Shloka 35
अध्याय १९० — वामदेव-वाम्य-वृत्तान्तः
The Vāmadeva Horses Episode and the Ethics of Promise
आविर्भू: सर्वगोडनन्तो हृषीकेश उरुक्रम: । कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्,मैं तीनों लोकोंमें व्याप्त, सम्पूर्ण विश्वका आत्मा, सब लोगोंको सुख पहुँचानेवाला, सबकी उत्पत्तिका कारण, सर्वव्यापी, अनन्त, इन्द्रियोंका नियन्ता और महान् विक्रमशाली हूँ। ब्रह्म! यह जो सम्पूर्ण भूतोंका संहार करनेवाला और सबको उद्योगशील बनानेवाला अव्यक्त कालचक्र है, इसका संचालन केवल मैं ही करता हूँ। मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार मेरा स्वरूपभूत आत्मा ही सर्वत्र सब प्राणियोंके भीतर भलीभाँति स्थित है। विप्रवर! इतनेपर भी मुझे कोई जानता नहीं है
āvirbhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ | kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpakam ||
ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഞാൻ പ്രത്യക്ഷൻ, സർവ്വവ്യാപി, അനന്തൻ—ഹൃഷീകേശൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപൻ, ഉരുക്രമൻ, മഹാപരാക്രമശാലി. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, രൂപരഹിതമായ കാലചക്രത്തെ—സകലരെയും പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും സർവ്വജീവികളുടെ ലയം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതിനെ—ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമാണ് ചലിപ്പിക്കുന്നത്.
देव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches divine sovereignty over time and dissolution: the Deity alone governs the formless ‘Wheel of Time’ that impels beings and ends embodied existence. Ethically, it frames human effort and fate within a larger cosmic order, urging humility and devotion, since the divine Self pervades all yet remains difficult to truly know.
A Deity speaks to a Brahmin/sage, revealing divine identity through epithets (Hṛṣīkeśa, Urukrama) and asserting control over kāla (time). The speech functions as a theophany-like disclosure: the Deity explains that the inner Self is present in all beings, yet ordinary perception fails to recognize this reality.