Sukta 5

Mantra 1

वैश्वानराय मीळ्हुषे सजोषाः कथा दाशेमाग्नये बृहद्भाः । अनूनेन बृहता वक्षथेनोप स्तभायदुपमिन्न रोधः ॥

વૈશ્વાનર—ઉદાર દાતા—પ્રતિ એકમનથી: વિશાળ તેજવાળા અગ્નિ માટે અમે કઈ રીતે અર્પણ કરીએ? અક્ષય, વિશાળ-વહન શક્તિથી તેણે અવરોધને ટેકો આપ્યો છે—જાણે માપેલી સીમા—જેથી વધતા પ્રકાશ માટે માર્ગ ખુલ્લો રહે.

Mantra 2

मा निन्दत य इमां मह्यं रातिं देवो ददौ मर्त्याय स्वधावान् । पाकाय गृत्सो अमृतो विचेता वैश्वानरो नृतमो यह्वो अग्निः ॥

જે દેવ સ્વધાવાન્ (પોતાની શક્તિના નિયમવાળો) મર્ત્યને મને આ દાન આપ્યું છે, તેને દોષ ન આપો. પાકા (પરિપક્વ) આત્મા માટે યહ્વ (ઉન્નત), નૃતમ (અતિ પુરુષાર્થવાન), વૈશ્વાનર અગ્નિ—ગૃત્સ (જાગૃત) વિચેતાઃ—અમૃત બની માર્ગજ્ઞ પ્રેરિત શોધક થાય છે.

Mantra 3

साम द्विबर्हा महि तिग्मभृष्टिः सहस्ररेता वृषभस्तुविष्मान् । पदं न गोरपगूळ्हं विविद्वानग्निर्मह्यं प्रेदु वोचन्मनीषाम् ॥

સામ—દ્વિબર્હા (દ્વિ-આધારવાળું), મહાન, તિગ્મભૃષ્ટિ (તીક્ષ્ણ તેજવાળી ધાર), સહસ્રરેતા (હજારો બીજવાળો), તુવિષ્માન્ વૃષભ—એવો અગ્નિ; ગૌ (કિરણ-ગાય)નું ગુપ્ત પદ જેમ છુપાયેલું હોય તેમ તેને શોધી જાણનાર, તેણે મને મનીષા—પ્રેરિત સમજ—પ્રગટ કહી.

Mantra 4

प्र ताँ अग्निर्बभसत्तिग्मजम्भस्तपिष्ठेन शोचिषा यः सुराधाः । प्र ये मिनन्ति वरुणस्य धाम प्रिया मित्रस्य चेततो ध्रुवाणि ॥

તિગ્મજંભ (તીક્ષ્ણ જડબાવાળો) અગ્નિ, તપિષ્ઠ શોચિષા (અતિ દહકતી જ્યોતિ) વડે, સુરાધા (સુકાર્યકર્તા) બની, તેમના પર પ્રચંડ રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે. જે વરુણના ધામ (ધર્મ-નિવાસ)ને ક્ષતિ પહોંચાડે છે અને મિત્રના પ્રિયા, ધ્રુવાણિ (પ્રિય સ્થિર) ચેતતો (જાગૃત કરનાર) સમન્વયો ભંગ કરે છે—તેમને તે પ્રહાર કરે છે.

Mantra 5

अभ्रातरो न योषणो व्यन्तः पतिरिपो न जनयो दुरेवाः । पापासः सन्तो अनृता असत्या इदं पदमजनता गभीरम् ॥

ભાઈ વિનાની સ્ત્રીઓ જેમ રક્ષાવિહોણી ભટકે છે, તેમ તેઓ વિખૂટા ફરી રહ્યા છે; શત્રુસ્વામીના વશમાં આવેલી પત્નીઓ જેમ દુષ્પથમાં ચાલે, તેમ તેઓ દુર્વૃત્તિમાં ગતિ કરે છે. પાપી બની—અનૃત, અસત્ય, ઋત-આધાર વિનાના—આ ગહન ‘પદ’ (ચેતનાનું સ્થાન) તેઓ જનાવી શકતા નથી.

Mantra 6

इदं मे अग्ने कियते पावकामिनते गुरुं भारं न मन्म । बृहद्दधाथ धृषता गभीरं यह्वं पृष्ठं प्रयसा सप्तधातु ॥

અગ્ને, આ જ છે—મારી પાવક જ્વાળા જેટલું વહન કરી શકતી નથી; મારું મનન તો ભારે ભાર સમાન છે. તું તેને વિશાળ, ગહન અને ધીર-સાહસી રૂપે સ્થાપ; યાત્રાના ઉત્સુક પૃષ્ઠ-દંડ સમાન તેને કર; અને તારી પૂર્ણતા વડે તેને સાતધા આધાર પર સ્થિર કર.

Mantra 7

तमिन्न्वेव समना समानमभि क्रत्वा पुनती धीतिरश्याः । ससस्य चर्मन्नधि चारु पृश्नेरग्रे रुप आरुपितं जबारु ॥

તેને જ—સામાન્ય સમાગમમાં સદા સમાન રહેનારને—સ્વઇચ્છા (ક્રતુ) વડે શુદ્ધ કરતી ધી (ધીતિ) પહોંચે છે. વધતા સત્ત્વના ચર્મ પર, સુંદર ચિતરાયેલા પૃશ્નિ પર, અગ્રભાગે રૂપ સૌંદર્યથી સ્થાપિત થાય છે—અંતરંગ ઘડતરની બાહ્ય નિશાની, ‘જબારુ’.

Mantra 8

प्रवाच्यं वचसः किं मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । यदुस्रियाणामप वारिव व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्रं पदं वेः ॥

મારા આ વચન વિષે શું કહું? તેઓ કહે છે કે તે ગુહામાં, રહસ્યમય ગર્ભમાં, છુપાયેલું છે. જ્યારે ઉસ્રિયાઓ (કિરણો) માટે વિશાળ અવકાશના દ્વાર સમું આવરણ ખુલ્લું પડે, ત્યારે પ્રિય રૂપ કિરણોના અગ્ર પદને—દર્શનના અગ્ર સ્થાનને—રક્ષે છે.

Mantra 9

इदमु त्यन्महि महामनीकं यदुस्रिया सचत पूर्व्यं गौः । ऋतस्य पदे अधि दीद्यानं गुहा रघुष्यद्रघुयद्विवेद ॥

આ જ તે મહાન, વિશાળ મહિમાવંત મુખ છે—જ્યારે પ્રાચીન ગૌ (ગાય) ઉસ્રિયાઓ (કિરણો) સાથે સંગ કરે છે. ઋતના પદ પર દીપ્તિમાન, ગુહામાં નિહિત—તેને રઘુ ગતિ ધરાવતો શોધક રઘુ પ્રગતિથી શોધી કાઢે છે; સત્યના પ્રકાશમય આસનને પામે છે.

Mantra 10

अध द्युतानः पित्रोः सचासामनुत गुह्यं चारु पृश्नेः । मातुष्पदे परमे अन्ति षद्गोर्वृष्णः शोचिषः प्रयतस्य जिह्वा ॥

પછી દ્યુતિમાન (અગ્નિ), બે માતા-પિતાની નજીક રહી, પૃશ્નિનું ગુહ્ય અને મનોહર કાર્ય અનુભવે છે. માતાના પરમ પદમાં તે નજીક બેસે છે—ગૌમાં રહેલા વૃષણના પ્રેરક શોચિષની જિહ્વા: યોગ્ય ગતિમાં સ્થાપિત તેજસ્વી શક્તિ (અગ્નિ).

Mantra 11

ऋतं वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् । त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्वं दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम् ॥

હું નમસ્કારપૂર્વક ઋતનું વચન કહું છું; પૂછવામાં આવેલો, હે જાતવેદસ, તારી આશામાં આ રહસ્ય વિષે પૂછું છું. કારણ કે તું જ તેનો સ્વામી બની સર્વમાં નિવાસ કરે છે—દિવ્યમાં જે કંઈ છે અને પૃથ્વીમાં જે દ્રવિણ, જે અસ્તિત્વ-ધન છે તે બધું.

Mantra 12

किं नो अस्य द्रविणं कद्ध रत्नं वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान् । गुहाध्वनः परमं यन्नो अस्य रेकु पदं न निदाना अगन्म ॥

અમારા માટે તેનું સાચું દ્રવિણ શું છે, અને ખરેખર તેનું રત્ન શું? હે જાતવેદસ, જાણકાર, અમને કહી દે. કારણ કે અમે વાદક તરીકે નહીં, શોધક તરીકે આવ્યા છીએ—માર્ગની ગુહામાં છુપાયેલ તે પરમ પદ સુધી, તેની તેજસ્વી સ્થિતિ સુધી.

Mantra 13

का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः ॥

કઈ મર્યાદા, કઈ વિવેકબુદ્ધિ, અને કયું સાચું ઇચ્છનીય કલ્યાણ અમને સીધા ત્યાં પહોંચાડશે—બળની પૂર્ણતા તરફ દોડતા જેમ? ક્યારે અમારા માટે અમૃતની પત્નીઓ એવી દેવીઓ ઉષાઓ, સૂર્યના વર્ણથી પોતાની કિરણમાળા વિસ્તારી દેશે?

Mantra 14

अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः । अधा ते अग्ने किमिहा वदन्त्यनायुधास आसता सचन्ताम् ॥

રસવિહોણા વાણીથી, તુચ્છ અને ભ્રાંત સમજથી, અતૃપ્ત લોકો ભટકતા રહે છે. તો હે અગ્નિ, અહીં તેઓ તને શું કહી શકે? નિઃશસ્ત્રો બેસી રહે અને પોતાની જ અશક્તિમાં જ ચોંટ્યા રહે.

Mantra 15

अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोरनीकं दम आ रुरोच । रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिर्न राया पुरुवारो अद्यौत् ॥

તેના તેજ માટે—પ્રજ્વલિત થતા એ વૃષભ માટે—વિસ્તૃત વસુનું મુખ ગૃહમાં પ્રકાશિત થયું. તેજ ધારણ કરનાર, સુદૃશ્ય રૂપવાળો, તે પ્રજ્વલિત થયો—જેમ સમૃદ્ધિથી ભરેલું નિવાસસ્થાન, બહુ દ્વારવાળું, ધન-વૈભવથી ઝળહળે.