Adhyaya 48
Indratīrtha–Ādityatīrtha: Balarāma’s Ritual Bathing, Dāna, and Sacred-Historical Recollections
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue) Episode — Indratīrtha to Ādityatīrtha (Sarasvatī bank)
Vaiśaṃpāyana reports that Balarāma, described as the foremost among the Yādavas, goes first to Indratīrtha, bathes according to prescribed procedure, and distributes wealth and jewels to brāhmaṇas. The chapter supplies an etiological account: Indra is said to have performed or completed a large cycle of sacrifices there, giving abundant wealth to Bṛhaspati; hence the ford’s enduring name and its characterization as a remover of sin. Balarāma then proceeds to Rāmatīrtha, associated with Bhārgava Rāma (Paraśurāma), who performed major sacrifices (including Vājapeya and many Aśvamedhas) under Kaśyapa’s priestly guidance and gave the earth as dakṣiṇā. Next, Balarāma reaches Yamunātīrtha, where Varuṇa is connected with a Rājasūya and a consequential cosmic-scale conflict narrative. Finally, he goes to Ādityatīrtha on the Sarasvatī, where Sūrya attains lordship among luminaries; the text lists a dense assembly of deities, semi-divine beings, and yogic sages. The chapter closes with exemplary precedents: Viṣṇu’s slaying of Madhu and Kaiṭabha and the attainment of high yogic states by Vyāsa (Dvaipāyana) and the ascetics Asita Devala, marking the site as a locus of purification and siddhi.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि तीर्थ-यात्रा में अग्रसर बलराम बदरपाचन नामक श्रेष्ठ तीर्थ पर पहुँचे—जहाँ तप और वरदानों की पुरानी गाथाएँ आज भी जल-धारा की तरह बहती हैं। → कथा श्रुतावती पर टिकती है—भरद्वाज-मुनि की अनुपम रूपवती, ब्रह्मचारिणी पुत्री, जो ‘देवराज इन्द्र ही मेरे पति हों’ यह निश्चय कर कठोर नियमों सहित उग्र तप करती है; तप की तीव्रता देवताओं तक को विचलित-आकर्षित कर देती है। → इन्द्र ब्राह्मण-रूप धारण कर उसके आश्रम में आते हैं, तप की महिमा का प्रतिपादन करते हैं और उसके मनोरथ को यथावत सिद्ध करने का आश्वासन देते हैं—यहाँ तप बनाम परीक्षा, वर बनाम पात्रता का निर्णायक क्षण उपस्थित होता है। → श्रुतावती की कथा के साथ तीर्थ-माहात्म्य उद्घाटित होता है—तप से दिव्य लोकों की प्राप्ति, बदरपाचन में स्नान-निवास से दुर्लभ फल, और अरुन्धती को शंकर-प्रदत्त वर से भी बढ़कर वरदान की चर्चा; भरद्वाज मुनि देवर्षि-सभा में उसका नाम ‘श्रुतावती’ रखते हैं और उसे आश्रम में स्थापित कर हिमवत् की ओर प्रस्थान करते हैं। → ऋषि के जप-प्रसंग में पर्णपुट (पत्ते के दोने) में वीर्य-पतन से कन्या-सम्भव का संकेत कथा को अगले रहस्य-प्रसंग की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। अं अष्टचत्वारिशो&् ध्याय: बदरपाचनतीर्थकी महिमाके प्रसंगमें श्रुतावती और अरुन्धतीके तपकी कथा वैशम्पायन उवाच ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम् | तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് രാമൻ (ബലരാമൻ) ‘ബദരപാചനം’ എന്ന ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി; അവിടെ തപസ്വികളും സിദ്ധന്മാരും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവിടെ പൂർവകാലത്ത് ഭരദ്വാജന്റെ ബ്രഹ്മചാരിണിയായ, ദൃഢവ്രതയുള്ള കുമാരി പുത്രി ശ്രുതാവതി വസിച്ചിരുന്നു; അവളുടെ രൂപസൗന്ദര്യത്തിന് ഭൂമിയിൽ എവിടെയും ഉപമയില്ലായിരുന്നു।
Verse 2
भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । श्रुतावती नाम विभो कुमारी ब्रह्म॒ाचारिणी
ഹേ വിഭോ! ഭരദ്വാജന്റെ പുത്രിയായ ‘ശ്രുതാവതി’ എന്ന ആ കുമാരി ബ്രഹ്മചാരിണിയായിരുന്നു; രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അവൾക്ക് ഉപമയില്ലായിരുന്നു।
Verse 3
तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्वृता । भर्ता मे देवराज: स्यादिति निश्चित्य भामिनी
ആ ഭാമിനി അനേകം നിയമങ്ങളാൽ സമ്പന്നയായി അത്യന്തം ഉഗ്രമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു; “ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ തന്നെയാകട്ടെ എന്റെ ഭർത്താവ്” എന്ന് അവൾ നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 4
समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्दयः कुरुकुलोद्वह । चरन्त्या नियमांस्तांस्तान् स्त्रीभिस्तीव्रान् सुदुश्षरान्
ഹേ കുരുകുലോദ്വഹ! മറ്റു സ്ത്രീകളോടൊപ്പം അവൾ ആ തീവ്രവും അത്യന്തം സഹിക്കാനാകാത്തതുമായ നിയമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അനേകം ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി।
Verse 5
कुरुकुलभूषण! स्त्रियोंके लिये जिनका पालन अत्यन्त दुष्कर और दुःसह है, उन-उन कठोर नियमोंका पालन करती हुई श्रुतावतीके वहाँ अनेक वर्ष व्यतीत हो गये ।।
കുരുകുലഭൂഷണാ! സ്ത്രീകൾക്കു പാലിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരവും ദുഃസഹവും ആയ ആ കഠിനനിയമങ്ങൾ ശ്രുതാവതി ഭക്തിയോടെ അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ അനേകം വർഷങ്ങൾ കഴിച്ചു. ഹേ വിശാംപതേ! അവളുടെ ആ വൃത്തവും തപസ്സും പരാഭക്തിയും കൊണ്ടു ഭഗവാൻ പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) അത്യന്തം പ്രസന്നനായി.
Verse 6
प्रजानाथ! उसके उस आचरण, तपस्या तथा पराभक्तिसे भगवान् पाकशासन (इन्द्र) बड़े प्रसन्न हुए ।।
പ്രജാനാഥാ! അവളുടെ ആചാരം, തപസ്സു, പരാഭക്തി എന്നിവകൊണ്ട് ഭഗവാൻ പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) അത്യന്തം പ്രസന്നനായി. തുടർന്ന് ത്രിദശാധിപതി, ശക്തിമാൻ പ്രഭു ദേവരാജൻ മഹാത്മ വസിഷ്ഠ ബ്രഹ്മർഷിയുടെ രൂപം ധരിച്ചു അവളുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് വന്നു.
Verse 7
सातं दृष्टवोग्रतपसं वसिष्ठ॑ तपतां वरम् । आचाोरैर्मुनिभिवद्दृष्ट: पूजयामास भारत,भरतनन्दन! उसने तपस्वी मुनियोंमें श्रेष्ठ और उग्र तपस्यापरायण वसिष्ठको देखकर मुनिजनोचित आचारोंद्वारा उनका पूजन किया
ഭരതനന്ദനാ! ഉഗ്രതപസ്സിൽ നിരതനും തപസ്വികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വസിഷ്ഠനെ കണ്ടപ്പോൾ, മുനിമാർ അംഗീകരിച്ച ആചാരവിധികളാൽ അവൾ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു.
Verse 8
उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा । भगवन् मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो
അപ്പോൾ നിയമജ്ഞയും കല്യാണമയിയും മധുരവാക്യപ്രിയയുമായ ശ്രുതാവതി പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ! മുനിശാർദൂല! പ്രഭോ! എനിക്ക് എന്താണ് ആജ്ഞ?”
Verse 9
सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत । शक्रभक्त्या च ते पाणिं न दास्यामि कथंचन
“സുവ്രതാ! ഇന്ന് എന്റെ ശേഷിയോളം എല്ലാം ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് നൽകാം; എന്നാൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പ്രതിയുള്ള ഭക്തികൊണ്ട് വിവാഹാർത്ഥം എന്റെ കൈ നിങ്ങള്ക്ക് ഒരിക്കലും നൽകുകയില്ല.”
Verse 10
व्रतैश्न नियमैश्नेव तपसा च तपोधन । शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवने श्वर:,“तपोधन! मुझे अपने व्रतों, नियमों तथा तपस्याद्वारा त्रिभुवनसम्राट् भगवान् इन्द्रको ही संतुष्ट करना है'
തപോധനേ! എന്റെ വ്രതങ്ങളാലും നിയമങ്ങളാലും തപസ്സാലും ത്രിഭുവനേശ്വരനായ ശക്രനെ (ഇന്ദ്രനെ) ഞാൻ നിശ്ചയമായും പ്രസാദിപ്പിക്കണം.
Verse 11
इत्युक्तो भगवान् देव: स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् उवाच निय मं ज्ञात्वा सांत्वयन्निव भारत
ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ പുഞ്ചിരിയോടെന്നപോലെ അവളെ നോക്കി; അവളുടെ വ്രതനിയമം അറിഞ്ഞ്, ഹേ ഭാരത, ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു.
Verse 12
उग्र॑ तपश्चरसि वै विदिता मे5सि सुव्ते । यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गत:
നീ തീർച്ചയായും കഠിനതപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ഹേ സുവ്രതേ, നീ എനിക്ക് നന്നായി അറിയപ്പെട്ടവളാണ്. ഹേ കല്യാണീ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഈ ആരംഭം ഏതു ലക്ഷ്യത്താൽ ഉദിച്ചതു?
Verse 13
तपसा लकभ्यते सर्व यथाभूतं भविष्यति
തപസ്സിലൂടെ എല്ലാം ലഭിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥമായതു യഥാവിധം തന്നെ സംഭവിക്കും. ഹേ ശുഭാനനേ, തപസ്സിലൂടെ എല്ലാം പ്രാപ്യം; നിന്റെ മനോരഥവും യഥാവത്തായി സിദ്ധിക്കും.
Verse 14
यथा स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने । तपसा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महत् सुखम्
ഹേ ശുഭാനനേ! ദേവന്മാരുടെ ദിവ്യസ്ഥാനങ്ങൾ തപസ്സിലൂടെ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ആ പദങ്ങളും തപസ്സിലൂടെ തന്നെയാണ് പ്രാപ്യം. മഹാസുഖത്തിന്റെ മൂലം തപസ്സുതന്നെ.
Verse 15
इति कृत्वा तपो घोरें देहं संन्यस्य मानवा: । देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणुष्वैंके वचो मम
ഇങ്ങനെ ഘോരതപസ്സു ചെയ്ത് ദേഹം ത്യജിച്ചാൽ മനുഷ്യർ ദേവത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. കല്യാണി! ഇനി എന്റെ ഒരു വാക്ക് കേൾക്കുക.
Verse 16
पज्च चैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते । पचेत्युक्त्वा तु भगवाञज्जगाम बलसूदन:
സുഭഗേ! ശുഭവ്രതേ! ഇതാ ഈ അഞ്ചു ബദരി (ഇലന്ത) ഫലങ്ങൾ—ഇവ പാകം ചെയ്യുക. എന്ന് പറഞ്ഞ് ബലസൂദനനായ ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; ആ ആശ്രമത്തിന് അടുത്തുള്ള ഉത്തമ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത് ജപധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി.
Verse 17
आमन्त्रयतां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः । अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात् तीर्थमुत्तमम्
കല്യാണിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത ശേഷം അദ്ദേഹം നിശ്ചിത മന്ത്രജപം ആരംഭിച്ചു. ആ ആശ്രമത്തിന് അകലെയല്ലാതെ ഒരു ഉത്തമ തീർത്ഥം ഉണ്ടായിരുന്നു; അവിടെ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത്, സംയമത്തോടെയും വിധിനിഷ്ഠയോടെയും ജപത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 18
इन्द्रतीर्थेति विख्यात॑ त्रिषु लोकेषु मानद । तस्या जिज्ञासनार्थ स भगवान् पाकशासन:
മാനദാ! ‘ഇന്ദ്രതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ആ തീർത്ഥം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഖ്യാതമാണ്. അതിനെക്കുറിച്ച് അറിയുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഭഗവാൻ പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) സ്വയം അന്വേഷിക്കാനായി പുറപ്പെട്ടു.
Verse 19
ततः प्रतप्ता सा राजन् वाग्यता विगतक्लमा
അതിനുശേഷം, രാജാവേ! വാക്സംയമം പാലിച്ച്, ക്ഷീണമില്ലാതെ, ശൗചാചാരത്തിൽ സ്ഥിരയായ ആ തപസ്വിനി മൗനത്തോടെ ആ ഫലങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ വെച്ചു. നൃപശ്രേഷ്ഠാ! പിന്നെ ആ മഹാവ്രതധാരിണിയായ കന്യക ഏകാഗ്രശ്രദ്ധയോടെ ബദരി ഫലങ്ങൾ പാകം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 20
तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत् । अपचदू राजशार्दूल बदराणि महाव्रता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജശാർദൂലാ! ശുചിത്വം ധരിച്ച് കര്മ്മത്തില് തത്പരയായ ആ മഹാവ്രത കന്യ മൗനമായി ഫലങ്ങളെ അഗ്നിയില് വെച്ചു. നൃപശ്രേഷ്ഠാ! പിന്നെ അവള് സ്ഥിരമായ പരിശ്രമത്തോടെ ബദര (ഇലന്ത) ഫലങ്ങള് വേവിക്കാന് തുടങ്ങി.
Verse 21
तस्या: पचन्त्या: सुमहान् कालो5गात् पुरुषर्षभ । न च सम तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷർഷഭാ! അവൾ ഫലങ്ങൾ വേവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഏറെ സമയം കടന്നു; എങ്കിലും അവ സമമായി വേവിയില്ല. ഇതിനിടയിൽ ദിനവും ക്ഷയിച്ച് അസ്തമിച്ചു.
Verse 22
हुताशनेन दग्धश्न यस्तस्या: काष्ठसंचय: । अकाष्ठमग्निं सा दृष्टवा स्वशरीरमथादहत्,उसने जो ईंधन जमा कर रखे थे, वे सब आगमें जल गये। तब अग्निको ईंधनरहित देख उसने अपने शरीरको जलाना आरम्भ किया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൾ ശേഖരിച്ചിരുന്ന വിറകുകളുടെ കൂമ്പാരം ഹുതാശനൻ ദഹിപ്പിച്ചു. ഇന്ധനമില്ലാത്ത അഗ്നിയെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ തന്റെ ശരീരത്തെയേ അതിൽ ആഹുതിയായി അർപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 23
पादौ प्रक्षिप्प सा पूर्व पावके चारुदर्शना | दग्धौ दग्धौ पुन: पादावुपावर्तयतानघ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിഷ്പാപ നരേശാ! മനോഹരദർശിനിയായ ആ കന്യ ആദ്യം തന്റെ ഇരുകാലുകളും അഗ്നിയിൽ ഇട്ടു. അവ ദഹിക്കുന്തോറും അവൾ അവയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ജ്വാലകളിലേക്കു കൂടുതൽ അകത്തേക്ക് നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.
Verse 24
चरणौ दहामानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता । कुर्वाणा दुष्करं कर्म महर्षिप्रियकाम्यया,उस साध्वीने अपने जलते हुए चरणोंकी कुछ भी परवा नहीं की। वह महर्षिका प्रिय करनेकी इच्छासे दुष्कर कार्य कर रही थी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അനിന്ദിതയായ ആ സാദ്ധ്വി ദഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന തന്റെ പാദങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഒട്ടും ചിന്തിച്ചില്ല. മഹർഷിയെ പ്രീതിപ്പെടുത്തണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവൾ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കര്മ്മം നിർവഹിച്ചു.
Verse 25
न वैमनस्यं तस्यास्तु मुखभेदो5थवाभवत् | शरीरमग्निना55दीप्य जलमध्ये यथा स्थिता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവളുടെ മനസ്സിൽ അല്പമെങ്കിലും വിഷാദം ഉദിച്ചില്ല; മുഖകാന്തിയിലും മാറ്റമൊന്നും ഉണ്ടായില്ല. ശരീരം അഗ്നിയിൽ ജ്വലിച്ചിട്ടും അവൾ ശാന്തയായി നിലകൊണ്ടു—ജലത്തിനുള്ളിൽ നിൽക്കുന്നവളെപ്പോലെ—മനസ്സിലും മുഖത്തിലും അചഞ്ചലമായി।
Verse 26
तच्चास्या वचन नित्यमवर्तद्धूदि भारत । सर्वथा बदराण्येव पक्तव्यानीति कन्यका
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! ആ കന്യകയുടെ വാക്ക് അവന്റെ മനസ്സിൽ നിരന്തരം ആവർത്തിച്ചു—“എങ്ങനെയായാലും ബദരി (ഇലന്തപ്പഴം) മാത്രമേ പാകം ചെയ്യേണ്ടത്” എന്ന്।
Verse 27
भारत! उसके मनमें निरन्तर इसी बातका चिन्तन होता रहता था कि “इन बेरके फलोंको हर तरहसे पकाना है! ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! അവളുടെ മനസ്സ് നിരന്തരം ഇതേ ചിന്തയിൽ ആയിരുന്നു—“ഈ ബദരി ഫലങ്ങളെ എങ്ങനെയായാലും പാകമാക്കണം.” മഹർഷിയുടെ വാക്ക് ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പിച്ച് ആ ശുഭലക്ഷണ കന്യ ബദരി ഫലങ്ങളേ വീണ്ടും വീണ്ടും പാകം ചെയ്തു; എന്നാൽ ഹേ ഭാരത, അവ പാകമായില്ല।
Verse 28
तस्यास्तु चरणौ वद्रनिर्ददाह भगवान् स्वयम् | न च तस्या मनोदु:खं स्वल्पमप्यभवत् तदा,भगवान् अग्निने स्वयं ही उसके दोनों पैरोंको जला दिया, तथापि उस समय उसके मनमें थोड़ा-सा भी दुःख नहीं हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാൻ സ്വയം വജ്രസമമായ അഗ്നിയാൽ അവളുടെ ഇരുകാലുകളും ദഹിപ്പിച്ചു; എങ്കിലും അപ്പോൾ അവളുടെ മനസ്സിൽ അല്പമെങ്കിലും ദുഃഖം ഉണ്ടായില്ല।
Verse 29
अथ तत् कर्म दृष्ट्वास्या: प्रीतस्त्रिभुवने श्वर: । ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मन:,उसका वह कर्म देखकर त्रिभुवनके स्वामी इन्द्र बड़े प्रसन्न हुए। फिर उन्होंने उस कन्याको अपना यथार्थ रूप दिखाया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവളുടെ കർമ്മം കണ്ടു ത്രിഭുവനേശ്വരനായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അത്യന്തം പ്രസന്നനായി; തുടർന്ന് ആ കന്യയ്ക്ക് തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം ദർശിപ്പിച്ചു।
Verse 30
उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् प्रीतो5स्मि ते शुभे भकक्त्या तपसा नियमेन च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഇന്ദ്രൻ, അചഞ്ചലമായി വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച ആ കന്യകയുടെ തപസ്സിലും നിയമപാലനത്തിലും ഭക്തിയിലും പ്രസന്നനായി ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു—“ശുഭേ! നിന്റെ തപസ്സും നിയമാനുഷ്ഠാനവും ഭക്തിയും എന്നെ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാക്കി. അതിനാൽ കല്യാണി! നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ അഭീഷ്ട മനോരഥം നിശ്ചയമായും സഫലമാകും. മഹാഭാഗേ! ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നീ വസിക്കും.”
Verse 31
तस्माद् योडभिमत: काम: स ते सम्पत्स्यते शुभे । देहं त्यक्त्वा महा भागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि
അതുകൊണ്ട്, ശുഭേ! നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ഏറ്റവും അഭിമതമായ ആഗ്രഹം നിശ്ചയമായും സഫലമാകും. മഹാഭാഗേ! ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നീ വസിക്കും.
Verse 32
इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति । सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम्
കൂടാതെ, സुभ്രൂ! നിന്റെ ഈ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം ലോകത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കും. ‘ബദരപാചനം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി, അത് സർവ്വപാപനാശിനിയായിരിക്കും.
Verse 33
विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम् । अस्मिन् खलु महाभागे शुभे तीर्थवरेडनघे
ഇത് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; ബ്രഹ്മർഷികളുടെ പാവന സാന്നിധ്യത്താൽ വിശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടതുമാണ്. മഹാഭാഗേ, ശുഭേ, അനഘേ! ഈ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിൽ തന്നെയാണ് (അതിന്റെ മഹിമ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്).
Verse 34
ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिता:
അതിനുശേഷം ആ മഹാഭാഗന്മാർ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
Verse 35
वृत्त्यर्थ फलमूलानि समाहर्तु ययु: किल । “वहाँ पहुँचकर कठोर व्रतका पालन करनेवाले वे महाभाग महर्षि जीवन-निर्वाहके निमित्त फल-मूल लानेके लिये वनमें गये ।।
ജീവികയ്ക്കായി ഫലമൂലങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ അവർ തീർച്ചയായും വനത്തിലേക്ക് പോയി. ഇങ്ങനെ ഹിമവത് വനത്തിൽ പാർക്കുന്ന ആ തപസ്വികൾ വെറും നിർവാഹത്തിനായി മാത്രം, ലാഭവും ഹിംസയും വിട്ട്, ലളിതമായ വന്യാഹാരം ശേഖരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 36
ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विन:
അവിടെ ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ച് ആ തപസ്വി മഹർഷിമാർ പാർക്കാൻ തുടങ്ങി—സംയമവും সাধനയും കൈക്കൊണ്ട്, ധർമ്മാനുശാസനത്തിൽ സ്ഥിരരായി.
Verse 37
अरुन्धतीं ततो दृष्टवा तीव्रं नियममास्थिताम्
അനന്തരം അരുന്ധതിയെ കഠിനനിയമത്തിൽ ഉറച്ചതായി കണ്ടപ്പോൾ—അവളുടെ അചഞ്ചലമായ തപസ്സും ധർമ്മനിഷ്ഠയും തെളിഞ്ഞു.
Verse 38
ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशा:
അപ്പോൾ മഹായശസ്സുള്ള മഹാദേവൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ചു—ദിവ്യശക്തിയെ വേദാധികാരത്തിന്റെയും സംയമത്തിന്റെയും മര്യാദയിൽ നിർത്തി പ്രവർത്തിക്കുവാൻ എന്നപോലെ.
Verse 39
प्रत्युवाच तत: सा त॑ ब्राह्म॒णं चारुदर्शना
അപ്പോൾ ആ മനോഹരദർശിനിയായ സ്ത്രീ ആ ബ്രാഹ്മണനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—അവളുടെ വാക്കുകളാൽ സംഭാഷണധാര മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 40
ततो<ब्रवीन्महादेव: पचस्वैतानि सुव्रते
അപ്പോൾ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു— “സുവ്രതേ! ഈ ബദരഫലങ്ങൾ പാകം ചെയ്യുക.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം യശസ്വിനിയായ അരുന്ധതി ബ്രാഹ്മണനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ജ്വലിച്ച അഗ്നിയിൽ ആ ഫലങ്ങൾ വെച്ച് പാകം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 41
इत्युक्ता सापचत् तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया । अधिभश्रित्य समिद्धे5ग्नौी बदराणि यशस्विनी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ യശസ്വിനിയായ അവൾ ബ്രാഹ്മണനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, നന്നായി ജ്വലിച്ച അഗ്നിയിൽ ആ ബദരഫലങ്ങൾ വെച്ച് പാകം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 42
दिव्या मनोरमा: पुण्या: कथा: शुआव सा तदा । अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी
അപ്പോൾ അവൾ ദിവ്യവും മനോഹരവും അതിപുണ്യവുമായ കഥകൾ കേട്ടു. അതിനിടയിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം നീണ്ട ഭയങ്കരമായ അനാവൃഷ്ടി അവസാനിച്ചു. അങ്ങനെ അത്യന്തം ദാരുണമായ ആ കാലം അവൾക്കു ഒരു ദിവസത്തെപ്പോലെ കടന്നുപോയി.
Verse 43
अनश्नन्त्या: पचन्त्याश्न शृण्वन्त्याश्व॒ कथा: शुभा: | दिनोपम: स तस्याथ कालो5तीत: सुदारुण:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവൾ ഭക്ഷിക്കാതെയേ ബദരഫലങ്ങൾ പാകം ചെയ്തുകൊണ്ടും ശുഭകഥകൾ കേട്ടുകൊണ്ടും ഇരുന്നതിനാൽ, അത്യന്തം ദാരുണമായ ആ കാലം അവൾക്കു ഒരു ദിവസത്തെപ്പോലെ കടന്നുപോയി.
Verse 44
ततस्तु मुनयः प्राप्ता: फलान्यादाय पर्वतात् | ततः स भगवान् प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं ततः
അതിനുശേഷം മുനിമാർ പർവതത്തിൽ നിന്ന് ഫലങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന് അവിടെ എത്തി. അപ്പോൾ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ ശങ്കരൻ അരുന്ധതിയോട് പറഞ്ഞു— “ധർമ്മജ്ഞേ! മുൻപുപോലെ ഇപ്പോൾ ഈ ഋഷിമാരുടെ അടുക്കൽ പോകുക. ദേവി! നിന്റെ തപസ്സും നിയമാനുഷ്ഠാനവും എന്നെ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാക്കി.”
Verse 45
उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन् । प्रीतो5स्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ധർമ്മജ്ഞേ, മുൻപുപോലെ തന്നെ വീണ്ടും ഈ ഋഷിമാരുടെ അടുക്കൽ ചെല്ലുക. ധർമ്മം അറിയുന്ന ദേവീ, നിന്റെ തപസ്സും നിയമാനുഷ്ഠാനവും കൊണ്ടു ഞാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്.”
Verse 46
ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान् हर: । ततोअब्रवीत् तदा तेभ्यस्तस्याश्व चरितं महत्,"ऐसा कहकर भगवान् शंकरने अपने स्वरूपका दर्शन कराया और उन सप्तर्षियोंसे अरुन्धतीके महान् चरित्रका वर्णन किया
അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ ഹരൻ (ശങ്കരൻ) തന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം ദർശിപ്പിച്ചു. പിന്നെ അന്നേ സമയം അദ്ദേഹം ആ ഋഷിമാരോട് അരുന്ധതിയുടെ മഹത്തായും മാതൃകാപരവുമായ ചരിതം വിശദമായി പറഞ്ഞു.
Verse 47
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു— “വിപ്രശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! നിങ്ങൾ ഹിമാലയശിഖരങ്ങളിൽ വസിച്ച് സമ്പാദിച്ച തപസ്സും, ഇവിടെ തന്നെയിരുന്ന് അരുന്ധതി ചെയ്ത തപസ്സും—എന്റെ വിധിയിൽ ഇവ രണ്ടിനും സമത്വമില്ല. അവളുടെ തപസ്സാണ് ശ്രേഷ്ഠം.”
Verse 48
अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम् । अनश्नन्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिता:
ഈ തപസ്വിനി അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സാണ് അനുഷ്ഠിച്ചത്. ഒന്നും ഭക്ഷിക്കാതെ, നിരന്തരം ബദരി (ഇലന്തപ്പഴം) പാകം ചെയ്തുകൊണ്ട് അവൾ പന്ത്രണ്ടു പൂർണ്ണ വർഷങ്ങൾ കഴിച്ചു.
Verse 49
ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुन: । वरं वृणीष्व कल्याणि यत् तेडभिलषितं हृदि,“इसके बाद भगवान् शंकरने पुनः अरुन्धतीसे कहा--“कल्याणि! तुम्हारे मनमें जो अभिलाषा हो, उसके अनुसार कोई वर माँग लो”
അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ ശങ്കരൻ വീണ്ടും അതേ അരുന്ധതിയോട് പറഞ്ഞു— “കല്യാണീ! നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉള്ള ആഗ്രഹപ്രകാരം ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക.”
Verse 50
साब्रवीत् पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि । भगवान् यदि मे प्रीतस्तीर्थ स्पादिदमद्भुतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് വിശാലമായ താമ്രവർണ്ണനേത്രങ്ങളുള്ള ദേവി സപ്തർഷിസഭയിൽ ദേവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ, നിങ്ങൾ എനിക്കു പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, നിങ്ങളുടെ സ്പർശത്താൽ ഇവിടെ ഈ അത്ഭുത തീർത്ഥം പ്രാദുർഭവിക്കട്ടെ.”
Verse 51
सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम् | “तब विशाल एवं अरुण नेत्रोंवाली अरुन्धतीने सप्तर्षियोंकी सभामें महादेवजीसे कहा --“भगवान् यदि मुझपर प्रसन्न हैं तो यह स्थान बदरपाचन नामसे प्रसिद्ध होकर सिद्धों और देवर्षियोंका प्रिय एवं अद्भुत तीर्थ हो जाय ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ സ്ഥലം ‘ബദരപാചനം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി; സിദ്ധന്മാർക്കും ദേവർഷികൾക്കും അതി പ്രിയമായിരുന്നു. ഹേ ദേവദേവേശാ! അവിടെ ആ ശുചിയായവൻ മൂന്നു രാത്രികൾ പാർത്ത്, ആ അത്ഭുത തീർത്ഥത്തിന്റെ പവിത്രതയും കീർത്തിയും സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 52
एवमस्त्विति तां देव: प्रत्युवाच तपस्विनीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ദേവൻ ആ തപസ്വിനിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു— “ഏവമസ്തു— അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ.”
Verse 53
ऋषयो विस्मयं जम्मुस्तां दृष्टवा चाप्यरुन्धतीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അരുന്ധതിയെ കണ്ട ഋഷിമാർ വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 54
अश्रान्तां चाविवर्णा च क्षुत्पिपासासमायुताम् । “अरुन्धती भूख-प्याससे युक्त होनेपर भी न तो थकी थी और न उसकी अंगकान्ति ही फीकी पड़ी थी। उसे देखकर ऋषियोंको बड़ा आश्चर्य हुआ || ५३ $ ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വിശപ്പും ദാഹവും ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും അരുന്ധതി ക്ഷീണിച്ചിരുന്നില്ല; അവളുടെ ദേഹകാന്തിയും മങ്ങിയിരുന്നില്ല. അവളെ കണ്ട എല്ലാ ഋഷിമാരും പരമ വിസ്മയത്തിലായി. ഇങ്ങനെ വിശുദ്ധഹൃദയയായ അരുന്ധതി ഇവിടെ പരമ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു— നീയും എന്റെ നിമിത്തം തപസ്സു ചെയ്ത് സിദ്ധി നേടിയതുപോലെ. ഭദ്രേ! ഈ വ്രതത്തിൽ നീ പ്രത്യേകമായ ആത്മസമർപ്പണം പ്രകടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 55
यथा त्वया महाभागे मदर्थ संशितव्रते । विशेषो हि त्वया भद्ठे व्रते ह्स्मिन् समर्पित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാഭാഗ്യവതീ, ദൃഢവ്രതനിഷ്ഠയുള്ളവളേ! എന്റെ നിമിത്തം നീ തപസ്സു ചെയ്ത് സിദ്ധി നേടിയതുപോലെ, വിശുദ്ധഹൃദയയായ ദേവി അരുന്ധതിയും ഇവിടെ പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചിരുന്നു. ഭദ്രേ, ഈ വ്രതത്തിൽ നീ പ്രത്യേകമായ ആത്മസമർപ്പണം പ്രകടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 56
तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषित: । विशेष तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे,“सती कल्याणि! मैं तुम्हारे नियमसे संतुष्ट होकर यह विशेष वर प्रदान करता हूँ
കല്യാണീ! നിന്റെ നിയമനിഷ്ഠയിൽ ഞാൻ പരിതൃപ്തനായി, ഇന്ന് ഈ പ്രത്യേക വരം നിനക്കു നൽകുന്നു; വറെ, നിനക്കു ഉത്തമമായ വരം പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു.
Verse 57
अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना । तस्य चाहं प्रभावेण तव कल्याणि तेजसा
കല്യാണീ! മഹാത്മാവ് അരുന്ധതിക്കു നൽകിയ ആ വരത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താലും നിന്റെ തേജസ്സാലും ഞാൻ കൂടി നിലനിൽക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുവാൻ സമർത്ഥനാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 58
यस्त्वेकां रजनीं तीर्थ वत्स्यते सुसमाहित:
ആരെങ്കിലും സ്ഥിരവും ഏകാഗ്രവുമായ മനസ്സോടെ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഒരു രാത്രി താമസിച്ചാൽ…
Verse 59
इत्युक्त्वा भगवान् देव: सहस्राक्ष: प्रतापवान्
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, പ്രതാപശാലിയായ സഹസ്രാക്ഷ ദേവൻ (ഇന്ദ്രൻ) …
Verse 60
श्रुतावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुन: । पुण्यमयी श्रुतावतीसे ऐसा कहकर सहसख्र नेत्रधारी प्रतापी भगवान् इन्द्रदेव पुनः स्वर्गलोकमें चले गये ।। ५९ $ ।। गते वज्धरे राजंस्तत्र वर्ष पपात ह
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് സഹസ്രനേത്രനും വജ്രധാരിയുമായ ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രൻ ആ പുണ്യസ്ഥലമായ ശ്രുതാവതിയെ വിട്ട് വീണ്ടും ത്രിദിവത്തിലേക്ക് (സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക്) പ്രയാണം ചെയ്തു।
Verse 61
पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनाम् । देवदुन्दुभयश्चापि नेदुस्तत्र महास्वना:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ പുണ്യഗന്ധം നിറഞ്ഞ ദിവ്യപുഷ്പങ്ങളുടെ വർഷം പെയ്തു; മഹാനാദത്തോടെ ദേവദുന്ദുഭികളും മുഴങ്ങി।
Verse 62
राजन! भरतश्रेष्ठ! वज्रधारी इन्द्रके चले जानेपर वहाँ पवित्र सुगन्धवाले दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी और महान् शब्द करनेवाली देवदुन्दुभियाँ बज उठीं ।।
ഹേ രാജാവേ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ പുറപ്പെട്ടതോടെ അവിടെ പുണ്യസുഗന്ധമുള്ള ദിവ്യപുഷ്പങ്ങളുടെ വർഷം പെയ്തു; മഹാനാദത്തോടെ ദേവദുന്ദുഭികളും മുഴങ്ങി. ഹേ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ! പുണ്യഗന്ധം വഹിക്കുന്ന പവിത്രവായു വീശിത്തുടങ്ങി. പിന്നെ അവൾ തന്റെ ശുഭദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ ഭാര്യയായി ചേർന്നു।
Verse 63
तपसोग्रेण तं लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत । प्रजानाथ! पावन सुगंधसे युक्त पवित्र वायु चलने लगी। शुभलक्षणा श्रुतावती अपने शरीरको त्यागकर इन्द्रकी भार्या हो गयी। अच्युत! वह अपनी उग्र तपस्यासे इन्द्रको पाकर उनके साथ रमण करने लगी ।।
അച്യുതാ! അവൾ തന്റെ ഉഗ്രതപസ്സാൽ ഇന്ദ്രനെ പ്രാപിച്ച് അവനോടൊപ്പം രമിച്ചു. ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—ഭഗവൻ! അവളുടെ മാതാവ് ആരായിരുന്നു? ആ ശോഭനസ്ത്രീ എവിടെയാണ് വളർന്നത്? ഹേ വിപ്രാ! ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എനിക്ക് വലിയ കൗതുകമുണ്ട്।
Verse 64
जनमेजयने पूछा--भगवन्! शोभामयी श्रुतावतीकी माता कौन थी और वह कहाँ पली थी? यह मैं सुनना चाहता हूँ। विप्रवर! इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा हो रही है। वैशम्पायन उवाच भरद्वाजस्य विद्रष्षे: स्कन्ने रेतो महात्मन:
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—ഭഗവൻ! ശോഭാമയിയായ ശ്രുതാവതിയുടെ മാതാവ് ആരായിരുന്നു, അവൾ എവിടെയാണ് വളർന്നത്? ഹേ വിപ്രവരാ! ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്റെ മനസ്സിൽ വലിയ ഉത്കണ്ഠ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാത്മാവായ വിപ്രർഷി ഭരദ്വാജന്റെ രേതസ് സ്ഖലിച്ചപ്പോൾ…
Verse 65
दृष्टवाप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृुथुलोचनाम् । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! एक दिन विशाल नेत्रोंवाली घृताची अप्सरा कहींसे आ रही थी। उसे देखकर महात्मा महर्षि भरद्वाजका वीर्य स्खलित हो गया ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഒരിക്കൽ വിശാലനേത്രയായ ഘൃതാചി എന്ന അപ്സര എവിടെയോ നിന്ന് വരികയായിരുന്നു. അവളെ കണ്ടതോടെ മഹാത്മ മഹർഷി ഭരദ്വാജന്റെ വീര്യം അനായാസമായി സ്ഖലിച്ചു. അപ്പോൾ ജപത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ അത് തന്റെ കൈയിൽ സ്വീകരിച്ചു.
Verse 66
तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्व तपोधन:
അവൾക്കായി ജാതകർമ്മം മുതലായ ജന്മസംസ്കാരങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിച്ചു, തപോധനനായ ധർമ്മജ്ഞൻ എല്ലാ സംസ്കാരങ്ങളും സമാപിപ്പിച്ചു.
Verse 67
नाम चास्या: स कृतवान् भरद्वाजो महामुनि: । श्रुतावतीति धर्मात्मा देवर्षिगणसंसदि । स्वे च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्धनम्
ധർമ്മാത്മാവായ മഹാമുനി ഭരദ്വാജൻ ദേവർഷികളുടെ സഭയിൽ അവൾക്ക് ‘ശ്രുതാവതി’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു. തുടർന്ന് അവളെ തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ യഥോചിത പരിചരണത്തോടെ ഏൽപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം ഹിമവദ് പ്രദേശത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 68
तपस्याके धनी धर्मात्मा महामुनि भरद्वाजने उसके जातकर्म आदि सब संस्कार करके देवर्षियोंकी सभामें उसका नाम श्रुतावती रख दिया। फिर वे उस कन्याको अपने आश्रममें रखकर हिमालयके जंगलमें चले गये थे ।।
അവിടെയും ആ മഹാനുഭാവൻ സ്നാനം ചെയ്ത്, മഹാദ്വിജന്മാർക്ക് ധനം ദാനം നൽകി, മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായി ഏകാഗ്രമാക്കി അന്നേരം ശക്രതീർത്ഥത്തിലേക്ക് (ഇന്ദ്രതീർത്ഥത്തിലേക്ക്) പുറപ്പെട്ടു.
Verse 126
तच्च सर्व यथाभूतं भविष्यति वरानने । 'सुव्रते! मैं जानता हूँ तुम बड़ी उग्र तपस्या कर रही हो। कल्याणि! सुमुखि! जिस उद्देश्यसे तुमने यह अनुष्ठान आरम्भ किया है और तुम्हारे हृदयमें जो संकल्प है
ഹേ വരാനനേ! ഇതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി അങ്ങനെ തന്നെയാകും. ഹേ സുവ്രതേ! നീ ഘോരതപസ്സ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നുവെന്ന് എനിക്ക് അറിയാം. ഹേ കല്യാണി, സുമുഖി! ഏത് ലക്ഷ്യത്താൽ നീ ഈ നിയമം ആരംഭിച്ചുവോ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഏത് സംकल्पം നിലകൊള്ളുന്നുവോ—അതെല്ലാം സത്യമായി സഫലമാകും.
Verse 183
बदराणामपचनं चकार विबुधाधिप: । मानद! वह तीर्थ तीनों लोकोंमें इन्द्रतीर्थक नामसे विख्यात है। देवराज भगवान् पाकशासनने उस कन्याके मनोभावकी परीक्षा लेनेके लिये उन बेरके फलोंको पकने नहीं दिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ കന്യകയുടെ അന്തർഭാവം പരീക്ഷിക്കാനായി പാകശാസനനായ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ബദരഫലങ്ങൾ പഴുക്കാതിരിക്കാൻ ചെയ്തു. മാനദാ! ആ തീർത്ഥം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ‘ഇന്ദ്രതീർത്ഥകം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 336
त्यक्त्वा सप्तर्षयो जम्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम् । “यह तीनों लोकोंमें विख्यात है। बहुत-से ब्रह्मर्षियोंने इसमें स्नान किया है। पापरहित महाभागे! एक समय सप्तर्षिगण इस मंगलमय श्रेष्ठ तीर्थमें अरुन्धतीको छोड़कर हिमालय पर्वतपर गये थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സപ്തർഷിമാർ അരുന്ധതിയെ വിട്ട് ഹിമവാനായ ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോയി. ആ തീർത്ഥം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം; അനേകം ബ്രഹ്മർഷിമാർ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പാപരഹിതയായ മഹാഭാഗ്യവതീ! ഒരിക്കൽ ആ സപ്തർഷിമാർ ഈ മംഗളമയ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിൽ അരുന്ധതിയെ വിട്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോയിരുന്നു.
Verse 356
अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी | “जीविकाकी इच्छासे जब वे हिमालयके वनमें निवास करते थे, उन्हीं दिनों बारह वर्षोतक इस देशमें वर्षा ही नहीं हुई
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ പന്ത്രണ്ടു വർഷം നീണ്ട അനാവൃഷ്ടി സംഭവിച്ചു. ഉപജീവനത്തിനായി അവർ ഹിമാലയ വനത്തിൽ പാർത്തിരുന്ന അതേ കാലത്ത് ആ ദേശത്ത് പന്ത്രണ്ടു വർഷം മഴ പെയ്തില്ല.
Verse 363
अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत् तदा । “वे तपस्वी मुनि वहीं आश्रम बनाकर रहने लगे। उस समय कल्याणी अरुन्धती भी प्रतिदिन तपस्यामें ही लगी रही
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ തപസ്വി മുനിമാർ അവിടെയേ ആശ്രമം പണിതു പാർത്തു. അപ്പോൾ കല്യാണിയായ അരുന്ധതിയും ദിനംപ്രതി തപസ്സിൽ തന്നെ നിരതയായി നിന്നു.
Verse 376
अथागमत् त्रिनयन: सुप्रीतो वरदस्तदा । “अरुन्धतीको कठोर नियमका आश्रय लेकर तपस्या करती देख नत्रिनेत्रधारी वरदायक भगवान् शंकर बड़े प्रसन्न हुए
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അരുന്ധതി കഠിനനിയമങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് തപസ്സു ചെയ്യുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ത്രിനയനനും വരദായകനുമായ ഭഗവാൻ ശങ്കരൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി അവിടേക്ക് വന്നു.
Verse 383
तामभ्येत्याब्रवीद् देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे । 'फिर वे महायशस्वी महादेवजी ब्राह्मणका रूप धारण करके उनके पास गये और बोले --'शुभे! मैं भिक्षा चाहता हूँ"
അപ്പോൾ മഹായശസ്സുള്ള മഹാദേവൻ ബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ചു അവളുടെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു പറഞ്ഞു— “ശുഭേ! എനിക്ക് ഭിക്ഷ വേണം.”
Verse 396
क्षीणो5न्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय । “तब परम सुन्दरी अरुन्धतीने उन ब्राह्मण देवतासे कहा--'विप्रवर! अन्नका संग्रह तो समाप्त हो गया। अब यहाँ ये बेर हैं, इन्हींको खाइये”
അപ്പോൾ പരമസുന്ദരിയായ അരുന്ധതി ആ ബ്രാഹ്മണ അതിഥിയോട് പറഞ്ഞു— “വിപ്രവരാ! ഞങ്ങളുടെ അന്നസഞ്ചയം ക്ഷീണിച്ചു. ഇവിടെ ഈ ബദരി ഫലങ്ങളുണ്ട്; ഇവ തന്നെ സ്വീകരിച്ച് ഭുജിക്കണം.”
Verse 513
प्राप्रुयादुपवासेन फल द्वादशवार्षिकम् । 'देवदेवेश्वर! इस तीर्थमें तीन राततक पवित्र भावसे रहकर वास करनेसे मनुष्यको बारह वर्षोके उपवासका फल प्राप्त हो'
ദേവദേവേശ്വരാ! ഈ തീർത്ഥത്തിൽ പവിത്രഭാവത്തോടെ മൂന്ന് രാത്രികൾ വസിച്ച് ഉപവാസം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ ഉപവാസഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 526
सप्तर्षिभि: स्तुतो देवस्ततो लोक॑ ययौ तदा । “तब महादेवजीने उस तपस्विनीसे कहा--'एवमस्तु” (ऐसा ही हो)। फिर सप्तर्षियोंने उनकी स्तुति की। तत्पश्चात् महादेवजी अपने लोकमें चले गये
അപ്പോൾ മഹാദേവൻ ആ തപസ്വിനിയോട്— “ഏവമസ്തു” (തഥാസ്തു) എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ സപ്തർഷിമാർ അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിച്ചു; അതിനുശേഷം മഹാദേവൻ തന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 573
प्रवक्ष्यामि परं भूयो वरमत्र यथाविधि । “कल्याणि! महात्मा भगवान् शंकरने अरुन्धती देवीको जो वर दिया था, तुम्हारे तेज और प्रभावसे मैं उससे भी बढ़कर उत्तम वर देता हूँ
ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇവിടെ യഥാവിധി വീണ്ടും പരമോന്നതമായ വരം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കല്യാണീ! നിന്റെ തേജസ്സും പ്രഭാവവും മൂലം, മഹാത്മാവായ ഭഗവാൻ ശങ്കരൻ ദേവി അരുന്ധതിക്ക് നൽകിയ വരത്തേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമായ വരം ഞാൻ നിനക്കു നൽകുന്നു.
Verse 583
स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान् देहन्यासात् सुदुर्लभान् | “जो इस तीर्थमें एकाग्रचित्त होकर एक रात निवास करेगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഏകാഗ്രചിത്തനായി ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഒരു രാത്രി പാർക്കുന്നവൻ, ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേഹത്യാഗത്തിനു ശേഷം മറ്റുള്ളവർക്ക് അത്യന്തം ദുർലഭമായ പുണ്യലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കും।
Verse 653
तदापतत् पर्णपुटे तत्र सा संभवत् सुता । जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ऋषिने उस वीर्यको अपने हाथमें ले लिया, परंतु वह तत्काल ही एक पफ्त्तेके दोनेमें गिर पड़ा। वहीं वह कन्या प्रकट हो गयी
അപ്പോൾ ആ ബീജം ഇലക്കിണ്ണത്തിൽ വീണു; അവിടെയേ ഒരു പുത്രി ഉദ്ഭവിച്ചു. ജപനിഷ്ഠരായ ഋഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മുനി അതിനെ തന്റെ കൈയിൽ എടുത്തിരുന്നു; എന്നാൽ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അത് വഴുതി ഇലക്കിണ്ണത്തിൽ വീണു. അതേ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്നാണ് ആ കന്യക പ്രത്യക്ഷയായത്।
Frequently Asked Questions
Procedural righteousness expressed as ritual correctness (vidhi), purification through bathing, and socially stabilizing generosity to brāhmaṇas—presented as a parallel ethical response to an era of destabilizing conflict.
The text encodes a practical ethic: sacred action is not only internal intention but also disciplined public practice—honoring institutions of learning/ritual, acknowledging sacred history, and treating wealth as a vehicle for merit and communal order.
Yes, implicitly and explicitly: Indratīrtha is characterized as “sarva-pāpa-pramocana” (remover of all sins), and Ādityatīrtha is framed as a locus where divine and yogic attainments occur, implying merit through understanding and observance of these tīrthas.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.