഠർക്കും അവധ്യരായി മാറുകയും, ഭീകരരാക്ഷസർ ലോകത്തിൽ ജനിച്ച് പീഡനം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ, ഞാൻ പുണ്യാത്മാക്കളുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ മനുഷ്യദേഹം ധരിച്ചു അവതരിക്കുന്നു; ആ ദൈത്യ-രാക്ഷസരുടെ മുഴുവൻ ഉപദ്രവവും ശമിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 28
दैत्या हिंसानुरक्ताश्न अवध्या: सुरसत्तमै: । राक्षसाश्षापि लोकेड5स्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणा:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹിംസയിൽ ആസക്തരായ ദൈത്യർ ശ്രേഷ്ഠദേവന്മാർക്കും വധിക്കാനാവാത്തവരായി മാറുകയും, ഈ ലോകത്ത് ഭയങ്കരരാക്ഷസർ ഉദിച്ച് പ്രജയെ പീഡിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഞാൻ ധർമ്മാത്മാക്കളുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ മനുഷ്യദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു; ആ ദൈത്യരാക്ഷസന്മാരുടെ മുഴുവൻ ഉപദ്രവവും ശമിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 29
तदाहं सम्प्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । प्रविष्टो मानुषं देहं सर्व प्रशमयाम्पहम्
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ശുഭകർമ്മികളായ സജ്ജനരുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ ജന്മം എടുക്കുന്നു. മനുഷ്യദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് എല്ലാ ഉപദ്രവവും ശമിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 30
सृष्टवा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान् । स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
ഞാൻ തന്നെയാണ് എന്റെ മായാശക്തിയാൽ ദേവന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും, ഗന്ധർവന്മാരെയും നാഗങ്ങളെയും രാക്ഷസന്മാരെയും, കൂടാതെ സ്ഥാവരഭൂതങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; കാലം വന്നാൽ എന്റെ മായയാൽ തന്നെയവയെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 31
कर्मकाले पुनर्देहमविचिन्त्यं सृजाम्पहम् । आविव्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
കർമ്മത്തിനുള്ള നിയതകാലത്ത് ഞാൻ വീണ്ടും അചിന്ത്യസ്വഭാവമുള്ള ദേഹം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു; ധർമ്മമര്യാദ സ്ഥാപിക്കുകയും കാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനായി മനുഷ്യദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവതരിക്കുന്നു।
Verse 32
श्वेत: कृतयुगे वर्ण: पीतस्त्रेतायुगे मम । रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्ण: कलियुगे तथा,सत्ययुगमें मेरे शरीरका रंग श्वेत, त्रेतामें पीला, द्वापरमें लाल और कलियुगमें काला होता है
കൃതയുഗത്തിൽ എന്റെ വർണം ശ്വേതം; ത്രേതായുഗത്തിൽ പീതം; ദ്വാപരയുഗത്തിൽ രക്തവർണം; കലിയുഗത്തിൽ കൃഷ്ണവർണം ആകുന്നു।
Verse 33
त्रयो भागा हुधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च । अन्तकाले च सन्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुण:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ആ സമയത്ത് ധർമ്മത്തിന്റെ മൂന്നു അംശങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. അന്തിമഘടി വന്നെത്തുമ്പോൾ കാലം തന്നേ അത്യന്തം ഭയാനകനാകുന്നു.
Verse 34
अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वतोकसुखावह:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഞാൻ ത്രിവിധ മാർഗ്ഗം, വിശ്വാത്മാവ്, സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും സുഖം നൽകുന്നവൻ. സർവ്വസൃഷ്ടിക്കും കാരണമായ ഞാൻ—സർവ്വവ്യാപി, അനന്തൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ നിയന്താവ്, മഹാപരാക്രമശാലി. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ സംഹാരം വരുത്തുകയും സർവ്വലോകങ്ങളെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ അവ്യക്ത കാലചക്രത്തെ ചലിപ്പിക്കുന്നത് ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമാണ്. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഇങ്ങനെ എന്റെ സ്വരൂപഭൂത ആത്മാവ് സർവ്വത്ര സർവ്വജീവികളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ സമ്യക്മായി സ്ഥാപിതമാണ്; എങ്കിലും, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, എന്നെ യഥാർത്ഥമായി ആരും അറിയുന്നില്ല.
Verse 35
आविर्भू: सर्वगोडनन्तो हृषीकेश उरुक्रम: । कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഞാൻ പ്രത്യക്ഷൻ, സർവ്വവ്യാപി, അനന്തൻ—ഹൃഷീകേശൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപൻ, ഉരുക്രമൻ, മഹാപരാക്രമശാലി. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, രൂപരഹിതമായ കാലചക്രത്തെ—സകലരെയും പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും സർവ്വജീവികളുടെ ലയം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതിനെ—ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമാണ് ചലിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 36
शमन सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् | एवं प्रणिहित: सम्यड् ममात्मा मुनिसत्तम | सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഞാൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ശമനവും നിയന്ത്രണവും ചെയ്യുന്നവൻ; സർവ്വലോകങ്ങളെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നവൻ. ഹേ മുനിസത്തമാ, ഇങ്ങനെ എന്റെ ആത്മാവ് സമ്യക്മായി സ്ഥാപിതമാണ്. എങ്കിലും, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, സർവ്വജീവികളിലും വസിച്ചിട്ടും എന്നെ ആരും അറിയുന്നില്ല.
Verse 37
सर्वलोके च मां भक्ता: पूजयन्ति च सर्वश: । यच्च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു— സർവ്വലോകങ്ങളിലും എന്റെ ഭക്തർ എല്ലാ വിധത്തിലും എന്നെ പൂജിക്കുന്നു. ഹേ ദ്വിജാ, എന്നിലേക്കു വരുന്നതിനിടെ നീ അനുഭവിച്ച കഷ്ടം എല്ലാം നിശ്ചയമായും നിന്റെ ഭാവി ക്ഷേമത്തിനും സുഖത്തിനും ഉപകരിക്കും. ഹേ അനഘാ, ലോകത്തിൽ നീ കണ്ട സ്ഥാവര-ജംഗമമായ എല്ലാറ്റിലും, അവിടവിടെയെല്ലാം അതേ രൂപത്തിൽ എന്റെ ഭൂതഭാവന ആത്മാവുതന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സർവ്വലോകങ്ങളുടെ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് എന്റെ അർദ്ധാംഗമാണ്.
Verse 38
सुखोदयाय तत् सर्व श्रेयसे च तवानघ । यच्च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजड्रमम्
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അനഘാ, ഇതെല്ലാം നിന്റെ ഭാവിയിലെ സുഖോദയത്തിനും സ്ഥിരമായ ശ്രേയസ്സിനും വേണ്ടിയാണു സംഭവിച്ചത്. ബ്രാഹ്മണാ, എന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു വരുന്നതിൽ നീ സഹിച്ച ക്ലേശങ്ങൾ പോലും വരുംകാലത്ത് നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനും ആനന്ദത്തിനും ഉപകരണമാകും. ലോകത്തിൽ നീ കണ്ട സ്ഥാവര-ജംഗമ എല്ലാറ്റിലും എന്റെ ഭൂതഭാവന ആത്മാവുതന്നെ ആ രൂപത്തിൽ പ്രകടമായിരിക്കുന്നു എന്നു അറിയുക.
Verse 39
विहित: सर्वथैवासी ममात्मा भूतभावन: । अर्ध मम शरीरस्य सर्वलोकपितामह:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—നീ സർവ്വവിധത്തിലും എന്നിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതനാകുന്നു; ഭൂതഭാവനനായ എന്റെ ആത്മസ്വരൂപം തന്നെ ഇവിടെ വെളിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണാ, എന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു വരുന്നതിൽ നീ സഹിച്ച ക്ലേശം വരുംകാലത്ത് നിന്റെ ശ്രേയസ്സിനും സുഖത്തിനും ഉപകരണമാകും. അനഘാ, ലോകത്തിൽ നീ കണ്ട സ്ഥാവര-ജംഗമ എല്ലാം എന്റെ ഭൂതഭാവന സ്വരൂപം തന്നെ ആ ആ രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതാണ്. കൂടാതെ, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് എന്റെ ശരീരത്തിന്റെ അർദ്ധഭാഗംപോലെ തന്നെയാണ്.
Verse 40
अहं नारायणो नाम शड्खचक्रगदाधर: । यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनात्
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ ‘നാരായണൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരി. ഹേ വിപ്രർഷേ! സഹസ്രയുഗങ്ങളുടെ പരിവർത്തനാന്തത്തിൽ വരുന്ന പ്രളയം എത്രകാലം നിലനിൽക്കുമോ, അത്രകാലം മഹാനിദ്രയുടെ മായയാൽ സർവ്വപ്രാണികളെയും മോഹിപ്പിച്ച് ഞാൻ ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്നു. മുനിസത്തമാ! ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശിശുവല്ല; എങ്കിലും ബ്രഹ്മാവ് ഉണരുന്നതുവരെ ശിശുരൂപം ധരിച്ചു ഇവിടെ തന്നെ വസിക്കുന്നു.
Verse 41
तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वभूतानि मोहयन् । एवं सर्वमहं कालमिहास्से मुनिसत्तम
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അത്രകാലം ഞാൻ വിശ്വാത്മാവായി സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും മോഹിപ്പിച്ച് നിദ്രിക്കുന്നു. മുനിസത്തമാ! ഇങ്ങനെ ഞാൻ സർവ്വകാലവും ഇവിടെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 42
मया च दत्तो विप्राग्रय वरस्ते ब्रह्म॒रूपिणा
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വിപ്രാഗ്ര്യാ, വിപ്രശിരോമണേ! ബ്രഹ്മർഷികൾ പൂജിക്കുന്ന നിന്നെ ഞാൻ തന്നെ ബ്രഹ്മാരൂപം ധരിച്ചു, പുനഃപുനഃ പ്രസന്നനായി, നിനക്ക് അഭീഷ്ടമായ വരം നൽകിയിരുന്നു. ചലചരമായ സമസ്ത ജഗത്ത് നശിച്ച് ഒരൊറ്റ മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയതായി കണ്ടു നീ വ്യാകുലപ്പെടുന്നതു ഞാൻ ഗ്രഹിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും ജഗദ്ദർശനം കാണിച്ചു. ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! നീ എന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് സർവ്വവിശ്വം കണ്ടു വിസ്മയത്തിൽ വിമൂഢനായി ബോധത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ നിന്നെ എന്റെ വായിലൂടെ പുറത്തെടുത്തു.
Verse 43
असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित । सर्वमेकार्णवं दृष्टवा नष्ट स्थावरजड्रमम्
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വിപ്രശിരോമണേ, ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങൾ പൂജിക്കുന്നവനേ! ഞാൻ ബ്രഹ്മരൂപത്തിൽ നിന്നോടു പുനഃപുനഃ പ്രസന്നനായി, നീ അഭിലഷിച്ച വരം നിനക്കു നൽകിയിരിക്കുന്നു. സകല ചരാചര ലോകവും നശിച്ച് ഏക മഹാസമുദ്രമായ ഏകാർണവത്തിൽ ലീനമായത് കണ്ടു നീ വ്യാകുലനായെന്നു ഞാൻ ഗ്രഹിച്ചു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും ലോകദർശനം ചെയ്യിച്ചു. ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ, നീ എന്റെ ശരീരാന്തരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സമസ്ത വിശ്വവും കണ്ടു വിസ്മയവിമൂഢനായി ബോധത്തിലേക്കു മടങ്ങാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ എന്റെ വായിലൂടെ നിന്നെ പുറത്തെടുത്തു.
Verse 44
विक्लवो5सि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् । अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोडसि यदा मम
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—നീ വിഹ്വലനായെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും ലോകദർശനം ചെയ്യിച്ചു. ഹേ വിപ്രശിരോമണേ, നീ എന്റെ ശരീരാന്തരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് എല്ലാം കണ്ടു ആശ്ചര്യത്തിൽ വിമൂഢനായി ശാന്തി പ്രാപിക്കാനാകാതെ വന്നപ്പോൾ, ഞാൻ നിന്നെ ഉടൻ തന്നെ എന്റെ വായിലൂടെ വേഗത്തിൽ പുറത്തെടുത്തു.
Verse 45
दृष्टवा लोक॑ समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे । ततो$सि वकत्राद् विप्रषे द्रुतं निःसारितो मया
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—സമസ്ത ലോകവും കണ്ടു നീ വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങി വ്യക്തബോധത്തിലേക്കു മടങ്ങാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അതുകൊണ്ട്, ഹേ വിപ്രർഷേ, ഞാൻ നിന്നെ വേഗത്തിൽ എന്റെ വായിലൂടെ പുറത്തെടുത്തു. സകല ചരാചര ജഗത്തും നശിച്ച് ഏകാർണവത്തിൽ ലീനമായത് കണ്ടു നീ വ്യാകുലനായെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞു; അതിനാലാണ് ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും ലോകദർശനം ചെയ്യിച്ചത്. നീ എന്റെ ശരീരാന്തരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സമഗ്ര വിശ്വം കണ്ടു വിമൂഢനായി സ്വസ്ഥതയിലേക്കു മടങ്ങാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, ആ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ഞാൻ നിന്നെ പുറത്തേക്ക് മോചിപ്പിച്ചു.
Verse 46
आखयातस्ते मया चात्मा दुर्जेयो हि सुरासुरै:
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—എന്റെ സ്വന്തം സത്യസ്വരൂപം ഞാൻ നിനക്കു പ്രസ്താവിച്ചു; അത് ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പോലും ഗ്രഹിക്കാൻ ദുഷ്കരം. അതുകൊണ്ട്, ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ, മഹാതപസ്വിയായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മ ജാഗരിക്കുവോളം, ശ്രദ്ധയും വിശ്വാസവും ആശ്രയിച്ച് സുഖമായി വിഹരിക്ക.
Verse 47
यावत् स भगवान ब्रह्मा न बुध्येत महातपा: । तावत् त्वमिह विप्रषें विश्रब्धश्नर वै सुखम्
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ആ മഹാതപസ്വിയായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മ ഇനിയും ജാഗരിക്കാത്തിടത്തോളം, ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ, നീ ഇവിടെ ഭയവും സംശയവും വിട്ട്, വിശ്വാസവും ശ്രദ്ധയും കൈവശം വെച്ച്, സുഖമായി വിഹരിക്ക.
Verse 48
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम,द्विजश्रेष्ठ! सर्वलोकपितामह ब्रह्माके जागनेपर मैं उनसे एकीभूत हो समस्त शरीरोंकी सृष्टि करूँगा
ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! സർവ്വലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ഉണരുമ്പോൾ ഞാൻ അവനോടു ഏകീഭവിച്ച് സർവ്വജീവികൾക്കായുള്ള നാനാവിധ ശരീരങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കും.
Verse 49
आकाश पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च । लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजड्रमम्,आकाश, पृथ्वी, अग्नि, वायु और जलका तथा इस संसारमें जो अन्य चराचर वस्तुएँ अवशिष्ट हैं, उन सबका निर्माण करूँगा
ഞാൻ ആകാശം, ഭൂമി, ജ്യോതി (അഗ്നി), വായു, ജലം—ഇവയും, ഈ ലോകത്തിൽ ശേഷിക്കുന്നതെല്ലാം, സ്ഥാവരമോ ജംഗമമോ, ജഡമായതുപോലും—എല്ലാം സൃഷ്ടിക്കും.
Verse 50
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देव: परमाद्धुत: । प्रजाश्वैमा: प्रपश्यामि विचित्रा विविधा: कृता:
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—താതാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ പരമാദ്ഭുതനായ ദേവൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു. അദ്ദേഹം അദൃശനായ ഉടനെ, നാനാവിധ വിചിത്രരൂപങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ പ്രജകൾ യഥാതഥമായി ഉദ്ഭവിച്ചതായി ഞാൻ കണ്ടു.
Verse 51
एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये । आश्चर्य भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभूतां वर
ഹേ രാജാവേ! ആ യുഗത്തിന്റെ ക്ഷയം വന്നപ്പോൾ ഇതെല്ലാം ഞാൻ എന്റെ കണ്ണുകളാൽ കണ്ടു. ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, സർവ്വധർമ്മഭൃതാം വരാ! അതൊരു അത്യാശ്ചര്യമായ അനുഭവമായിരുന്നു.
Verse 52
य: स देवो मया दृष्ट: पुरा पद्मायतेक्षण: । स एष पुरुषव्याप्र सम्बन्धी ते जनार्दन:
ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ! പ്രളയകാലത്ത് ഞാൻ ദർശിച്ച പദ്മനേത്രനായ ആ ദേവൻ തന്നെയാണ് ഇവിടെയുള്ള ജനാർദനൻ—നിന്റെ ബന്ധുവായ അവൻ; അതേ ശ്രീകൃഷ്ണൻ.
Verse 53
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् । दीर्घमायुश्न कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम
അവന്റെ വരദാനത്താൽ തന്നെയാണ് എന്റെ സ്മൃതി എന്നെ വിട്ടുപോകാത്തത്; മുൻജന്മങ്ങളുടെ ഓർമ്മ എനിക്ക് നഷ്ടമാകുന്നില്ല. ഹേ കൗന്തേയ, എന്റെ ദീർഘായുസ്സും സ്വേച്ഛാമരണവും അവന്റെ കൃപാപ്രസാദമാണ്.
Verse 54
स एष कृष्णो वार्ष्णेय: पुराणपुरुषो विभु: । आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडनज्जिव महाभुज:
ഇവൻ തന്നെയാണ് വൃഷ്ണിവംശീയനായ കൃഷ്ണൻ—സർവ്വശക്തനായ പുരാണപുരുഷൻ. അചിന്ത്യസ്വഭാവനായ ഹരിയായി ഇവിടെയുണ്ട്; മഹാബാഹുവായി ക്രീഡിക്കുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു. ഞാൻ ഒരിക്കൽ ബാലരൂപത്തിൽ ദർശിച്ച ആ സർവ്വവ്യാപിയായ ശ്രീഹരിയേ ഇപ്പോൾ അവതരിച്ച് നാനാവിധ ലീലകൾ ചെയ്യുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 55
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वत: । श्रीवत्सवक्षा गोविन्द: प्रजापतिपति: प्रभु:
ഇവൻ തന്നെയാണ് ശാശ്വതനായ പ്രഭു—ധാതാവും വിധാതാവും, സംഹർത്താവും. ശ്രീവത്സചിഹ്നം ശോഭിക്കുന്ന വക്ഷസ്ഥലമുള്ള ഗോവിന്ദൻ പ്രജാപതിമാരുടെയും അധിപതി.
Verse 56
दृष्टवेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिमामियमागता । आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम्,इन आदिदेवस्वरूप, विजयशील, पीताम्बरधारी पुरुष वृष्णिकुल-भूषण श्रीकृष्णको देखकर मुझे इस पुरातन घटनाकी स्मृति हो आयी है
ഈ വൃഷ്ണികുലപ്രവരനായ, ആദിദേവസ്വരൂപനായ, അജേയനായ, പീതവസ്ത്രധാരിയായ പുരുഷനെ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് ആ പുരാതന സംഭവത്തിന്റെ സ്മൃതി വന്നു.
Verse 57
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधव: । गच्छध्यमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभा:
മാധവൻ തന്നെയാണ് സകല ജീവികളുടെയും പിതാവും മാതാവും. അവൻ ശരണ്യനും ശരണം നൽകുന്നവനും. അതിനാൽ, ഹേ കൗരവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും അവന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് പോകുവിൻ.
Verse 58
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ताश्न ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ । द्रौपद्या सहिता: सर्वे नमश्नक्रुर्जनार्दनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ കുന്തീപുത്രന്മാരായ യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭീമൻ, അർജുനൻ, കൂടാതെ പുരുഷശ്രേഷ്ഠരായ ഇരട്ടകൾ നകുലൻ–സഹദേവൻ—എല്ലാവരും ദ്രൗപദിയോടുകൂടെ എഴുന്നേറ്റ് ജനാർദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് നമസ്കരിച്ചു।
Verse 59
स चैतान् पुरुषव्याप्र साम्ना परमवल्गुना । सान्त्वयामास मानाहों मनन््यमानो यथाविधि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നരശ്രേഷ്ഠാ! തുടർന്ന് ആദരണീയനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വിധിപൂർവം അവരെ മാനിച്ച്, അത്യന്തം മധുരവും സാന്ത്വനപൂർണവുമായ വചനങ്ങളാൽ എല്ലാവർക്കും എല്ലാതരത്തിലും ആശ്വാസം നൽകി।
Verse 103
शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् । वेदवेत्ता ब्राह्मण देवयज्ञमें स्थित मुझ यज्ञपुरुषका यजन करते हैं। पृथ्वीका पालन करनेवाले क्षत्रियनरेश स्वर्गप्राप्तिकी अभिलाषासे इस भूतलपर यज्ञोंद्वारा मेरा यजन करते हैं। इसी प्रकार वैश्य भी स्वर्गलोकपर विजय पानेकी इच्छासे मेरी सेवा-पूजा करते हैं। मैं ही शेषनाग होकर मेरुमन्दरसे विभूषित तथा चारों समुद्रोंसे घिरी हुई इस वसुन्धराको अपने सिरपर धारण करता हूँ
ദേവൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ തന്നെയാണ് ശേഷനായി ഈ വസുന്ധരയെ ധരിക്കുന്നത്. വേദജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ ദേവയജ്ഞങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതരായി എന്നെ—യജ്ഞപുരുഷനെ—യജിക്കുന്നു. ഭൂമിയെ പാലിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയ രാജാക്കന്മാർ സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയുടെ ആഗ്രഹത്തോടെ ഈ ഭൂതലത്തിൽ തന്നേ യജ്ഞങ്ങളാൽ എന്നെ യജിക്കുന്നു. അതുപോലെ വൈശ്യരും സ്വർഗ്ഗലോകവിജയം ആഗ്രഹിച്ച് എന്റെ സേവാ-പൂജ നടത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഞാൻ തന്നെ ശേഷനാഗനായി, മേരു-മന്ദരങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതവും നാലു സമുദ്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായ ഈ ഭൂമിയെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കുന്നു।
Verse 163
मामेव सतत विद्राश्चिन्तयन्त उपासते । शान्तिपरायण
ദേവൻ പറഞ്ഞു—ജ്ഞാനികളും സ്ഥിരചിത്തരുമായവർ എപ്പോഴും എന്നെയേ ചിന്തിച്ച് എന്നെയേ ഉപാസിക്കുന്നു. ശാന്തിയാണ് അവരുടെ ആശ്രയം; അവർ സംയമികളും തത്ത്വജിജ്ഞാസുക്കളുമാണ്. കാമം, ക്രോധം, ദ്വേഷം എന്നിവയിൽ നിന്ന് വിമുക്തർ; ആസക്തിശൂന്യർ, നിഷ്പാപർ, സാത്ത്വികർ. നിത്യവും അഹങ്കാരരഹിതരായി, അധ്യാത്മജ്ഞാനത്തിൽ നിപുണരായ യതികളും ബ്രാഹ്മണരും സദാ എന്നെയേ ധ്യാനിച്ച് ഉപാസിക്കുന്നു।
Verse 188
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें एक सौ अद्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തുള്ള മാർകണ്ഡേയസമാസ്യാപർവത്തിലെ നൂറ്റി എൺപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 189
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि भविष्यकथने एकोननवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें भविष्यकथनविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിനകത്തുള്ള മാർകണ്ഡേയസമാസ്യപർവ്വത്തിൽ ഭാവികഥനവിഷയകമായ നൂറ്റി എൺപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Verse 336
त्रैलोक्यं नाशयाम्येक: कृत्स्नं स्थावरजड्रमम् । उस कलिकालमें तीन हिस्सा अधर्म और एक ही हिस्सा धर्म रहता है। प्रलयकाल आनेपर मैं ही अत्यन्त दारुण कालरूप होकर अकेला ही सम्पूर्ण चराचर त्रिलोकीका नाश करता हूँ
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ ഒരുത്തൻ തന്നെയാണ് സ്ഥാവരജംഗമസഹിതം സമസ്ത ത്രിലോകവും നശിപ്പിക്കുന്നത്. കലിയുഗത്തിൽ അധർമ്മം വർധിച്ച് ധർമ്മം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ, പ്രളയകാലത്ത് ഞാൻ ദാരുണമായ കാലരൂപനായി സർവ്വജഗത്തെയും ഉപസംഹരിക്കുന്നു।
Verse 413
अशिशु: शिशुरूपेण यावदब्रह्मा न बुध्यते । ब्रह्मर्ष! मैं शंख
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശിശുവല്ല; എങ്കിലും ബ്രഹ്മാവ് ഉണരുന്നതുവരെ ഞാൻ ശിശുരൂപത്തിൽ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. ശംഖചക്രഗദാധാരിയായ വിശ്വാത്മ നാരായണൻ ഞാൻ തന്നേ. സഹസ്രയുഗാന്തത്തിൽ വരുന്ന പ്രളയം നിലനിൽക്കുന്ന കാലമൊക്കെയും, മഹാനിദ്രാരൂപമായ മായയാൽ സർവ്വപ്രാണികളെയും മോഹിപ്പിച്ച് ഞാൻ ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്നു. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ബ്രഹ്മാവ് എഴുന്നേൽക്കുന്നതുവരെ ഇങ്ങനെ തന്നെ ബാലരൂപം ധരിച്ചു ഞാൻ ഇവിടെ ഇരിക്കുന്നു।
Verse 1463
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च | ये शूद्र मेरे दोनों चरण हैं। मेरी शक्तिसे क्रमश: इनका प्रादुर्भाव हुआ है। ऋग्वेद
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇവയെല്ലാം എന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; എന്നിലേക്കുതന്നെ പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്റെ ശക്തിയാൽ ക്രമമായി ഇവ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവസാനം എന്നിലേക്കുതന്നെ ലയിക്കുന്നു. ഋഗ്വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം, അഥർവവേദം—ഇവ എല്ലാം എന്നിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രസ്ഫുടിക്കുന്നു; എന്നിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങി ലയിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
The chapter stages two linked dilemmas: whether grief justifies collective punishment (the frog-killing campaign) and whether a ruler may retain what was received under a conditional loan—testing the king’s fidelity to truth and agreement.
Desire and anger distort judgment; dharma is preserved through truthful speech, honoring conditions, and accepting corrective counsel—especially when obligations cross social roles (ascetic and ruler).
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-function is exemplum-based instruction, using narrative consequence as its interpretive frame rather than a stated recitational reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.