Shloka 42
अध्याय १९० — वामदेव-वाम्य-वृत्तान्तः
The Vāmadeva Horses Episode and the Ethics of Promise
मया च दत्तो विप्राग्रय वरस्ते ब्रह्म॒रूपिणा,विप्रशिरोमणे! तुम ब्रह्मर्षियोंद्वारा पूजित हो। मैंने ही ब्रह्मारूपसे तुम्हारे ऊपर बार-बार संतुष्ट हो तुम्हें अभीष्ट वर प्रदान किया है। मैंने समझ लिया था कि तुम सम्पूर्ण चराचर जगत्को नष्ट तथा एकार्णवमें निमग्न हुआ देखकर व्याकुल हो रहे हो। इसीलिये तुम्हें पुनः जगत्का दर्शन कराया है। ब्रह्मर्ष! जब तुम मेरे शरीरके भीतर प्रविष्ट हुए थे और समस्त संसारको देखकर विस्मय-विमुग्ध हो फिर सचेत नहीं हो पा रहे थे, तब मैंने तुरंत तुम्हें मुखसे बाहर निकाल दिया था
mayā ca datto viprāgrya varas te brahmarūpiṇā | vipraśiromaṇe! tvaṃ brahmarṣibhir dvārā pūjito 'si | mayā eva brahmarūpeṇa tava upari punaḥ punaḥ saṃtuṣṭena iṣṭa-varaḥ pradattaḥ | mayā jñātaṃ yat tvaṃ samastaṃ carācara-jagat naṣṭaṃ ca ekārṇave nimagnaṃ ca dṛṣṭvā vyākulo 'bhavaḥ | tasmāt te punaḥ jagad-darśanaṃ kāritaṃ mayā | brahmarṣe! yadā tvaṃ mama śarīrasyāntar praviṣṭo 'bhūḥ, sarvaṃ saṃsāraṃ dṛṣṭvā vismaya-vimūḍhaḥ san punaḥ saceto na babhūviṣaḥ, tadā tvāṃ sahasā mukhād bahiḥ niṣkāsitavān aham ||
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വിപ്രാഗ്ര്യാ, വിപ്രശിരോമണേ! ബ്രഹ്മർഷികൾ പൂജിക്കുന്ന നിന്നെ ഞാൻ തന്നെ ബ്രഹ്മാരൂപം ധരിച്ചു, പുനഃപുനഃ പ്രസന്നനായി, നിനക്ക് അഭീഷ്ടമായ വരം നൽകിയിരുന്നു. ചലചരമായ സമസ്ത ജഗത്ത് നശിച്ച് ഒരൊറ്റ മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയതായി കണ്ടു നീ വ്യാകുലപ്പെടുന്നതു ഞാൻ ഗ്രഹിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും ജഗദ്ദർശനം കാണിച്ചു. ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! നീ എന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് സർവ്വവിശ്വം കണ്ടു വിസ്മയത്തിൽ വിമൂഢനായി ബോധത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ നിന്നെ എന്റെ വായിലൂടെ പുറത്തെടുത്തു.
देव उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes divine compassion and protection: when a seeker is overwhelmed by a terrifying or incomprehensible vision of cosmic dissolution, the deity both reassures and restores balance—granting boons according to merit and preventing the aspirant from being lost in bewilderment. Awe is acknowledged, but steadiness and guidance are presented as necessary for spiritual insight.
A deity addresses a foremost brahmin-sage, reminding him that the deity (in a Brahmā-like form) granted him desired boons. The sage had become distressed after witnessing the universe destroyed and submerged in a single ocean. To relieve him, the deity showed the world again; and when the sage entered the deity’s body and became stunned by the vision of the entire cosmos, the deity promptly brought him back out through the mouth.